Jild 1 № 1 (2016)
Maqolalar
Суст шаклланган жараёнлар ҳолатини интеллектуал таҳлиллаш норавшан моделларини қуриш усуллари ва алгоритмлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон бозоридаги нейрон тўрларининг ҳажми 2005 Йили 10 млрд, долларни, юқори технологик хизматнинг 2014 йилдаги улуши 17 млрд, долларни, йиллик ўсиши эса 45% ташкил этганлиги Synergy Research экспертлари томонидан эътироф этилган. Шунингдек, 2015 йил биринчи чорагида юқори технологик инфратузилмаларни жорий этиш учун бозор сервиси хажми 5 млрд, долларни, бунда Amazon Web Services компаниясининг улуши 29% ташкил этди1. Юкори технологик хизматлар савдосининг динамик равишда ошиши хисобига 2015 йилнинг январ-март ойларида Google даромади 74%га, ШМники 56%га, Salesforce.com даромади эса 34%га ошган. Жахон бозоридаги оммавий юкори технологик хизматлар учун 2018 Йили 127.5 млрд, доллар микдорида инвестиция киритилиши, бу вактга келиб уларнинг даромад микдори йилига ўртача 22.8%, яъни IT бозорида башорат қилинганига нисбатан олти марта кўпроқ ошиши кутилмокда2.
Сует шаклланган жараёнлар холатини ифодаловчи маълумотлар катта хажмга ва номаълумлик хусусиятларига эга бўлган шароитда маълумотлар ўртасидаги яширин боғлиқликни, жараёнлар боришини башоратлашнинг ўзига хос қонуниятларини аниқлаш, синфлаштириш ўрганилаётган жараённи интеллектуал тахдил қилишнинг муҳим масалалари ҳисобланади. Мазкур жараёнларнинг ташқи ва ички муҳит вазиятлари норавшанлик яъни, ностохастиклик ҳамда тўликмаслик билан тавсифланганида мураккаб жараёнлар учун мос бўлган содда математик моделларни куриш имконияти мавжуд бўлмайди. Бундай жараёнларнинг параметрлари тўғрисидаги маълумотлар аксарият ҳолларда экспертлар томонидан ибора ёки шартли белгилар ёрдамида, яъни лингвистик шаклда ифодаланади. Бундай ҳолатларда юмшоқ ҳисоблашлар (Soft Computing) технологияси воситаларидан фойдаланиб моделлаштириш, карор қабул қилиш ва бошқарув тизимларини қўллаш мақсадга мувофикдир.
Юмшоқ ҳисоблашлар технологиялари компоненталари бўлган норавшан мантиқ, нейрон тўрлар ва эволюцион алгоритмларни бирлаштириш натижасида олинадиган гибрид тизимлар табиий тилдаги билимлардан фойдаланишдек интеллектуал хусусиятларга эга бўлади. Шунинг учун маълумотларни интеллектуал тахдил килиш, яъни синфлаштириш, баҳолаш ва башорат килиш масалаларининг норавшан коида хулосалари, нейрон тўрлар ва эволюцион алгоритмларга асосланган норавшан моделларини қуриш алгоритмлари ва дастурларини ишлаб чиқиш долзарб масала ҳисобланади.
Шу сабабли сует шаклланган жараёнлар ҳолатини ифодаловчи маълумотларни интеллектуал тахдиллаш, синфлаштириш, бахолаш ва башоратлаш масалаларининг норавшан моделини норавшан кластеризация усули ёрдамида куриш, модел параметрларини нейрон тўрлар ва эволюцион арилар колонияси алгоритмлар асосида созлаш ва модел куриш жараёнида шаклланган норавшан кўпмезонли оптималлаштириш, норавшан моделларини куриш масаласини ечишнинг гибрид усул хамда алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 9 декабрдаги ЎРҚ-395-сон «Электрон хукумат тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентини 2014 йил 3 апрелдаги ПҚ-2158-сон «Инфо-коммуникацион технологияларни иктисодиётнинг реал секторига янада жорий қилиш тўғрисида»ги ва 2013 йил 27 июндаги ПҚ-1989-сон «Ўзбекистон Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 17 декабрдаги 365-сон «Жисмоний ва юридик шахслар марказий маълумотлар базаларини шакллантириш ва «Электрон ҳукумат» тизими фойдаланувчиларини идентификациялашни ягона ахборот тизимини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишга мазкур диссертация тадқикоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади сует шаклланган жараёнлар ҳолатини интеллектуал тахдиллаш моделларини норавшан кластерлаш усули ёрдамида куриш, модел параметрларини нейрон тўрлар ва эволюцион арилар колонияси алгоритми ёрдамида созлашнинг гибрид усул ва алгоритмларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
сует шаклланган жараёнлар холатини интеллектуал тахдиллаш норавшан моделларини қуришнинг гибрид усуллари таклиф қилинган;
сует шаклланган жараёнлар холатини интеллектуал тахдиллашнинг синфлаштириш, баҳолаш ва башоратлаш норавшан мантикий моделини норавшан кластерлаштириш усули ёрдамида куриш алгоритми яратилган;
сует шаклланган жараёнлар холатини синфлаштириш, баҳолаш ва башоратлаш норавшан мантиқий моделларини куриш жараёнида турли хил тегишлилик функциялари бўлган ҳолатларда модел параметрларини нейрон тўрлари ёрдамида созлаш асосида норавшан ечимни олиш мумкинлиги кўрсатилган;
сует шаклланган жараёнлар холатини интеллектуал тахдиллаш норавшан мантикий моделларини куриш жараёнида турли тегишлилик функциялари бўлган ҳолатларда модел параметрларини арилар колонияси алгоритми ёрдамида созлаш асосида норавшан ечимни олиш мумкинлиги кўрсатилган;
норавшан ахборот муҳитида кўпмезонли оптималлаштириш масаласи шакллантирилган ва ечиш алгоритмлари яратилган;
норавшан дастлабки ахборот мухитида оптималлаштириш ва карор кабул қилиш мезонлари ва алгоритмлари ишлаб чиқарилиши, тегишлилик функцияси ибораларида ечимларни яхшиланиш хусусиятлари ҳақидаги тасдиклар исботланган;
сует шаклланган жараёнлар холатини интеллектуал тахлилаш гибрид усуллари ёрдамида адекват норавшан моделлар куриш технологияси ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
Диссертация ишининг асосий натижаларининг таҳлили куйидаги хулосаларни келтириб чиқарди.
