Jild 2 № 4 (2024)

Mazkur maqolada globallashuv jarayonida ingliz tili o`qitilishining zamonaviy pedagogik tendentsiyalari, ingliz tilini o`rganish va o`qitishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati aks ettirilgan.

Мазкур мақола Хоразм мусиқасининг ўзбек мусиқа санъати тарихидаги ўрни ва аҳамиятига бағишланади.Бу маҳаллий услубнинг ўзига хослиги, оҳанглари, мақомлари, суворалари, достончилик санъати ҳақида сўз боради. Сувораларнинг Хоразм мусиқа санъати шаклланишидаги роли кетма-кетлик тартиби ва бошқа баъзи масалалардир. Шунингдек, бир қатор чолғу ва айтим мақомларнинг муайян усуллари ва хусусиятлари ҳақида сўз боради.

Maqolada leksik semantik guruhni aniqlashda har qanday tildagi so‘zlar leksik semantik munosabatlarda bo‘lgan holda yaxlit sistemani tashkil qilish xususidagi sistem leksikologiyada qabul qilingan qoidalarga suyanib ish ko‘riladi. Shunga ko‘ra so‘zlarni u yoki bu guruhga birlashtirishda uning leksik maʼnosi tushuncha – predmetlik munosabati, birikuvchanlik aloqalari grammatik maʼnosi, xususan, biron so‘z turkumining u yoki bu to‘dasiga tegishliligi, boshqa so‘zlar bilan semantik, stilistik munosabatlari ham hisobga olinishi zarurligi izohlandi.

Frazeologizmlar asrlar davomida shakllanib kelgan, xalq hayotini va madaniyatini o‘zida aks ettiruvchi elementlardan biri sanaladi. “Uyat” konsepti esa o‘zbek hayotida muhim o‘rin egallaydi va maqollar hamda iboralarda o‘z aksini topadi. Maqolada “uyat” konseptining o‘zbek maqollaridagi obrazli, tushunchaviy va qadriyat bilan bog‘liq jihatlari, iboralar orqali ifodanilishi tahlil etiladi.

Ushbu maqolada kognitiv fan XX asrning so'nggi o'n yilligida paydo bo'lib, insonning dunyo haqidagi bilimlarini aks ettirishi va bu ma’lumotlarni ong orqali idrok etish jarayoniga e'tiborini qaratishi to'g'risida fikrlar beriladi . Shuningdek, unda  kognitiv fandagi bu jadal taraqqiyot tilshunoslikning yangi tarmog'i – konseptlarni o'rganishga qaratilgan lingvistik konseptologiyaning paydo bo'lishiga olib kelishi va ushbu sohadagi keng tadqiqotlarga qaramay, konseptlarning ichki tabiati,  turlari, ularni talqin qilish bilan bog'liq masalalarni chuqurroq o'rganish zarurati hali ham dolzarb bo'lib qolayotgani bayon qilinadi.

Ushbu maqolada o‘zbek terminologiyasining shakllanishiga doir ma’lumotlar, sohaviy logistikaga oid terminlar shakllanishi, hamda ularning til xususiyatlari aks ettirilgan. Xususanm o‘zbek tiliga turkey tillardan kirib kelgan termin va atamalar tahlilga tortilgan misollar bilan nazariy isbotlangan. Hozirgi o‘zbek adabiy tili va mustaqillik davri o‘zbek tili terminologiyasining shakllanish va rivojlanishiga to‘rtki bo‘lgan ijtimoiy shart-sharoit va omillar, terminlar sistemasining taraqqiy etishida o‘zbek tili qatori boshqa tillarning salmoqli o‘rni, terminlarning yasalish qoliplari, terminologik izlanishlar, istiqlol yillari o‘zbek terminologiyasida yuz bergan jarayonlar haqida mualliflik fikrlari berilgan.

Mazkur maqolada til va tarjima sohasidagi nutq va tarjima o'rtasidagi munosabat mavzusini tahlil qilinadi. Shu bilan birga koordinatsiya nazariyasi tilning bugungi dunyoda turli shakllarda aholi orasidagi tarjimaning rivojlanishiga qanday imkoniyatlar yaratishini ko'rsatadi, balki odamlarni inson jamiyatining eng boshlang'ich davrlaridan qiziqtiradi ham. Tilning lug'at bog'ini kengaytirish, yangi so'zlar, idiomlar, iboralar uslubiy vositalarning paydo bo'lishi, “eskilarni” unutish va formal ifodani, leksiko-semantik farqlanish, so'zning ovozini va uning qismlarini o'zgartirish - barchasi turli davrlar vertepresentativlari diqqatini tortib, tilni ilmiy o'rganishga ta'sir etishdi.

Ushbu maqolada nemis tilini o‘rganayotgan talabalar uchun lingvomadaniy kompetentsiyani rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan didaktik tamoyillar ko‘rib chiqilgan. Boshqa madaniyatga tushish, kontekstual o‘rganish va madaniyatlararo xabardorlik kabi asosiy tamoyillar samarali o‘qitish uchun muhim deb topilgan. Tadqiqot o‘qituvchilarga lingvistik va madaniy tushunchalarni yaxshilash uchun andoza taqdim etadi.

Maqolada har xil tillar toifasiga kiruvchi ingliz va qoraqalpoq tillaridagi ot so‘z turkumiga oid son grammatik kategoriyasining strukturaviy-semantik xususiyatlari tahlil qilindi. Mavzuni yoritish uchun ingliz, rus, o‘zbek va qoraqalpoq olimlarining ilmiy mehnatlaridan foydalanildi. Tadqiqot mobaynida shunga amin bo‘ldikki, o‘rganilayotgan ikkala tilda ham ko‘plik shakllari aniq otlarga nisbatan ishlatilgandagina o‘zining asosiy ma’nosini ifodalaydi. Boshqa barcha holatlarda qo‘shimcha ma’nolarni ifodalaydi. Atoqli, mavhum, modda, va boshqa barcha ot turlariga qo‘shilganda ko‘plik shakl o‘zida periferik ma’nolarni namoyon qiladi. Tadqiqot ishida chogishtirma, struktur analiz va semantik analiz metodlaridan foydalanildi.

