ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1519
JADIDLARNING TA’LIM JARAYONLARINI ISLOH QILISHDAGI O’RNI
Yuldosheva Feruza Yashin qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti o’qituvchisi
Safoyeva Mohlaroyim Valijon qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti II bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15541933
Kirish
. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyo xalqlari hayotida yangi davr
boshlandi. Bu davr jadidchilik harakati bilan bog‘liq bo‘lib, uning asosiy maqsadi – milliy
uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va zamonaviy islohotlar orqali xalqni taraqqiyot sari yetaklash edi.
Ayniqsa, ta’lim tizimida chuqur islohotlar zarurligi sezilib, jadidlar bu yo‘nalishda ulkan ishlarga
qo‘l urdilar.
Jadidchilik harakati Rossiya imperiyasi tasarrufidagi musulmon xalqlar, jumladan,
o‘zbeklar orasida paydo bo‘lib, XIX asr oxirlariga kelib kuchaya boshladi. Bu harakat vakillari
“eski usul”dagi madrasalar va maktablarni tanqid qildilar. Ular diniy ta’lim bilan cheklanib
qolgan, zamonaviy ilm-fandan yiroq bo‘lgan eski ta’lim tizimini isloh qilish lozim deb
hisobladilar.Jadidlar ta’limni isloh qilishda avvalo “usuli savtiya” — ya’ni fonetik usul asosida
o‘qitishni taklif etdilar. Bu usul an’anaviy ta’lim uslubidan farqli o‘laroq, o‘quvchilarning
savodini tezroq chiqarish, bilimni amaliyot bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan edi.
Yangi maktablarda quyidagi fanlar o‘qitila boshlandi: ona tili, adabiyot, matematika, geografiya,
tarix, tabiiy fanlar, chet tillari. Sinf tizimi, jadval asosidagi dars o‘tish, yozma imtihonlar joriy
etildi.
Jadidlar yangi maktablar bilan birga o‘quv adabiyotlarini ham o‘zlari yaratdilar:
•
Mahmudxo‘ja Behbudiy – “Muntaxabi geografiya” (1903),
•
Munavvarqori Abdurashidxonov – “Adibi avval”, “Adibi soniy”,
•
Abdulla Avloniy – “Turkiy guliston yoxud axloq”.
Jadidlar gazeta va jurnallar orqali keng ommani yangi ta’lim tizimiga qiziqtirishga
harakat qildilar.
“Taraqqiy” (1906), “Hurriyat”, “Sadoi Turkiston”, “Oyna” kabi nashrlar orqali ilm-
fanning
foydasi,
ayollar
ta’limi,
zamonaviy
tafakkur
targ‘ib
qilindi.
Jadidlar orasida ayollar ta’limiga alohida e’tibor bergan ziyolilar ko‘p edi. Ular qizlar uchun
maktablar ochishni taklif qildilar. Bu jamiyatda ayolning o‘rnini yangicha baholashga sabab
bo‘ldi. Jadidlarning ta’lim jarayonlarini isloh etishdagi o‘rni beqiyosdir. Ular o‘z faoliyatlari
orqali yangi maktablar tashkil etdilar, darsliklar yozdilar, xalqni ongli, bilimli va zamonaviy
fikrlovchi holatga olib chiqishga harakat qildilar. Bugungi zamonaviy o‘zbek ta’lim tizimi
shakllanishida jadidlarning xizmatlari katta bo‘lgan. Jadidlar an’anaviy ta’lim tizimining zamon
talablariga javob bermasligini tushunib yetganlar.