1. Сует шаклланган тизимларда синфлаштириш, бахолаш ва башоратлаш масалаларининг норавшан моделларини куриш муаммоларини тизимли тахлил килиниши уларни ечиш усулларини ишлаб чикиш долзарблиги ва заруратини асослаб беради.
2. Математик тахлил натижаси тадқиқот предмета тўғрисидаги жорий маълумотнинг моделлаштириш жараёнида кай даражада максадли ишлатилганлигини, яъни модел адекватлигини таъминлаш муҳим ахамиятга эга эканлигини кўрсатади.
3. Жараён холатини интеллектуал тахлиллашнинг норавшан моделини куриш алгоритми жараён хакидаги маълумотлар сует шакллантирилганлик, норавшанлик хусусиятларига эга бўлганда синфлаштириш, бахолаш ва башоратлаш масалаларини ечиш имконини беради.
4. Сует шаклланган жараёнлар холатини интеллектуал тахдиллаш норвшан моделини куриш жараёнида шаклланувчи норавшан кўпмезонли оптималлаштириш масалаларини тахлил килиш норавшан ахборотлар холатида жараён холатини синфлаштириш, бахолаш ва башоратлаш моделларини куриш жараёнида шаклланувчи кўпмезонли оптималлаштириш масалаларини ечиш имконини яратади.
5. Ишлаб чиқилган алгоритмлар, яратилган дастурий воситалар асосида моделли синфлаштириш, баҳолаш ва башоратлаш масалаларини ечиш бўйича эксперементал тадқикотлар ўтказилиши ҳамда уларни мавжуд алгоритмлар натижалари билан солиштирилиши таклиф этилаётган усуллар самарадорлигини кўрсатади.
6. Норавшан ахборотлар шароитида жараён холатини интеллектуал тахдиллашнинг синфлаштириш, бахолаш ва башоратлаш моделини норавшан кластеризация усули асосида куришдан олинган натижалар тахдили шуни кўрсатдики, норавшан ёндашув ҳар қандай таянч маълумотларга суянишни ва аниқлик даражаси хамда бошланғич маълумотларнинг мавжудлиги бўйича адекват норавшан ечимни олишни таъминлайди.
7. Норавшан модел куриш жараёнида шаклланган норавшан кўпмезонли оптималлаштириш масаласи ечимларини яхшиланувчанлик хусусиятларини аниқланиши бир катор амалий масалаларни ечишда самарали натижа олишга кўмак беради.
8. Сует шаклланган жараёнлар холатини интеллектуал тахлиллаш моделларини куриш алгоритмларини ишлаб чиқиш амалий синфлаштириш, бахолаш ва башоратлаш масалаларининг самарали ечимини олиш имконияти мавжудлигини кўрсатади.
Оптик толаларни камёб ер элементлари билан модификациялаш усуллари ва уларнинг спектрал тавсифи
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда ахборот коммуникация технологияларининг оптик толали алока линияларининг маълумот ўтказувчанлик кобилиятига боғлиқ бўлиши, телекоммуникацион, радиотехник ва мобил алоқа тизимлари бозорини изчил суръатларда ривожланиши оптик толаларни камёб ер элементлари билан модификациялаш усулларини қўллаган ҳолда алоқа тизимлари конвергенция тугунларини юқори тезликдаги трафик билан боглайдиган базавий оптик тармоқнинг ўтказиш кобилиятини оширишни такозо этади. Алока тизимларининг асосий сегментлари - шаҳар, магистрал, худудлар аро ва локал ҳисоблаш тизимларида оптик толанинг қўлланилиши 2005 йил ҳолатига кўра 68 млн.км.ни ташкил этиб, соҳалар бўйича ўсиш даражаси 15% га ошган. Оптик толани ишлаб чиқиш ва ундан фойдаланиш микдори 2012 йилга келиб 225 млн.км ни ташкил этди. Шундан 35-36 млн.км Японияга, 100 млн.км Хитой халк республикасига, 32 млн.км АҚШ, 26 млн.км Европа иттифоқи давлатларига тўғри келади.
Телекоммуникация тармокларида кенг полосали LTE (Long Term Evolution) тўртинчи авлод мобил алоқа тизимлари технологиялари амалиётга тадбик этилмокда. Халқаро уяли алоқа ташкилотлари 3GPP (3rd Generation Partnership Project) ва IMT-Advanced талабларига кўра тўртинчи авлод мобил алока тизимларида ҳар бир абонент учун ахборотни узатиш тезлиги 1Гбит/секунддан паст бўлмаслиги зарур. Камёб ер элементлари билан модификацияланган оптик толали алока тизимларини ишлатилиши уяли операторлар базавий станцияларини юқори тезликдаги алока билан таъминлайди ва мобил операторлар базавий станциялари хизмат кўрсатувчи абонентлар сонини орттиришга имкон беради.