Ushbu maqolada etnonimlarning toponimlar hosil qilishdagi o‘ziga xos o‘rni xususida fikr-mulohazalar keltirilgan. Bu borada olimlar olib borilgan tadqiqotlarga e’tibor qaratilib, professor To‘ra Nafasovning ilmiy merosi tarkibidan joy olgan etnotoponimlarning o‘ziga xos xususiyatlariga tahlilga tortilgan. Olimning “O‘zbekiston toponimlarining izohli lug‘ati”, “Qashqadaryo qishloqnomasi”, “Qishlog‘ingiz nega shunday atalgan?” nomli kitoblari hamda etnotoponimlarga bag‘ishlangan maqolalariga murojaat qilindi.

Ushbu maqola O‘zbekistonda til o‘rganishning ahamiyatini tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, o‘zbek jamiyati tomonidan o‘qitish usullariga qo‘yayotgan asosiy omillar va talablarga e’tibor qaratiladi. Til o‘zlashtirishning aksiologik va etnikmadaniy ta’sirlarini tahlil qilishga alohida e’tibor beriladi. Tadqiqot adabiyotlarni o‘rganish, pedagogik resurslar va tajribalarni nazariy tahlil qilish, o‘zbek aholisi o‘rtasida o‘tkazilgan qiyosiy tahlil va ehtiyoj tahliliga asoslanadi. Ishning amaliy ahamiyati ishlab chiqilgan usullardan pedagog kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirishda, ayniqsa, ingliz tilini chet tili sifatida o‘qitish sohasida qo‘llash imkoniyatlaridadir. Nazariy va uslubiy asosliligi bilan tasdiqlangan tadqiqot natijalari O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti ingliz tili integratsiyalashgan kursi kafedrasi yig‘ilishida muhokama qilingani tadqiqotning ahamiyati va dolzarbligini ko‘rsatadi.

Ushbu maqola tilshunoslikdagi lug'atlarning turli xil turlari, ularning turli maqsadlari, tuzilmalari va maqsadli auditoriyasini qamrab oladi. U asosiy turlarni, shu jumladan, bir tilli, ikki tilli va ixtisoslashtirilgan lug'atlarni o'rganadi, ularning til tadqiqotlari, ta'lim va muloqotga qo'shgan noyob hissalarini ta'kidlaydi. Lug'atlar, tilni tushunish va undan foydalanish uchun muhim vositalar, har biri alohida maqsadlarga xizmat qiladigan turli shakllarda mavjud. Bir tilli lug'atlar, bitta tilga e'tibor qaratib, ta'riflar, talaffuzlar va foydalanish misollarini beradi. Ikki tilli lug'atlar, ikki tilni ko'paytirish, tarjima va madaniyatlararo tushunishni osonlashtiradi. Tibbiyot yoki huquq kabi ma'lum sohalarga mo'ljallangan ixtisoslashtirilgan lug'atlar ma'lum bir sohada batafsil lug'at va terminologiyani taklif etadi.

Ushbu maqolada ingliz va o'zbek tillari uchun elektron lug'atlarni ishlab chiqishning muhim afzalliklari ko'rib chiqilgan. Bu raqamli manbalar taqdim etadigan qulaylik va qulaylikni ta'kidlab, foydalanuvchilarga ta'riflar, tarjimalar va talaffuz qo'llanmalarini tezda topishga imkon beradi. Izoh elektron lug'atlarning til o'rganishdagi rolini ta'kidlaydi, ikki tilli qo'llab-quvvatlashni osonlashtiradi va ikkala tilda so'zlashuvchilar uchun malakani oshiradi. Bundan tashqari, u moslashtirilgan tajribalarni taklif qilish va turli malaka darajalarini qo'llab-quvvatlash orqali o'quvchilarning turli ehtiyojlarini qondiradi. Ilmiy tadqiqotlar va tarjima ishlarida elektron lug'atlarning ahamiyati ham ta'kidlanib, ularni talabalar, tadqiqotchilar va mutaxassislar uchun muhim manbalar sifatida joylashtirmoqda.

Maqolada zamonaviy terminologiyaning muhim muammosi: tilshunoslik va adabiyotshunoslikda atamalarni ilmiy tavsiflashning holati, qo‘llanilishi va muammolari ko‘rib chiqiladi. Uning dolzarbligi ushbu muammoni hal qilish zarurati bilan ta’kidlanadi. Ushbu sohalardagi atamalarning qiyosiy tahlili hal qiluvchi ahamiyatga ega, chunki u ikkala fanning kontseptual asoslarini tashkil qilish tamoyillarini kuchaytirishi va filologiyaning kengroq sohasi doirasida ularning tegishli terminologiya tizimlari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni ochib berishi mumkin.

Ingliz tilidagi neologizmlar tilshunoslikda muhim tadqiqot sohasidir, chunki yangi so'zlar va ularning tilga kiritilishi til rivojlanishining doimiy jarayonini aks ettiradi. Neologizmlar – bu tilga yangi kiritilgan yoki mavjud so'zlar bilan yangi ma'noda ishlatiladigan so'zlar bo'lib, ularning paydo bo'lishi ko'pincha ijtimoiy, madaniy, texnologik yoki ilmiy o'zgarishlar bilan bog'liq. Ushbu maqolada ingliz tilidagi neologizmlarning paydo bo'lishi va rivojlanish jarayonlari tahlil qilinadi, yangi so'zlarning hosil bo'lish usullari va ularning tilga integratsiyasi o'rganiladi. Shuningdek, neologizmlarning ommaviy axborot vositalari, internet, adabiyot va boshqa madaniy kontekstlarda qanday ro'l o'ynashi muhokama qilinadi. Maqola, shuningdek, yangi so'zlarning semantikasi, sintaksisi va pragmatikasi haqidagi savollarni ham yoritib beradi.