Usuli jadid
— ya’ni yangi usuldagi
maktablarda o‘qitishda fonetik usul, darsliklar, yozma imtihonlar va sinflar tizimi joriy
etilgan.Bu maktablarda nafaqat diniy fanlar, balki
matematika, geografiya, tarix, tabiiy fanlar,
chet
tillari
ham o‘qitilgan. Jadidlar zamonaviy o‘quv adabiyotlarini yozishdi,
masalan:Mahmudxo‘ja Behbudiy —
“Muntaxabi geografiya”
(Geografiyadan darslik),Abdulla
Avloniy —
“Turkiy guliston yoxud axloq”
(Axloqiy tarbiya bo‘yicha),Munavvarqori
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1520
Abdurashidxonov — maktablar uchun o‘quv dasturlarini tuzgan.O‘quvchilarning ongini ochish,
savodini oshirish, milliy ongni shakllantirishga qaratilgan darsliklar yozilgan.Jadidlar gazeta va
jurnallar orqali ta’lim islohotlarini ommalashtirdilar: “Taraqqiy”, “Shuhrat”, “Hurriyat”, “Oyna”,
“Sadoi Turkiston” kabi nashrlar bu borada muhim o‘rin tutgan.Bu nashrlar orqali ta’lim,
ayollar huquqlari, dunyo yangiliklari va ilm-fan yangiliklari targ‘ib qilindi.Jadidlar ilk bor
musulmon jamiyatida
qizlar uchun maktablar ochishni
taklif qilishdi va amalga oshirdilar.Bu
o‘sha davr uchun juda jasoratli qadamlardan biri bo‘lgan.Jadidlarning asosiy maqsadi: “Barcha
ezguliklarning boshlanishi – ilm” tamoyiliga amal qilib, xalqni jaholatdan, qoloqlikdan chiqarish
edi.
Ular yosh avlodni
dunyoviy bilimlar bilan qurollantirish
orqali zamonaviy jamiyat
qurishni orzu qilishgan.
REFERENCES
1.
Abdulla Avloniy.
Turkiy guliston yoxud axloq
. Toshkent: Fan, 1992.
2.
Mahmudxo‘ja Behbudiy.
Tanlangan asarlar
. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU,
2010.
3.
Ziyoev, Sh.
O‘zbek jadidchilik harakati
. Toshkent: O‘zbekiston, 2000.
4.
Karimov, I. A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
5.
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi
. 6-jild, “Jadidchilik” maqolasi. Toshkent: 2003.
6.
Axmedov, M.
O‘zbek maktabi tarixi
. Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
7.
Yuldosheva, F. . (2024). MIRZO ULUG’BEK KUTUBXONASI VA BUGUNGI
TAQDIRI. Modern Science and Research, 3(12), 741–749. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/-research/article/view/58564
8.
Yuldosheva , F. . (2024). BOLA TUG’ILISHI BILAN BOG’LIQ MAROSIMLAR
O’ZBEK XALQI HAYOTINING AJRALMAS QISMI SIFATIDA. Modern Science and
Research, 3(11), 788–791. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
9.
Yuldosheva , F. Y. qizi. (2023). LEV NIKOLAYEVICH GUMILYOVNING
“QADIMGI
TURKLAR”
ASARIDA
KOʻKTURKLAR
YODGORLIKLARI
XUSUSIDA.
GOLDEN
BRAIN,
1(16),
338–342.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php//article/view/3908
10.
Yuldosheva , F. . (2025). MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY – MILLATNING O‘Z
TAQDIRINI ANGLASHIDA YORQIN YULDUZ VA MILLIY UYG‘ONISH
DAVRINING RAMZI. Modern Science and Research, 4(1), 420–427. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/60832
11.
Yuldosheva, F. ., & Abdihamidova , F. . (2025). BEHBUDIYNI KIM O’LDIRGAN?.
Modern
Science
and
Research,
4(1),
359–366.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/63681
12.
12 . Yuldosheva, F. . (2025). IBN BATTUTANING “SAYOHATNOMA” ASARI
MUHIM MANBA SIFATIDA. Modern Science and Research, 4(2), 573–580. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/66954
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1521
13.
Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:
YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV
TA’LIM. Modern Science and Research, 4(2), 73–80. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712
14.
Haqqulov,
M.,
Yarashova,
M.,
&
Yuldosheva,
F.
(2025).
ТARIXIY
KARTOGRAFIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI, SHAKLLANISHI VA
TARAQQIYOTI. Modern Science and Research, 4(2), 81–91. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714
15.
Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY
XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA. Modern Science and Research, 4(3),
132–136.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/72375
16.
Yuldosheva, F. (2025). ZARDUSHTIYLIK DINI MAROSIMLARI HAQIDA. Modern
Science and Research, 4(2), 5–12. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
17.
Xayrullayev , U., Xayrullayev , U., Muydinov, B., & Yuldosheva, F. (2025).
POLSHANING I JAHON URUSHIDAN KEYINGI AHVOLI. Modern Science and
Research,
4(4),
36–48.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/77250
18.
Yuldosheva, F., Muyiddinov, B., & Xayrullayev, U. (2025). AMIR TEMUR
VORISLARI: SIYOSIY, HARBIY VA MADANIY MEROSNING DAVOMIYLIGI.