Шу боне телекоммуникацией, радиотехник ва мобил алока тизимларида оптик толаларни камёб ер элементлари билан модификациялаш, кварцли резонатор ва вакуумда бошқаришли термик буғлантириш усулини кўллаган ҳолда оптик толаларни модификациялаш, оптик тола очиқ ўзагининг сиртида хосил килинадиган кўп компонентли оптик юпка катламлар калинлиги ва таркибини юкори аниқликда назорат қилиш, эрбий, иттербий, кремний ва алюминий оксидларини бир вақтнинг ўзида вакуум шароитида бошкаришли буғлантириш, эрбий ионларининг кластерланишини сўндириш хусусиятига эта структуралар намуналарини тайёрлаш ва шакллантирилган катламларда эрбий ионларининг юқори концентрациясини (1О20 - 1021) см'3 олиш, оптик толанинг локал очиқ ўзагида вакуум муҳитида термик буғлантириш усули ёрдамида олинган Ег20з - АЬОз - SiOx ва Ег20з - УЬ20з - АЬОз - SiOx, (1<х<2) кўп компонентли таркиб билан легирланган модификацияланган оптик толалар спектрал характеристикаларини аниқлаш, камёб ер элементлар актив ионларининг юкори концентрациясига (1О20 - 1021) cm‘j эга бўлган самарали планар ва оптик толали кучайтиргичларни яратиш, эрбий ионларининг юкори концентрацияли модификацияланган оптик толалар асосида яратилган оптик кучайтиргичларда паст шовқин-фактори ва юкори OSNR (Optical signal noise ratio) параметрини таъминлаш муаммоларини ечишга йўналтирилган технологик ишланмалар асосида оптик толали материалларни қайта ишлаш ва оптоэлектрон тизимларида ахборот узатиш усулларини ишлаб чиқиш долзарб масалалардан бири ҳисобланади.
Модификацияланган оптик толаларда актив эрбий ионларининг юкори концентрациясини хосил килиш, оптик толани самарали модификациялаш жараёнларини такомиллаштириш, самарали киска масофали оптик кучайтиргичларни яратиш учун вакуумда кўп компонентли юпка катламларни термик буғлантириш, ҳамда оптик толаларни эрбий, иттербий, кремний ва алюминий оксидларини бошқаришли бўғлантириш оркали модификациялаш усулларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2012 йил 21 мартдаги ПҚ-1730-сон «Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш ва янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, хамда Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 4 декабрдаги 353-сон «2016 - 2018 йиллар даврида Узбекистан Республикасида электрон тижоратни ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида»ги қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишга мазкур диссертация тадкиқоти хизмат килади.
1адқиқотнинг мақсади камеб ер элементларига асосланиб мураккаб геометрияли кўп компонентли юпқа қатламларни вакуум муҳитида буғлантириш оркали оптик толаларни модификациялаш усуллари ҳамда камёб ер элементларининг юқори концентрацияли локал модификацияланган оптик толаларни тайёрлаш ва спектрал характеристикаларини ўлчашнинг оптик ва механик курилмалар комплексини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
оптик толаларни камёб ер элементлари билан модификациялаш мақсадида кварцли резонатор ва термик буғлантириш усулини қўллаган ҳолда вакуумда бошкаришли буғлантириш услуби ишлаб чиқилган;
оптик тола очиқ ўзагининг сиртида ҳосил қилинадиган (Er2O3 - А12О3 -SiOx ва Er2O3 - Yb2O3 - А12О3 - SiOx) кўп компонентли оптик юпка катламлар қалинлиги ва таркибини юқори аниқликда назорат қилувчи эрбий, иттербий, кремний ва алюминий оксидларини бир вақтнинг ўзида вакуум шароитида бошкаришли буғлантириш услуби ишлаб чикилган;
эрбий ионларининг кластерланишини сўндириш хусусиятига эта структуралар намуналарини тайёрлаш ва шакллантирилган катламларда эрбий ионларининг юқори концентрациясини (1О20 - 1021) см'3 олишни таъминловчи оптик толаларни вакуум мухитида модификациялаш усули яратилган ва экспериментал синовдан ўтказилган;
реактив газ (кислород) атмосферасида вакуумнинг 0,25-0,35 Па ((2-3)10 3 мм сим.уст.) босим кийматларида металл эрбий ва алюминийнинг бир вақтда буғлантириш усулини қўллаш ёрдамида вакуум мухитида модификацияланган оптик толаларнинг намуналари, оптик толали алока линиялари учун амалий ахамиятга эга эрбий ионларининг (Ег3+) -1540 нм тўлқин узунлиги диапазонида интенсив фотолюминесценция (нур тарката олиш кобилияти) мавжудлиги исботланган;
юқори тезликли оптик толали алока линияларида қўлланиладиган модификацияланган оптик толаларни ишлаб чиқишнинг активлаштирилган андазаларини тайёрлаш ва камёб ер элементлар актив ионларининг юкори концентрацияли (102О-1021) см'3 самарали планар, хамда оптик толали кучайтиргичларни яратиш усули ишлаб чиқилган;
камёб ер элементларини активлаштириш максадида интеграл оптик толали тизимлар учун модификацияланган оптик муҳитларда яратилган планар оптик кучайтиргичларни кўндаланг дамлаш услуби амалда тадбик этилган;
модификацияланган оптик толалар ва қисқа масофали оптик кучайтиргичларнинг спектрал характеристикаларини ўрганишда экспериментал тадқиқот натижаларини экранда кузатиш ва рўйхатга олиш усуллари ишлаб чикилган;
модификацияланган оптик толалар асосида ишлайдиган қисқа масофали оптик толали кучайтиргичларни яратишда камёб ер элементларининг концентрацияси баландлиги, кучайтиргичларнинг шовқин факторининг пастлиги ва кучайтириш коэффициент кўрсаткичини юқорилигини таъминлаш меъзонлари ишлаб чикилган;
эрбий ионларини вакуумда бошқаришли буғлантириш орқали яратилган оптик кучайтиргичларда шовқин-факторининг пастлиги ва OSNR (Optical signal noise ratio) параметрининг юқорилиги аникланган.