Ijtimoiy tarmoqlarning ko'tarilishi adabiy manzarani sezilarli darajada o'zgartirdi, adabiy matnlarni yaratish, tarqatish va iste'mol qilishga ta'sir qildi. Ushbu maqola ijtimoiy tarmoqlarning adabiyotga ko‘p qirrali ta’sirini o‘rganadi, mualliflik, kitobxonlar soni, adabiy asarlarning shakli va mazmunidagi o‘zgarishlarni o‘rganadi. Ijtimoiy media platformalari yangi adabiy iboralarni yaratishga imkon beradi, adabiy ijodni demokratlashtiradi va dinamik o'quvchi-yozuvchi jamoalarni rivojlantiradi.

Бугунги тилшунослигимизда матн лингвистикаси муаммолари билан боғлиқ талай тадқиқот ишлари вужудга келди. Мазкур ишлар матининг турли хил кўринишлари, шу жумладан, микро- ва макроматн шаклларининг лингвистик табиатини ўрганиш билан ҳам бевосита алоқадордир. Бундай ишлар жумласига матннинг деривацион хусусиятларини ўрганиш доирасида бажарилган тадқиқотлар ҳам киради. Чунки деривация тушунчаси биринчи галда шаклланиш маъноси билан узвий боғлиқдир. Албатта, микроматн деривацияси билан макромати деривацияси муштарак тамойилларга асосланмайди, зеро, макроматн доимий равишда синтактик деривация натижасини тақозо этса, микроматн семантик деривациянинг ҳам, лексик ёхуд синтактик деривациянинг ҳам маҳсули бўлиши мумкин. Макроматн жумласига абзац, боб ва яхлитлигича олинган бобдан катта нутқ бирликлари киради. Шунингдек, макроматн мақомида абзацдан катта нутқ бирликлари ҳам келади. Улар жумласига боб, параграф, мақола, ҳикоя, очерк, роман, бу куринишктен монография ва турли хил  бадиий ва илмий матнлар киради. Бу кўринишдаги синтактик бутунликларнинг барчаси  макроматн саналади. Аммо мазкур иерархик боғланишли макроматн турларининг барчасининг деривацион хусусиятларини бир йўла тадқиқ этиш қийин, албатта. Шунинг учун мазкур мақолада макроматн синтактик деривациясини абзац мисолида ўрганилган.

Nutq aktlari nazariyasi butun muloqot holatining xususiyatlarini ajratib ko'rsatishga imkon yaratib beradi. Maqolada, Murojaatning ma'nosini nutq aktini o'lchash kommunikantlar sohasi bilan bog'liq nutq qurilishi omillari o'rganilgan. Murojaatning denotativ-referentsial va kommunikativ-funksional xossalarini o‘rganish murojaat nutq akti ta’rifi muhokama qilingan.

Ushbu maqolada frazeologik va paremiologik birliklarda sonlarning qo‘llanilishi va ularning tilshunoslikdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, frazeologizmlarning turlari, ularning shakl va sintaktik tuzilmalari, va til hodisasi sifatidagi xususiyatlari batafsil ko‘rib chiqiladi. Frazeologik birliklar, ular shakl va sintaktik tuzilmalardan farqli ravishda, nutqda so‘zlarni erkin tanlash va almashtirish yo‘li bilan yuzaga kelmaydigan, balki ma’no va muayyan leksik-grammatik tuzilmalarda avvaldan tayyor, material sifatida qo‘llaniladigan so‘z birliklari sifatida izohlanadi. Paremiologiya esa hikmatli so‘z va zarbulmasallarni o‘rganuvchi fan sifatida qaraladi. Bu ikki soha o‘rtasidagi bog‘liqlik va farqlar tahlil qilinadi.

АННОТАЦИЯ

Mazkur maqola “bayram” konseptini ifodalovchi ingliz va o‘zbek paremiologik birliklarning tadqiqiga bag‘ishlangan. Muallif tomonidan bir qator misollar keltirilib, ulardagi tarixiy, etnik va milliy xususiyatlar yoritib berilgan.

Ушбу мақолада замонавий нейробиологик ва психолингвистик тадқиқотлар ва ушбу тадқиқотлардаги муаммони тушунишга имкон яратади. Умуман олганда мавқолада юритилган фикр мулоҳазалар, ушбу олимларнинг тадқиқотлари тил ва билиш ўртасидаги муносабатларни ўрганишга турли хил қараш ҳамда ёндашувларни намойиш этади.

 So‘zni tuzilish jihatidan o‘rganish, uning qanday bo‘laklardan tashkil topganligini aniqlash katta ahamiyatga ega. Biz bu maqolamizda qoraqalpoq tilidagi sodda holda qo‘llaniladigan tasviriy sanʼat terminlarining tuzilishini, xizmatini va ma’nolarini aniqlashga harakat qildik.

Ushbu maqola ingliz va o'zbek tilshunosligida onlayn biznes atamalarini o'rganishni ko'rib chiqadi va har ikkala tilda o'ziga xos bo'lgan tarixiy va zamonaviy biznes atamalari haqida sharhlar beradi. Terminologiya - bu tilshunoslikning muhim sohalaridan biri bo'lib, bu yerda atamalar, ularning kelib chiqishi va qo'llanilish joylari o'rganiladi. Shuningdek, bu so'zlar va atamalarni alohida sohalarda o'rganish ham bu so'zlarning ma'nosini ta'kidlaydi.