Modern
Science
and
Research,
4(4),
17–26.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/77244
19.
Yuldosheva, F., Muyiddinov, B., & Xayrullayev, U. (2025). JAHONDA KINO
SAN’ATINING RIVOJI VA ARXIV HUJJATLARINING SHAKLLANISHI. Modern
Science and Research, 4(4), 27–35. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
20.
Yuldosheva, F. ., & Abdilhamidova , F. (2025). AMIR TEMUR VA UNING DAVRIDA
MADANIYAT SOHASIDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR. Modern Science and
Research, 4(3), 458–467. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
21.
Yuldosheva , F., & Asadova , S. (2025). IKKINCHI JAHON URUSHIDA O‘ZBEK
AYOLLARINING ISHTIROKI. Modern Science and Research, 4(4), 389–396.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81334
22.
Yuldosheva, F. (2025). IKKINCHI JAHON URUSHIDA O’ZBEKISTONNING
QO’SHGAN HISSASI. Modern Science and Research, 4(4), 1648–1655. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81178
23.
Rasulova, M. (2024). O’ZBEK XALQLARI FOYDALANGAN TAQVIMLAR.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12),
949–954.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58527
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1522
24.
Rasulova , M. (2025). MINORAI KALON.
Modern Science and Research
,
4
(1), 979–
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/64066
25.
Rasulova , M. . (2025). ISMOIL SOMONIY MAQBARASI.
Modern Science and
Research
,
4
(2), 1422–1428. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
26.
Ярашова, М. . (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ
ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.
Modern Science and Research
,
3
(10), 362–368.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901
27.
Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ
УСУЛЛАРИ.
Modern Science and Research
,
3
(11), 782–787. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057
28.
Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf
Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.
Miasto
Przyszłości
,
52
,
622–625.
Retrieved
from
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679
29.
Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR
VA ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI.
Modern Science and
Research
,
3
(12), 621–632. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
30.
Ярашова, М. (2025). ПАРАНЖИ ВА УНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ.
Modern
Science
and
Research
,
4
(1),
160–168.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60323
31.
Yarashova, M., Sa’dullayev, U., & Yo’ldosheva, F. (2025). BUXORO VOHASI
AYOLLARINING AN’ANAVIY BOSH KIYIMLARI- DO‘PPI VA RO‘MOL.
Modern
Science
and
Research
,
4
(1),
600–607.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/64116
32.
Yarashova , M. ., & Sultonova, M. (2025). BUXORO VOHASI DAFN MAROSIMI
KIYIMLARI VA ULAR BILAN BOG’LIQ IRIM-SIRIMLAR.
Modern Science and
Research
,
4
(1),
352–358.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
33.
Yarashova,
M.
(2025).
EDVARD
TAYLOR
–ETNOLOGIYADA
EVOLYUTSIONISTIK MAKTAB ASOSCHISI.
Modern Science and Research
,
4
(2),
1005–1012.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
34.
Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:
YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV
TA’LIM.
Modern
Science
and
Research
,
4
(2),
73–80.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712
35.
Haqqulov,
M.,
Yarashova,
M.,
&
Yuldosheva,
F.
(2025).
ТARIXIY
KARTOGRAFIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI, SHAKLLANISHI VA
TARAQQIYOTI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 81–91. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1523
36.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. . (2025). O‘RTA ASRLARDA G‘ARBIY
YEVROPADA SHAHAR-QAL’A, SHAHAR-CHERKOV, SAVDO O‘BYEKTI
AHAMIYATIGA OID SHAHARLARNING VUJUDGA KELISHI.
Modern Science and
Research
,
4
(3),
122–131.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
37.
Yarashova , M. . (2025). IBN ARABIYNING INSON BORLIG‘IGA DOIR
QARASHLARI: ILM, RUH VA HAQIQAT.
Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования
,
4
(1), 72–74. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/zdif/article/view/64262
38.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). РОЛЬ ХАНА УЗБЕКА В
РАСПРОСТРАНЕНИИ ИСЛАМА В ЗОЛОТОЙ ОРДЕ.
Modern Science and
Research
,
4
(3),
146–154.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
39.
Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY
XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA.
Modern Science and Research
,
4
(3),
132–136.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
40.
Yarashova
,
M.,
&
Rahimova,
N.
(2025).