Хулоса
Тадқиқотларнинг олиб борилиши жараёнида олинган асосий натижалар куйидагилардан иборат:
1. Вакуумда термик буглантириш усули орқали модификацияланган оптик толаларда ИҚ-диапазонда юқори тиниқлик даражаси, юкори ~109 Ом см солиштирма каршилик ва эрбий оксидларининг (Ег2О3) юкори (IO20- 1021) см'3 концентрациясига эга бир жинсли диэлектрик юпка катламли оптик тузилмаларни олиш таъминланади.
2. Эрбий оксидини (Ег2О3) алюминий оксиди (АЬО3) билан вакуумда кўшимча легирлаш орқали эрбий ионларининг кластерланиш даражаси пасайтирилиши, 2-5 см ўлчамли модификацияланган оптик толаларда эрбий актив ионларининг юқори (102°-1021) см'3 концентрация кийматини таъминлайди, шу билан бирга ап-конверсия ҳодисаси бартараф этилади.
3. Вакуумда назорат қилиш усулини қўллаган ҳолда термик бўғлантириш ёрдамида оптик толанинг локал бўлагида Er2O3-SiO2-Al2O3 ва Er2O3-Yb2O3-SiO2-Al2O3 таркибли оптик планар нур ўтказгичлар тайёрланади. Локал модификацияланган муҳит 980 нм тўлкин узунлиги ёрдамида оптик дамланади ва модификацияланган юпқа катламда -1540 нм соҳада ОТАЛ да қўлланилиши учун амалий аҳамиятга эга бўлган ИҚ нурланиш хосил қилинади.
4. Оптик толанинг локал бўлакларида ва кремний оксидининг (SIO2) тагликларида вакуумда назорат қилинадиган термик буғлантириш усули орқали яратилган ЕьОз-ЗЮэ-АЬОз ва ЕьОз-УЬзОз-ЗЮз-АЬОз планар оптик тузилмаларнинг кучайтириш хоссалари тадқик қилинади. Ҳосил қилинган оптик тузилмаларни юмшатиш ва эритиш эрбий ионларининг кластеризациясини келтириб чиқариши кўрсатилади. Оптик тузилмаларни термик ишлов бериш орқали юмшатиш натижасида оптик намуналарда фотолюминесценция спектрини кенгайиши ва нурланиш кинетикасида ап-конверсион жараёнлар кузатилади.
5. Ксенон лампа ва 980 нм ли интерференцион фильтр ёрдамида оптик дамланган эрбий (Ег), иттербий (Yb) билан биргаликда модификацияланган намуналарда люминесценция нурлантириш спектрини торайиши аниқланади. Ег ва Yb билан биргаликда модификацияланган оптик толаларда нурланиш спектрини торайиши иттербий ионлари пастки энергетик сатҳга ўтиш жараёнида ўз энергияларини эрбий ионларига узатиши орқали тушунтирилади.
6. Вакуумли буглантириш усули оркали яратилган оптик тузилмалар хона хароратида (Т^ЗООК) фотолюминесценциянинг (Ег+3) максимал интенсивлиги намоён бўлади, локал очик оптик толанинг таянч сиртидаги ёки кремний тагликдаги оптик тузилма эриш босқичини четлаб ўтиб буглантириш оркали шакллантирилади. Оптик мухит хажмида диффузия ва конвектив оммавий ўтиш жараёнларининг сўндирилганлиги шиша хажмида эрбий актив ионларининг статик бир текис тақсимланишига имкон беради.
7. Юкори тезликли ОТАЛ лар ва интеграл оптикада оптик кучайтиргичлар, сенсорлар ва толали датчиклар яратишда ишлатиладиган модификацияланган оптик муҳитлар асосида оптик толалар ва планар оптик тузилмалар тайёрланади. Буглантирилган модификацияланган оптик тузилмалар оптик тола ўзаги билан 65% дан 75% гача мослашиш ва «оптик тола ўзаги - оптик муҳит — оптик тола ўзаги» лазер нурланишининг ўтишлари самарадорлигини ортиши натижасида, 2-5 см ўлчамли локал модификацияланган ораликда 5-10 дБ гача оптик сигнални кучайтиришга эришилади.
8. Интеграл оптик тизимлар учун кварц оксиди таглигида ўстирилган планар модификацияланган оптик тузилмалар кўринишидаги қисқа масофали оптик кучайтиргичлар C-Band (1529-1565 нм) диапазонида DWDM тизим гуруҳли оптик сигнални кучайишини ва кучайтиргич чикишидаги гурухли сигналлар кенг полосали силликловчи фильтрларсиз линеаризацияланган кўринишда бўлишини таъминлайди.
9. Камёб ер элементлари ионларининг юкори концентрацияли модификацияланган оптик муҳитларда яратилган оптик кучайтиргичлар ОТАЛ нинг DWDM тизимларида паст шовқин - фактор параметри ва юкори OSNR (Optical signal noise ratio) оптик сигналнинг шовқинга нисбатини беради.
Моносахаридларнинг айрим аминлар ва алкалоидлар билан бирикмалари синтези ва уларнинг хоссалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти.Ҳозиргивактда дунёкимё фани олдида турган долзарб муаммолардан бири табиий хом-ашёлардап оқилопа фойдалапиш ва улар асосида амалиётга фойдали бўлгап янги маҳсулотлар ва технологиялар ишлаб чиқаришдан иборатдир.
Бунда асосий эътибор ишлаб чиқаришни тубдан такомиллаштириб, ҳалк хўжалигини хар-хил сохаларида ишлатиладиган биологик фаол бирикмаларни ишлаб чикиб, саноатга қўллаш, импорт ўрнини боса оладиган ва валюта тсжамкор махсулотларни олишга йўналтирилган. Асосий масала кимёвий махсулотларни хажмини ошириш билан бир қаторда уларни асортиментларини кснгайтиришга ва сифатини оширишга каратилган. Бунда ҳал қилувчи рол янги қимматли махсулотларни ишлаб чиқишни максадли изланишларга йўналтирилган ҳолда синтез жараёнларини, махсулотларни ажратишнинг самарадор, усулларини ишлаб чиқишдан иборатдир.Янги технологияларни ишлаб чиқиш эса илмий асосланган, жараён механизмини ва физик ҳамдакимёвий қонуниятларни билишни такозо этади.