Agar biz semiotikaga oddiy tilda ta'rif beradigan bo'lsak, unai belgilar va ularning jamiyatimizda qanday ishlashini o'rganish deb atash mumkin edi. Atrofimizga nazar tashlasak, dunyoda son-sanoqsiz belgilar mavjudligini ko'ramiz. Masalan, za'faron, oq va yashil ranglar bilan bo'yalgan mato yoki qog'ozga qarasak, u nimanidir anglatishini yoki o'zidan kattaroq narsani anglatishini bilamiz. U shunchaki rangli qog‘oz bo‘lib qolmaydi, balki Vatanimiz milliy g‘oyasini o‘zida mujassam etgan, merosimizni eslatuvchi, vatanparvarlikka chorlovchi davlat bayrog‘imizga aylanishi mumkin. Semiotika fan sifatida 19-asr oxirida rivojlandi va dastlab shveytsariyalik tilshunos Ferdinand de Sossyur va amerikalik faylasuf Charlz Sanders Pirs tomonidan ilgari surilib tadqiq etildi.

Аntropotsentrik paradigmaning yuzaga kelishi ham tilshunos olimlarning til mohiyatini har tomonlama kengroq oʼrganishga boʼlgan sayi-xarakatlari natijasi bilan bogʼliqdir. Til va madaniyatning oʼzaro taʼsiri muammosi etnolingvistika, etnopsixolingvistika, kognitiv tilshunoslik, lingvomamlakatshunoslik, lingvokontseptshunoslik, lingvopersonologiya kabi sohalarda ham oʼrganiladi. Shu sababli ushbu sohalar lingvokulturologiyaga yaqin sohalar hisoblanadi. O’zbek mumtoz asarlaridan biri bo’lmish Abdulla Qodiriy qalamiga mansub  “Otkan kunlar” asari aynan hozirgi kun milliy adabiyotning nasriy asarlarining linguokulturologik nuqtai nazaridan tadqiq etish, asar tarjimasida halqning urf-odati, kechinmlarini saqlab qolgan holda o’girish tarjimomga yuklatilgan vazifalardan biri hisoblanadi, chunki asar tarjimasini jonli ifoda qila olish oqiyotgan kitobhon uchun o’sha millatning milliy kolorit tarixini o’rganishga asos bo’la oladi deb o’ylaymiz.

Milliy-madaniy urf-odatlar deganda millatning turmush-tarziga singib ketgan, uning shakllanishi va rivojiga xizmat qiladigan ijtimoiy madaniy hayotida oʻz aksini topgan, doim takrorlanib turadigan xatti-harakat, koʻpchilik tomonidan qabul qilingan xulq-atvor qoidalari va koʻnikmalar koʻrinishiga nisbatan aytiladi. Milliy-madaniy urf-odatlar odatda alohida olingan shaxs va millat doirasida shakllanib boradi. Masalan, oʻzbek millatida  yosh bolalarni kattalarga salom berishi, tong saharda turib, uy hovlilarni supurib-sidirib, mehmonlarga alohida izzat-ikrom koʻrsatish, bayram arafasida betob va kam ta’minlanganlar, yordamga muhtojlar oilalar, keksalar holidan xabar olish shular jumlasidandir.

Adabiy tarjima usullarini o'rganish adabiy asarlarni bir tildan boshqa tilga tarjima qilishda qo'llaniladigan turli texnikalarni o'rganadi. Ushbu maqolada turli tarjima strategiyalari, jumladan, so'zma-so'z tarjima, erkin tarjima va moslashuvchan tarjima va ularning adabiy asarlar kontekstida qo'llanilishi ko'rib chiqiladi. Tahlil ushbu usullar asl matnning stilistik va madaniy elementlarini saqlashga qanday ta'sir qilishini, aniq va mazmunli tarjimani ta'minlashga qanday hissa qo'shishini ko'rsatadi.

Didaktik kompetensiya deganda, biz ta’lim oluvchilarni o‘qitish va ularni rivojlantirish sohasidagi didaktik masalalarni yechishga qaratilgan integral qobiliyatlarini tushunamiz. Ta'lim va ta'lim-tarbiya jarayonini tashkil etishda o‘qituvchining darsga didaktik, nazariy tayyorgarligi, mustaqil ish jarayonida didaktik bilimlarni, ko‘nikmalarni shakllantirish va rivojlantirish asosida talabaning mustaqil ishini tashkil etishlari hamda zamonaviy innovatsion yondashuvni amalga oshirishlari kerak bo‘ladi. Mazkur maqolada mustaqil ish jarayonida talabalarning didaktik kompetensiyasini takomillashtirishning pedagogik  imkoniyatlarini tahlil qilamiz.

Ushbu maqolada ingliz tilini shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv asosida o‘qitishning pedagogik muammolari ko‘rib chiqiladi. Globallashuv sharoitida ta’lim shaxsni har tomonlama kamol toptirishda, mukammal va malakali mutaxassislarni tarbiyalashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Zamonaviy davr yoshlarni tezkorlik bilan mazmunli ma’lumotlar bilan ta’minlashni taqozo etmoqda, bu esa turli fanlarni puxta o‘zlashtirishi uchun shart-sharoitlarni taqozo etadi. Ta'lim jarayoni o'quvchilarda mustaqil, tanqidiy va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish, ijtimoiylashtirish va tarbiyalashga qaratilgan bo'lishi kerak. Ushbu yondashuv shaxsga yo'naltirilgan ta'lim deb ataladi.