JADIDCHILARNING
MA‘RIFATPARVARLIK
HARAKATLARI
VA
ULARNING
XALQ
MA‘NAVIYATINI
YUKSALTIRISHDAGI
O’RNI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(3),
398–408.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
41.
Yarashova, M. (2025). TAQINCHOQLAR VA ULARNING AHOLI ETNIK
HAYOTIDA TUTGAN O’RNI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 778–790. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/72864
42.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). BUXORO VOHASIDA MATO
VA MATO TAYYORLASH USULLARI. PAXTA. G‘UZAK. JUN. XALAJI. BO‘Z.
OLACHA. BEQASAM. BAXMAL. ADRAS.
Modern Science and Research
,
4
(3), 330–
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/73808
43.
Xayrullayev , U., Sadullayev, U. ., Yarashova, M., & Boltayev, O. (2025). XIX ASR
OXIRI XX ASR BOSHLARIDA QO‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA
NISBATAN YURITGAN SIYOSATI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 420–432.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74107
44.
Yarashova, M., & Rahimova , N. (2025). FAYZULLA XO’JAYEV ILMIY
FAOLIYATINING DASTLABKI DAVRI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 448–
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74113
45.
Boltayev , O., Yarashova , M. ., Xayrullayev, U. ., & Sadullayev, U. (2025). OYROT
QABILASI VA ULARNING DAVLATCHILIK ASOSLARING SHAKLANISHIGA
UMUMIY TAVSIF.
Modern Science and Research
,
4
(3), 600–608. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75573
46.
Yarashova, M., Boltayev, O. ., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). BUXORO
VOHASI AYOLLARINING AN’ANAVIY LIBOSLARI (XIX ASR OXIRI XX ASR
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1524
BOSHLARIDA).
Modern Science and Research
,
4
(3), 571–581. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75785
47.
Yarashova, M. (2025). FRANS BOAS: ETNOANTROPOLOGIYA, MADANIYAT VA
IRQIY
DISKRIMINATSIYAGA
QARSHI
KURASH.
Modern
Science
and
Research
,
4
(4),
595–607.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
48.
Yarashova, M., & Rahimova, N. . (2025). TURKISTON O’LKASIDA YOSH
BUXOROLIKLAR HARAKATI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 404–415.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81338
49.
Yarashova, M., Haqqulov, M., & Muyiddinov, B. . (2025). BUXORO QO’RBOSHILAR
TARIXIDA
O’CHMAS
NOM
QOLDIRGAN,
BUXORO
QAHRAMONI
IBROHIMBEK.
Modern Science and Research
,
4
(4), 388–397. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81187
50.
Haqqulov, M. ., Yarashova, M., & Muyiddinov , B. . (2025). SHARAFIDDIN ALI
YAZDINING “ZAFARNOMA” ASARI TAHLILI.
Modern Science and Research
,
4
(4),
398–408.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
51.
Gulyamov, A. ., Yarashova , M., & Boltayev, O. . (2025). G’ARBIY YEVROPA
SHAHARLARI VUJUDGA KELISHINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(4),
487–496.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/82190
52.
Yarashova, M., Boltayev, O., & Gulyamov, A. (2025). ILK BOSMA NASHRLAR
TARIXI: KITOB MADANIYATINING BOSHLANISHI.
Modern Science and
Research
,
4
(4),
512–519.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
53.
Yarashova, M., Muyiddinov, B., & Yuldosheva, F. (2025). RAQAMLASHTIRISH
OMILLARI:KELAJAK ASOSIY SOHASI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 101–
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/85863
54.
Yarashova, M., Muyiddinov, B. ., & Yuldosheva, F. . (2025). TADQIQOTLARDA
MANBALARNI O’RGANISH: ANIQLASH, TIKLASH, TAHLIL QILISHNING
AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 238–245. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/85827
55.
Boltayev, O., Gulyamov, . A. ., & Yarashova , M. (2025). NEMISLAR VA ULARNING
MARKAZIY OSIYO XALQIGA TA’SIRI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 177–
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/86566
56.
Yarashova, M. ., Haqqulov, M. ., & Muyiddinov, B. (2025). TARIX TA’LIMIDA
RAQAMLASHTIRISHNING AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 665–
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/87656
57.
Yarashova, M., Yuldosheva, F. ., & Xayrullayev, U. . (2025). IJTIMOIY
TARMOQLARNING
MEDIA MAKONDAGI O‘RNI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(5),
674–685.
Retrieved
from