Ишлаб чикариш самарадорлигини оширишда фаоллик кўрсатиб келаётган корхоналарни такомиллаштириш жараёнларнинг оптимал парамстрларини танлаш технологик схема ва ускуналарини модернизация қилиш, қўшимча маҳсулот ва саноат чиқиндиларидан оқилона фойдаланиш катта аҳамиятга эга.Иктисодий ислоҳатлар ўтказилаётган ҚозоғистонРсспубликаси шароитида бу омилларнинг йигиндиси органик синтез саноатининг ривожланишида катта ахамиятга эга.
Қайд этилганлар, табиий бирикмаларнинг асосий вакиллари бўлган углсводлар ва алкалоидларга хам тегишли. Уларни амалиётда қўлланишининг истиқболли йўналишларидан бири уларни янги биологик фаол бирикмалар олишда дастлабки моддалар сифатида ишлатишдир.
Модификацияланган моносахаридларнинг ҳосилалари катта илмий ва амалий ахамиятга эта, чунки уларнинг кўпчилиги кенг спектрга эта бўлган биологик фаол хоссаларни намоён этади.Уларнинг кўпчилиги тиббиётда, жумладан, саратон ва вирус касалликларига қарши самарали прспаратлар сифатида кенг қўлланилади. Алкалоид тузилмасига йўналтирилган холда моносахарид фрагмснтининг киритилиши кўпчилик ҳолларда уларнинг кимёвий ва физик хоссаларини ўзгартириб, сувда эрувчанлигини оширади, захарлилигини камайтиради. Буларни хаммаси моносахаридларни модификациялаш синтетик кимёсига қизиқишни орттиради.
Шуни қайд этиб ўтиш лозимки, бир вактнинг ўзида таркибида углевод ва алкалоид фрагмснтларни саклайдиган бирикмаларини олиш органик синтез саноатига янги йўналишни очиб бсради.
Утказилган илмий тадқикотлар асосида хар-хил функционал гурухлари бўлган ва кенг биологик таъсир спектрга эга бўлган биологик фаол бирикмалар олишнинг оптимал шароитлари ишлаб чиқилади.
Қайд этилганлардан кслиб чикқан ҳолда моносахаридларни модификация килиш ва улар асосида биологик фаол моддаларни синтези назарий ва амалий ахамиятга эга бўлган долзарб муаммолардан ҳисобланади
Диссертация иши Қозоғистон Рсспубликаси Прсзидентининг 2005-2015 йилларга мўлжалланган«Табиий рссурслардан оқилона фойдаланиш, хом -ашё ва махсулотларни қайта ишлаш»№00512-сонлиқарорида бслгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга каратилган.
Тадқиқотнинг мақсади ўсимликлардан моносахаридлар ажратиб олиш,моносахаридларни кимёвий модификация килиш, улар асосида таркибида углевод, амин ҳамда алкалоид фрагмснтларини сақловчи бирикмаларни синтез қилиш ва тсхнологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: полисахаридлар гидролизининг кинетикқонуниятлари ҳароратга, полисахаридларнинг эритмаси концснтрациясига, кислота табиати ва кон-центрациясига боғликлиги аникланган;
N-гликозид ва N-ксилозид ҳосилалари баъзи бир алкалоидлар асосида синтез қилиниб, уларнинг тузилиши аникланган;
тстраацетилглюкопиранозилизотиоцианатнинг цитизин, L-эфедрин ва D-псевдоэфсдрин билан таъсир рсакциялари ўрганилиб, улар асосида тиомочсвина ҳосилалари олинган;
N-алкалоид тиокарбамин кислотасининг углевод сақловчи эфирини цитизин, L-эфсдрин ва D-пссвдоэфедрин алкалоидларни триэтиламин иштирокида олтингугурт углсроди билан таъсир эттирилиб кейинчалик 1-дезокси-2,3,4,6-тстра-О-ацетил-Р-О-глюкопиранозилбромидни алкиллаб дитиоурстанлар олинган;
бирламчи алифатик, ароматик ва гстсроциклик қаторидаги аминлар асосида олтингугурт ва галоген сақловчи N-аминогликозиднинг янгиполи-функционал ҳосилалари олинган, уларнингҳосил бўлиши мумкин бўлган аномер формалари аникланган;
маҳаллий хом ашелардан таркибида бир вақтда углевод, амин ва алкалоидлар фрагментлари бўлган биологик фаол моддалар синтсзини технологик парамстрлари ишлаб чиқилган ва уларнинг қўлланиш соҳалари аникланган.
ХУЛОСАЛАР
1-Маҳаллий хом-ашс: маккажўхори сўтаси, ғўзапоя, узум новдаси, дармана ва кўкноридан моносахаридларни олиш усуллари ишлаб чиқилди ва такомиллаштирилди. Полисахаридлар гидролизини, хароратга, эритмадаги полисахариднинг концснтрациясига, кислотанинг табиатига ва концснтрациясига боғлиқлик қонуниятларининг кинетикаси аникланди. Реакция давомида сирка кислотасининг қатнашиши оралик маҳсулотларнинг хосил бўлиш жараёнининг секинрок кетишини кўрсатди.
2.Ксилит олиш мақсадида ксилозани водород билан тўйинтирилди ва ферромолибден ва ферротитан билан модификацияланган, нихоятда фаол кобальтли котишмалар ва катализаторларнинг тузилиши ўрганилди. Ксилозанинг гидрогенолиз жараснининг оптимал шароити аникланди ва катализаторнинг оптимал таркиби Cu-Al-OTi=45%-50%-5% таклиф килинди.