Maqolada axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) jadal rivojlanishi sharoitida iqtidorli yoshlarni o‘qitishda raqamli ta’lim resurslaridan qanday foydalanilayotgani o‘rganiladi. Muhim axborot kompetentsiyalari bilan jihozlangan maktablar va muassasalardagi o'qituvchilar turli xil ta'lim resurslarini yaratish uchun o'zlarining kasbiy amaliyotlarida AKTdan foydalanadilar. Ushbu manbalar ularga o'quvchilar bilan darslarni yanada samarali o'tkazish imkonini beradi.

Ushbu maqolada boshlang‘ich darajadagi o‘quvchi-yoshlarga xorijiy tillarni o‘rgatishning ilmiy-pedagogik asoslari tahlil qilinadi. Maqolada xorijiy tilni o‘rgatishning metodikasi, pedagogik yondashuvlar, hamda o‘quvchilarning lingvistik qobiliyatlarini rivojlantirish usullari ko‘rib chiqiladi. Xorijiy tillarni o‘rgatish jarayonida kommunikativ yondashuv va didaktik usullarning ahamiyati alohida ta’kidlanadi.

Ushbu maqolada O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlarining nolingvistik fakultetlarida rus tilini o‘qitish jarayonida talabalarga zamonaviy metodlardan foydalangan holda qanday o‘qitish yo‘llari haqida ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida faol ta’lim usullarini qo‘llash zarurligi ko‘rib chiqiladi. Maqolada video uslubi tasvirlangan, sinfdagi video inklyuziya turlari tahlil qilingan. Ta’lim muassasalari o‘qituvchilar uchun oliy ta’lim tizimiga, asosan, rus tilini o‘rganish sohasiga ko‘proq sarmoya kiritishlari kerakligi bayon etilgan.

Ushbu maqola ingliz tili chet tili (EFL) kontekstida inklyuziv ta'lim strategiyalarining ta'sirini o'rganadi. Ma'lumotlarni yig'ish hujjatlarni tahlil qilish, o'qituvchilarning hikoyalari va so'rovni o'z ichiga oldi. Dastlabki ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, o'qituvchilar o'quv mazmunini turli xil ehtiyojlarni qondirish uchun moslashtirib, o'qitish usullarini yaxshilaydilar. Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, bo'lajak til o'qituvchilarini nogiron o'quvchilar uchun o'quv dasturlarini o'zgartirishga chaqirish sinfni yaxshiroq boshqarishga, o'qitishning yanada samarali dizayniga va o'qitishdagi ijodkorlikni oshirishga olib kelishi mumkin.

Ta'lim materiallarini rivojlantirish ingliz tilini samarali o'rganish uchun juda muhimdir. Ushbu maqolada turli o'quv uslublari va til bilish darajalari uchun moslashtirilgan turli o'quv resurslari va materiallarni yaratish ko'rib chiqiladi. Talabalar qiziqishi va tushunishini oshirish uchun multimedia, interaktiv faoliyatlar va madaniy jihatdan mos keladigan kontentdan foydalanish tahlil qilinadi. Tadqiqot, shuningdek, ta'lim materiallarini zamonaviy til o'qitish metodikalari bilan muvofiqlashtirishning o'quv natijalarini yaxshilashdagi ahamiyatini ta'kidlaydi.

An'anaviy o'qitishning o'zgarishi o'qitish maqsadi va mazmunini modernizatsiya qilish uchun innovatsiyalarni izlash bilan bog'liq. Grammatikani o‘rgatish xorijiy tillarni o`qitishning zamonaviy metodikasining eng muhim muammolaridan biridir. Kommunikativ yondashuv doirasida funksional grammatika elementlaridan foydalanish tobora ommalashib bormoqda. Grammatikani o'qitish tajribasi shuni ko'rsatadiki, bu yondashuv yashash huquqiga ega bo'lsa-da, u hamma uchun mos emas. Shunday talabalar borki, ular uchun ma'lum bir grammatik tuzilishda tez-tez ishlatiladigan so'zlarning ma'lum birikmalarini o'zlashtirish orqali grammatikani o'zlashtirish ancha foydali hisoblanadi.

Dunyoning rivojlangan davlatlarida so’nggi bir necha yil ichida maxsus yo’nalishlarga ingliz tilini o'qitish bo’yicha qiziqishlar ortib bormoqda. Shu jumladan, ingliz tilini muayyan va maxsus yo’nalishlarda o’qitish bizning mamlakatimizda ham anchagina o‘z nufuziga ega bo‘ldi. Endi, ingliz tilini umumiy maqsadlarda ESP (English for general purposes) egallashlari emas, balki boshqa soha vakillari ham o‘zlarining kasblarini kelajakda rivojlantirish maqsadida ESP (English for specific purposes) o‘rganishlari zamon talabi etib qo‘yilmoqda. Mazkur maqolada ingliz tilini maxsus yo’nalishlarda o’qitishda nutq faoliyatining bir qismi hisoblangan o’qish kompetensiyasini rivojlantirish masalalari yoritilgan.

Keyingi yillarda nashr qilinayotgan metodik adabiyotlarda o`qib tushunishga o`rgatish muloqotga, fikr almashuvga  o`rgatsihning muhim vositasi sifatida  talqin qilinmoqdaki, endi matnni faqat o`qishga o`rgatish emas, axborotni o`qib tushunish, unga munosabat bildirishga alohida e`tibor berilmoqda. Mazkur maqolada fransuz tili darslarida talabalarning o`qib tushunish ko’nikmalarini rivojlantirish tamoyillari, bosqichlari va o`qish texnikalari muhokama qilinadi.

Ushbu tadqiqot ishi B2 darajasidagi talabalar uchun ingliz tili darslarida kinestetik va vizual vositalarni birlashtirishning amaliy pedagogik strategiyalari va usullarini o'rganadi. Ushbu maqolaning maqsadi o'qituvchilarga aniq misollar, dars ishlanmalari va o'qitish usullarini taqdim etish orqali o'quvchilarning faolligini, tushunishini va tilni o'zlashtirishini oshirishning samarali usullarini taqdim etishdan iborat.