3. Моносахаридларни (D - глюкоза ва D - ксилоза) цитизин, L-эфсдрин ва D-псевдоэфсдрин алкалоидлар билан таъсирланиши тадқиқ килинди, натижада мое равишда N-глюкозиламинлар ва N- ксилозиламинлар олинди ва тавсифланди. N-гликозидлар карши синтез усули билан, яъни юкорида кўрсатилган алкалоидларни тстра-О-ацетил-р-В-глюкопиранозилбромид билан алкиллаб, сўнг натрий метилат таъсирида 1-(2,3,4,6-тстра-О-ацетил-р-D-глюкопиранозил) аминлар олинди.
4. Илк бор тетраацетилглюкопиранозилизоцианатни цитизин, L-эфедрин ва D-псевдоэфсдрин алкалоидлари билан таъсирланиш рсакцияси ўрганилди ва уларнинг тиомочевинали ҳосилалари олинди. ИҚ-, ЯМР спектроскопия, масс-спсктромстрия ва рентгенструктура тахдил ёрдамида уларнинг тузилиши аникланди.
5. Алкалоидлардан цитизин, L-эфедрин ва D-псевдоэфедринларни, триэтиламин иштирокида углсродолтингугурт билан таъсирида канд сакловчи N-алкалоиддитиокарбамин кислоталар эфирининг синтези амалга оширилди ва уларни 1-дезокси-2,3,4,6-тстра-о-ацетил-Р-О-глюкопи-ранозилбромид билан алкиллаб дитиоурстанлар олинди.
6. о-ва л-гидроксибснзой кислота гидразидлари асосида истиқболли бўлган биологик фаол углевод сакловчи тиоссмикарбозид хосилалари олинди ва уларнинг тузилиши ИҚ-, ’Н ЯМР спектроскопия усулларида аникланди.
7. Изланишлар давомида 33 та янги гликозидсақловчицитизин, L-эфсдрин ва D-пссвдоэфедрин алкалоид хосилалари ва бир нечта гетсроциклик аминлар синтсзи амалга оширилди. Олинган бирикмалар замонавий физик-кимсвий усулларда тахлил килинди.
8. Синтез килинган бирикмалар орасида инсектицид, фунгицид, гепатопротскторлик, микробга қарши ва бошка фаолликларга эга бўлган бирикмалар аникланди. Уларнинг баъзиларини инсектицид, афицид, бактсрияларга карши ва оксидантларга карши фаолликлари бўйича чукур биологик изланишлар олиб бориш ксраклиги тавсия этилди.
9. Изланишларнатижасида N-0- D- глюкопиранозилситизин суб-станциясини олишнинг тсхнологик схсмаси яратилди. Технологик регламент хамда тегишли мъсрий хужжатлар ишлаб чикилди.
Умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизимининг қурилмалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда янги технологияларнинг изчил ривожланиши натижасида электромагнит майдон бошқарув тизимининг воситалари ва курилмаларидан фойдаланиш талаби кун сайин ортмокда. Ҳозирги кунга келиб, дунё миқёсида хар Йили ишлаб чиқарилаётган электр энергиясининг 2-3 фоизи (4,7-7,110"кВт соат) оқова ва ичимлик сувини тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш жараёнида сарфланмокда.
Дунёда мавжуд сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, ичимлик суви, хўжалик, маиший ва саноат суви окова чиқиндиларини қайта ишлаб сифатини ошириш, сувни тозалаш ва зарарсизлантириш технологияларини такомиллаштириш масалалари долзарб муаммога айланди. Ҳозирги вақтда дунёда 35 фоизга якин оқова ва ичимлик сувини тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш зарурати мавжуд. Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, ичимлик суви, маиший ва саноат суви оқова чиқиндиларини кайта ишлаш сифатини ошириш, сувни тозалаш ва зарарсизлантириш техник восита ва технологияларини такомиллаштириш бўйича комплекс чора-тадбирларни амалга ошириш устувор вазифа ҳисобланади. Сувни тозалаш ва зарарсизлантириш технологияларининг асосий масалаларидан бири сувни зарарсизлантириш, тозалаш ва тузсизлантириш да фойдали иш коэффициенти, самарадорлиги катта ва ишлаш ишончлилиги юкори хамда энергия тежамкор бўлган технологияларни яратиш муҳим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 21 июлдаги 320-сон «Сув хўжалигини бошкаришни ташкил этишни такомиллаштириш тўғрисида» ва 2004 йил 14 апрелдаги 183-сон «Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш тўғрисида»ги карорларида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизими ёрдамида оқова ва ичимлик сувларини тозалаш, зарарсизлантириш, тузсизлантириш қурилмаларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
сувни импульсли электромагнит майдон ёрдамида тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш ускунаси учун тиристорли частота ўзгартиргич бошқарув тизимининг конструктив схемалари ва курилмалари яратилган;
илк бор сувни реагентсиз, умумий фазовий электромагнит майдон ёрдамида тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш юмшатиш учун курилмалар яратилган;
импульсли бўйлама электромагнит майдон, импульсли электр майдон, айланувчи электромагнит ва гравитация майдонлари ўзаро таъсирлашувчи умумий фазовий электромагнит майдон ҳосил килиш мумкинлиги назарий асосланган;
илк бор сувни тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш ускунаси учун бўйлама ва кўндаланг қўзғатиш чулғамларига эта бўлган умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизими курилмалари ишлаб чиқилган;
сувни тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш ускунаси учун импульсли электромагнит майдон уч фазали бошқарув тизими яратилган;
Хулоса
Бажарилган илмий-текшириш натижаларини умумийлаштириб, диссертация ишида илк бор умумий фазовий электромагнит майдон комплекс изланишлар олиб борилган. Саноат, экспериментал ва назарий илмий-текширувлар умумий фазовий электромагнит майдоннинг мўътадил ишлаш имкониятини берувчи бошқарув тизимидаги замонавий электрон курилмаси ишчи ток диапазонида курилманинг тургун ишлашини таъминлайди.
Асосий илмий натижалар, ишга тааллукли хулосалар ва таклифлар куйидагилардан иборат:
1. Куч электромагнит импульсли тизим ва умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизимининг такқослаш натижасига кўра талабга тўлик жавоб берувчи импульсли электромагнит майдон ва вихрли электромагнит майдонларига асосланган бажарувчи элемент бошкарув тизими эканлиги белгиланди.
2. Бажарувчи уйготувчи чулгам соленоидда энергия тебранишининг импулсли электромагнит шаклини ва амплитудасининг ўзгармаслигини таъминловчи тиристорли частота ўзгартиргичли бошкарув тизими сувни тозалаш ва зарарсизлантириш учун ишлаб чикилди.
3. Elcktronics Workbench ва инструментал дастур С ++ Buldcr ёрдамида бажарувчи элемент бошкарув тизими курилмаси тадкиқи натижалари, курилмадаги жараёнларни аниқлаштириш ва визуал текшириш хамда такомиллаштириш имкониятини яратди.
4. Бирлик юза электромагнит майдони курилмасининг вольт - амперли характеристикасидан, 60 А дан 300 А гача ораликда кучланиш мўътадилли бўлиб, умумий фазовий электромагнит майдон ишлаши учун мос келувчи эканлиги аниқланган. Умумий фазовий электромагнит майдондаги кучланиш бу кисмида токнинг берилган қийматига боғлиқ бўлмай, фақатгина уйғотувчи чулғам индуктивлиги ва конструктив хусусиятларига ҳамда мис стерженга боғлиқ эканлиги аниқланди. Умумий фазовий электромагнит майдон мўътадил ишлаши учун лозим бўлган бошкарув кучланиши, токнинг ишлаш диапазони учун аникланди.
5. Бажарувчи элемент уйғотувчи чулгамни кетма - кет ва параллел уланганидаги электромагнит кучни чизиқли магнит тизими учун ҳисоблаш услуби таклиф этилди. Ушбу услубнинг моҳияти оким илашувчанликлар ва токлар нисбати, бажарувчи элемент уйготувчи чулгамининг индуктивлиги ва ўзаро индуктивлиги чизикли тенглама кўринишида ёзилган.
6. Уйғотувчи чулғамни характеристикасини инобатга олиб, миснинг нисбий йўқотишининг минималлаштириш шартини чўлғамдаги импульс кучланишининг аниқ бир шаклидагина таъминлаш мумкинлиги аниқланди. Уйғотувчи чулғам мисдаги энергиянинг нисбий йўколишини минималга келтириш учун электромагнит тизимидаги нолдан фарқли фаол каршиликли ва охирги қийматли индуктивликка эга бўлганида токнинг импулси квадрата ва индуктивликни вақт бўйича ҳосиласининг шакли бўйича ўхшаш бўлиши шарти аникланди.
7. Умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув реал тизими учун унинг меъйёрий иш режимини таъминловчи тизимнинг тургунлиги, турғунлик заҳираси ва ўткинчи жараёнлари тадкик этилди. Ўтказилган тадқиқотлар умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими динамик режимда кўйилган барча талабларни қондиради.
8. Умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими курилмасининг пухталигини аниклаш учун ҳисоблаш алгоритми ишлаб чиқилди, унинг асосида пухталикнинг микдорий таснифларини эксплуатация жараёнида хам аниклаш имконияти пайдо бўлди.
9. Ишлаб чиқилган намуна, Салар станцияси аэрация ССА ГУПТ «Сувсоз» тозалаш иншоотида синовдан ўтказилди. Саноат намунаси колли-индексни амалда 99 фоизгача камайтирди.
10. Яратилган умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими курилмаси, техник синовларига кўра, асосий кўрсаткичлари бўйича мавжуд курилмалардан устун бўлиб, қўлланилишида пухталиги 1,4 баробар, фойдали иш коэффициенти 20 фоизга, сувни зарарсислантириб ишлаб чиқариш хамда ишлаш мухлати 2 баробарга ортди.
Умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими тадкиқот натижаларини жорий килишдан олинадиган иктисодий самарадорлик, йилига 67 млн. сўмни ташкил этди.
Шундай килиб, ишда келтирилган янги илмий ҳолатларни назарий умумлаштириш ва амалиётга жорий килиш асосида умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизимини ишлаб чиқиш бўйича халк хўжалиги аҳамиятига эга бўлган йирик муаммо ечилган.
Орол бўйи минтақасида силга қарши хизматни сил касаллигининг дорига бардошли шаклларининг тарқалганлигини инобатга олган ҳолда такомиллаштириш (Қорақалпоғистон Республикаси мисолида)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё бўйича 8,8 млн. силга чалинган беморлар қайд қилиниб, уларнинг 1,5 милллион нафари вафот этган1. Сил касаллигининг дори воситаларига кўп бардошли (СК-ДВКБ) шаклига чалинган беморлар сони 450,0 мингга яқин бўлиб, мазкур хасталик беморларнинг яшаш муддатига таъсир кўрсатади ва улар касалликни юқтиргандан кейин бир неча йил яшайди. Шу сабабли СК-ДВКБ шаклига чалинган беморларнинг тарқалганлик даражаси унинг қайд қилинган сонидан уч баробар юқори бўлиб, дунё бўйича улар сонининг бир миллиондан ошгани башорат килинмокда2.
СК-ДВКБ шакли дунёдаги кўплаб малакатларда силга карши самарали курашда қийинчилик туғдирмокда ва жамият соғлиғини саклаш тизими учун жиддий муаммога айланиб бормокда. СК-ДВКБ шаклларининг тарқалиш даражаси Шаркий Европа ва собиқ итгифок таркибига кирган давлатларда энг юқори ҳисобланади.