Ushbu maqolada XV asr oxiri-XVI asr boshlari mumtoz adabiyotining yetuk namoyandasi shoh va shoir Zahiriddin Muhammad Bobur qalamiga mansub “Boburnoma” asari xususida so‘z boradi. Dastlab asarning o‘rganilishi haqida qisqacha so‘z boradi. Asarning yana bir nomi “ Vaqoye” bo‘lib, voqealar bayoni, demakdir. “Boburnoma” avtobiografik ruhda yozilgan bo‘lib, muallif o‘z boshdan kechirgan voqe-hodisalari haqida ma’lumot berib boradi. Uning yana bir o‘ziga xos jihati qomusiy xarakterda ekanligi bo‘lib, turli soha mutaxassislari uchun tadqiqot manbayi sifatida xizmat qila oladi. Maqolada asarning ayrim ensiklopedik xususiyatlariga to‘xtab o‘tiladi va misollar keltiriladi. Asardagi fiqhiy masalalar, tasavvufiy tushunchalar va she’riy parchalar ham alohida diqqatga sazovar.  “Boburnoma”da 223 she’riy bayt (447 misra) keltiriladi. Kitobxonni o‘ziga jalb qiladigan jihati shundaki, deyarli barcha baytlarning yozilish sabablari Bobur tomonidan aytib o‘tiladi. Keyingi qismda Boburning adabiy, badiiy-estetik qarashlari va ularning hayot bilan hamahongligiga alohida urg‘u beriladi. Mumtoz adabiyot nazariyasida eng muhim bo‘lgan jihat, g‘oyaviy butunlik, shakl va mazmun birligiga ahamiyat beriladi. Shu o‘rinda Bobur shaxsiyatiga, hayoti davomida ko‘rgan voqealari, duch kelgan qiyinchilillariga uchragandan so‘ng chiqargan hayotiy xulosalarining ijodida aks etishining guvohi bo‘lamiz. Zullisonaynlik an’anasini kuzatamiz.

Tadqiqot narratologik tahlil orqali sayohatnomalarda intertekstuallikning ma'nosiga qaratilgan. To'g'ridan-to'g'ri iqtiboslardan tortib ishoralargacha bo'lgan matnlar o'rtasidagi aloqalarni o'z ichiga olgan intertekstuallik sayohat hikoyalarini tahlil qilishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Tadqiqot vazifasi intertekstual elementlar janr ichida an'analar zanjirini qanday yaratishini va yozuvchi, hikoyachi va sayohatchi o'rtasida ko'prik qurishini tushunishdir. Metodologiya traveloglarda intertekstual havolalarni sinchkovlik bilan o'rganishni o'z ichiga oladi, bunda to'g'ridan-to'g'ri tirnoq va ishoralarga e'tibor qaratiladi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, intertekstuallik sayohat hikoyalarining ishonchliligini oshiradi va muallifning bilim va nuqtai nazarini namoyish etadi. Ella Mayyarning "Turkisan Solo" kitobidagi misollardan foydalangan holda, tadqiqot intertekstuallik sayohatnomalarni qanday boyitishini, haqiqiy muhit yaratishini va o'quvchilarni jalb qilishini ko'rsatadi. Tadqiqot natijalari madaniyatlar o'rtasida ko'prik qurish va stereotiplarni engishda intertekstuallikning muhimligini ta'kidlaydi.

“Kingsblood royal” (1947) romani ham tragik ham komik vaziyatni aks ettiradi. Ikkinchi jahon urushidan qaytgan Nil Kingsblad hayotida qiziq holat yuz beradi. Uning oila a’zolari har doim o’z shariflari bilan faxrlanishgan, zero, “kingsblood” “qirolga mansub, qirol qonidan” degan ma’no beradi va bu oila o’z ajdodlarining qirollarga qarindosh, qondosh ekanligiga ishonadilar. Otasining qutqusi bilan surishturuv olib borgan Nil aslida ajdodlaridan birining Afrikalik qora tanli inson bo’lganligini bilib qoladi. Bu haqda xabar topgan hamkasblar va qo’shnilar Nil oilasiga nisbatan pisandsiz va tahqirlovchi munosabatda bo’la boshlaydilar. Asar so’ngida esa ularni boshqa hududga ko’chib ketishga majbur qiladilar. “Kingsblood royal” asari irqiy tengsizlik va  kamsitish, ijtimoiy adolat masalalarini yuksak mahorat bilan badiiy aks ettirganligi bois  hozirgi kunda ham ahamiyatini yo’qotmagan. Sinkler Lyuis asar qahramoni qiyofasida o’zining haqiqat, ezgulik haqidagi qarashlarini yorqin aks ettirganligi maqolada asoslab berilgan.

O`rta asrlarda o`zbek tili va adabiyoti namunalarini o`qish Yevropa va Osiyoning bir qator xalqlari uchun sevimli mashg`uloti bo’lgan.  O`zbek tilida yozilgan turli jandagi ilmiy va badiiy asarlar o`sha davr xalqalari uchun katta qiziqish uyg`otgan. Shu tariqa tilimiz jahon tillari orasida o‘zining munosib o‘rnini egallay boshladi. Ushbu tilni o'rganish uchun turli maqsadlar va turli o'lcham va nomlarga ega kitoblar yaratilgan. Yevropalik sharqshunoslar Sharq mamlakatlariga ko`plab ilmiy safarlar uyushtirib, jahon tillarining ildizi aynan Sharqdan ekanini isbotlamoqchi bo`ldilar. Mazkur maqolada german tillarida yozilgan o’zbek tili va adabiyoti namunlarini tahlil qilamiz.     

Ushbu maqolada O‘zbekiston xalq yozuvchisi Isajon Sultonning “Abu Rayhon Beruniy” romanidagi hikoyatlar tahlil qilingan, shuningdek, romanning mohiyati, yozuvchi  mahorati,  obrazlar haqida so‘z boradi. Asar kompozitsiyasining asosini hikoyatlar tashkil etgan bo‘lib, asarning badiiy qiymatini yanada oshirgan.

    Ushbu maqola Daniel Defo ijodiy faoliyatining adabiy tahlili va uning asarlaridagi takrorlanmas gʻoyalarni keng tarzda yoritib berishga bagʻishlanadi.Muallifning ingliz adabiyotidagi beqiyos oʻrni hamda mashhur asarlarining ma’naviy ahamiyati ham maxsus bandlar asosida berib oʻtiladi.Bundan tashqari,uning hayoti oʻsha davr adabiyoti bilan uygʻunlikda badiiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi.Shu bilan bir qatorda,muallifning ilmiy-adabiy faoliyatiga chuqur yondashish orqali davr oʻziga xosliklari oʻquvchi koʻz oʻngida yaqqol gavdalantiriladi.Daniel Defoning “buyuk qalam ustasi” ekanligi asarlarining badiiy saviyasi orqali namoyon boʻlishi yana bir bora isbot etiladi.Ijodkorning asarlarida nasr va nazmning qoʻshma holatda tasvirlab berilishi haqida ham maqolada soʻz ketadi va uning badiiy tildan qay darajada mahorat bilan foydalana olishi aytib oʻtiladi.

XX asr Amerika hikoyachiligining rivoji bir necha asrlik ijodiy tajribalar samarasi bo‘lib, jamiyatdagi muhim ijtimoiy hodisalarni badiiy asarlarda talqin qilish zarurati yuqori ekanligi bilan ham bog‘liq edi. Ushbu maqolada AQSH adabiyotida realistik hikoya janri taraqqiyotiga hissa qo‘shgan Amerikalik adiblar ijodi tadqiq etiladi. Bundan tashqari, Amerikalik hikoya janri ustalari ijodini qiziqish bilan o‘rgangan va ularni ilmiy tadqiq etgan o‘zbek adabiyotshunoslarining ilmiy mulohazalariga to‘xtalinib, ulardagi mushtarak va farqli jihatlar ilmiy dalillanadi.

Ushbu mаqоlаdа talaba-qizlarga Temսr va temսriylar sսlolasiga mansսb malikalarning ma’naviy merosini ma’naviy-axloqiy qadriyat sifatida  o‘rgatishda qo‘llaniladigan  metod va vositalar texnikasi yoritilgan.

Ushbu maqolada yozuvchi Normurod Norqobilovning “Changalzor iti” qissasidagi qahramonlar, ularning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari, yozuvchi badiiy maqsadini ochishga qay darajada xizmat qilishi haqida fikr yuritiladi. “Changalzor iti” qissasidagi Qoravoy obraziga xos xarakterli xususiyatlarni yoritilgan. It obrazi Tolmas obrazi bilan yonma-yon tahlil qilingan.

Umumta’lim maktab matematika sohasida tanqidiy fikrlash va muammoni yechish ko’nikmalarini rivojlantirish juda muhim hisoblanadi. Ushbu maqola dinamik matematika dasturi GeoGebraning bu ta’lim maqsadlariga erishish uchun kuchli vositasiga qanday e’tibor qaratilishini tahlil qiladi. GeoGebra interaktiv va vizual imkoniyatlaridan foydalanib, pedagoglar o’quvchilar uchun geometriya tushunchalarini o’rganish uchun qiziqarli muhit yaratishlari mumkin. Bu metodologiya o’qitish usullaridan tashqari, dinamik matematik tizimlarini o’rganish jarayoniga integratsiya qilish orqali so’nggi tahlil va muammolar yechish mashqlari orqali o’quvchilar matematik asoslarini yanada chuqur o’rganadi va geomеtrik shakllarni boshqarish va vizual ma’lumotlar orqali tasavvur qilishdan ma’naviy ko’nikmalarini rivojlantiradi.

Oila jamiyatning bir bo'lagi bo'lib, uning farovonligi jamiyat va umuman davlatning rivojlanishiga bevosita ta'sir qiladi. Biroq, oilada tinchlik va tartib har doim ham hukmronlik qilmaydi. Afsuski, ba'zi oilalarda oilaviy tinchlik va farovonlikni ko'rinmas soyada yutib yuboradigan oilaviy (maishiy) zo'ravonlik mavjud. Ushbu maqolada oilaviy (maishiy) zo'ravonlikning kelib chiqish sabablari va oqibatlarini keyinchalik chuqur o'rganish uchun muallif uning huquqiy mohiyatini tahlil qilishga urindi. Bundan tashqari, qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq oilaviy zo'ravonlik shakllari o`rganib chiqildi. Bundan tashqari, mavzu bo'yicha nazariy va amaliy jihatlar ko'rib chiqildi
va tegishli xulosa chiqarildi.

Ushbu maqolada til ta’limida korpus asosidagi o‘qish faoliyatining afzalliklari va qo‘llanilishi to‘g‘risida keng ko‘lamli ma’lumotlar berilgan, bu sohadagi turli tadqiqotchilarning fikrlariga tayangan holda. Muallif korpus asosidagi faoliyatlar talabalar o'rtasida haqiqiy tildan foydalanish, so'z boyligini kengaytirish va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga qanday yordam berishini muhokama qiladi. Bundan tashqari, parcha tegishli til namunalarini tanlash va korpusga asoslangan faoliyat davomida talabalarga yo'l-yo'riq va yordam berish muhimligini ta'kidlaydi. Bundan tashqari, muallif o'qituvchilarning birgalikdagi o'rganish tajribasini osonlashtirish va korpusga asoslangan o'qish faoliyatida o'quvchilarning mustaqilligini ta'minlashdagi rolini ta'kidlaydi.

Maktablarda ta’lim sifatini yaxshilash bevosita maktab direktori faoliyatini samarali tashkil etish bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi. Ushbu maqolada rahbarning boshqaruv kompitentligi xususida va uni rivojlantirish borasida chora-tadbirlar qayd etib o‘tilgan. Shuningdek, maqolada Oʻzbekistonda ta’lim menejmentida gender yondashuvining nazariy asoslari va uning istiqbollari tahlil qilinadi. Gender yondashuvi jamiyatda erkaklar va ayollar orasidagi tenglikni ta’minlashni ko‘zda tutadi va ta’lim menejmentida bu yondashuvning ahamiyati katta. Maqolada gender yondashuvining mazmuni, feminist nazariya va gender tengligi va barqaror rivojlanishning o‘zaro bog‘liqligi yoritiladi. Shuningdek, O‘zbekistonda hozirgi holat, amalga oshirilayotgan islohotlar va kelajakdagi istiqbollar tahlil qilinadi. Maqola ta’lim menejmentida gender tengligini ta’minlash uchun qator chora-tadbirlarni amalga oshirish zarurligini ta’kidlaydi va bu chora-tadbirlar orqali ta’lim tizimining samaradorligini oshirish va jamiyatda ijtimoiy adolatni ta’minlash mumkinligini ko‘rsatadi.

Zamonaviy o‘quv qurollaridan foydalanish, takomillashtirish, iIlm-fan va texnologiyaning rivojlanishi yangi imkoniyatlarni taqdim etadi. Zamonaviy ta'lim tizimlarida axborot texnologiyalarining o‘rni muttasil ortib bormoqda. Bu esa axborot texnologiyalarini faol qo‘llagan holda o‘quv tizimlarini yaratishni taqozo etadi. Ta’limda ushbu jarayon yo‘nalish qismlarnidan biri 3D modellashtirishdir.

Hozirgi davrda pedagogika oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak o‘qituvchilarda individual kasbiy rivojlanishni baholashning diagnostik ta’minoti amalga oshirish ustuvor vazifalardan biri bo‘lib, kasbiy bilimlarni shakllantirish, kasb faoliyatiga tayyorgarlikni takomillashtirish muammolarini kengroq o‘rganish, kasbiy faoliyatga tayyorlashda talabaning imkoniyatlarini rivojlantirish maqsadlari, o‘quv mazmunini tanlash va tuzishga ijodiy yondashuvni talab etadi. Ushbu vazifani mutaxassislarning kasbiy faoliyatga tayyorgarligi diagnostikasi mexanizmlarini takomillashtirish asosida talabalarni kasbiy shakllanish faoliyatini rivojlantirish orqali bajarish mumkin bo‘ladi. Ushbu maqolada bugungi kunda o‘qituvchining shaxsiga qoʻyiladigan talablar, o‘qituvchining individual ta’lim trayektoriyasi, “Pedagogik mahorat” fani misolida talabalarning individual kasbiy rivojlanishiga doir yondashuvlar bayon etiladi.  

Ushbu tadqiqot oliy ta'lim tizimida tahsil olayotgan talabalar hamda Multilevel yoki IELTS imtihonlarini topshiradigan talabalar uchun tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirish dolzarbligiga qaratilgan. Tinglash ingliz tilini o'rgatishning eng qiyin ko’nikmalaridandir va barcha ingliz tili o'qituvchilari bu jarayondan o'tishlari kerak. Ushbu tadqiqotning maqsadi o'qituvchilarning tinglab tushunish ko’nikmalarini rivojlantirishdagi qiyinchiliklarini tahlil qilishdir. Ushbu ishda muallif amaliy tadqiqot va sifatli tadqiqot usulini qo'llagan. Tadqiqot obyekti Samarqand davlat chet tillar institutining ingliz tili darslari jarayoni edi. Ushbu tadqiqot vositalariga kuzatish, intervyu va anketa kiradi. Xulosa qilib aytganda, ushbu tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, o'qituvchilarning muammolari ikki toifaga bo'linadi: ichki va tashqi omillar. Javob beruvchining o'zidan kelib chiqadigan ichki muammolarga o'qitish, tinglash materiallarini yaratish va usul, yondashuv va strategiyani tanlashdagi qiyinchiliklar kiradi. Tashqi o'zgaruvchilarga quyidagilar kiradi; o'tin kesish mashinasi, modul kabi atrof-muhit faoliyatidagi tovush, noutbukga ovoz tizimining kabel injektori kabi media muammosi, ingliz laboratoriyasi, elektr o'chirilishi va o'quv dasturidagi o'quv va imtihon materiallaridagi eshitish materiallarining farqi.

Har bir ta’lim tizimida turli xil o‘qitish kontseptsiyalari mavjud. Tekshirish topshirig‘i esa ta’lim tizimining qaysi konseptsiya asosida tashkil etilganligini va uning samaradorligini baholaydi. Baholash tadqiqotlarida o‘quvchining tadqiqot vaqtidagi savodxonligi tekshiriladi. Fizika fanidan topshiriqlar aksariyat hollarda o‘quv mashg‘ulotlarining takrorlash va imtihon bosqichlarida ishlatiladi. Topshiriqlar ko‘p hollarda asosan o‘quvchilarni baholash uchun qo‘llaniladi. Baholash esa o‘qituvchi uchun o‘quvchilarni faollikka undovchi, rag‘batlantiruvchi vosita sifatida ko‘riladi.