Республикамизда сил касаллигини ташхислаш ва самарали даволаш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, бу борада Жахон согликни саклаш ташкилоти тавсияларига алоҳида аҳамият каратилмокда. Мақсадли дастурларнинг амалга оширилиши натижасида сил касаллигига чалинган беморларга барвақт ташхис қўйиш, унинг дори воситаларига бардошли шаклларини қисқа муддатларда молекуляр-генетик экспресс усуллар ёрдамида аниклаш имконияти яратилди.
Мамлакатимиз, жумладан, Қорақалпоғистон Республикасида силга қарши ўтказилаётган кенг кўламли чора-тадбирлар натижасида мазкур касаллик билан касалланиш кейинги 10-12 йил мобайнида камайишига эришилди. Айни пайтда, Қорақалпоғистон Республикасида силдан ўлим ҳолатлари ва унинг дорига бардошли шакллари тарқалиш даражаси юқори эканига алоҳида эътибор каратилмокда.
Сил касаллигининг дорига бардошли (ДБ) шаклларини қисқа муддатларда аниқлаш усулларини, унинг шифохона ичи инфекцияси сифатида таркалиш хавфини бартараф килишга дойр чора-тадбирларни такомиллаштириш, дорига бардошли силни даволаш самарадорлигини ошириш, дори воситаларига кўп ва кенг бардошли силни даволашда ножўя таъсири камроқ ва самарали янги дори воситаларини қўллаш тиббиёт оламидаги энг долзарб муаммолардан хисобланади.
Шу борада Қорақалпоғистон Республикасида сил касаллигининг дори воситаларига бардошли шакллари таркалиш даражаси юқорилиги, унга ташхис қўйиш ва даволаш имкониятларининг кенгайгани, силга қарши курашнинг ташкилий асосларини қайта кўриб чиқишни, ушбу касалликнинг шифохона ичи инфекцияси сифатида таркалишининг олдини олишга қаратилган эпидемияга қарши чора-тадбирлар комплексный такомиллаштиришни талаб қилади.
Шулар билан бир каторда жамият саломатлигини таъминлашнинг тиббий-ташкилий жиҳатлари ва мақсадли кўрсаткичлари негизида силга қарши кураш хизмати фаолиятини сил касаллигининг дорига бардошли шакллари тарқалишини инобатга олган ҳолда самарали ташкил этишнинг илмий асосларини такомиллаштириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Бу борада Қорақалпоғистон шароитида сил касаллигининг дорига бардошли шаклларига чалинган беморларни аниклашнинг молекуляр-генетик усулини ташкилий жиҳатдан қўллаш бўйича тавсияларни асослаб бериш ҳамда амбулатор шароитда беморларни даволаш жараёнини ташкил килишнинг маҳаллий шароитларга мослаштирилган ёндашувлари ишлаб чикиш, шунингдек, аҳолига силга карши ёрдам кўрсатишнинг ташкилий тамойилларини кайта кўриб чиқиш бўйича тавсияларни асослаш ўта муҳим илмий вазифа саналади.
Амалга оширилиши мақсадга мувофиқ бўлган илмий-ташкилий тадбирлар таркибида сил касаллигининг дорига сезувчан ва дорига бардошли шаклларини даволаш жараёнини амбулатор шароитда муваффакиятли ташкил килиш ҳамда силнинг оилавий ўчоклари узок муддат сақланиб қолишига сабаб бўладиган асосий омиллар ўчоклардаги касаллик манбасининг дорига бардошлилиги, санитар-гигиеник шароитларнинг қониқарсизлиги ва уларда олиб борилаётган профилактик ва согломлаштириш тадбирларининг ташкилий жиҳатдан муайян вазиятга номутаносиблиги сабабларини аниқлаш ҳамда силга карши шифохона ўринлари қувватини, шунингдек, силга карши шифохоналар тармоги ва улардаги ўринлар сонини оптималлаштиришни илмий жихатдан асослаш алоҳида ўрин тутади.
Тадқиқотнинг долзарблиги сил касаллиги бўйича эпидемиологик вазият мураккаб ҳудудларда, хусусан, Қорақалпоғистон Республикасида силнинг дори воситаларига бардошли шаклларининг тарқалганини инобатга олган ҳолда унинг дори воситаларига бардошли шаклларини аниқлаш ва даволаш усуллари самарадорлигини ошириш ҳамда силга карши хизматни ташкил этиш бўйича самарали ёндашувни ишлаб чиқиш асосида тиббий хизмат сифатини ошириш, аҳолига малакали ва самарали тиббий хизмат кўрсатишни ташкил этиш бўйича илмий асосланган тавсияларни асослаш билан хам тавсифланади.
Узбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 5 мартдаги 62-сон “Ўзбекистон Республикасида 2011-2015 йилларда сил касаллигини камайтириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори билан тасдикланган Давлат дастурида сил касаллигига барвакт ташхис қўйиш, унинг дорига бардошли шаклига чалинган беморларни даволаш усулларини такомиллаштириш бўйича белгиланган вазифаларни муайян даражада ҳал этишга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади: Қорақалпоғистон Республикасида сил касаллигининг дори воситаларига бардошли шаклларининг таркалганлигини инобатга олган ҳолда силнинг дори воситаларига бардошли шаклларини аниклаш ва даволаш усуллари самарадорлигини ошириш ҳамда силга карши хизматни ташкил этиш бўйичасамарали ёндашувни ишлаб чикишдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудидаги сил бўйича мураккаб эпидемиологик вазият унинг дорига бардошли шакллари таркалиш даражаси юкорилиги билан боғлиқ экани исботлаб берилган;
силнинг оилавий ўчокдари узок муддат сақланиб қолишига сабаб бўладиган асосий омиллар ўчоқлардаги касаллик манбасининг дорига бардошлиги, санитар-гигиеник шароитларнинг қоникарсизлиги ва уларда олиб борилаётган профилактик ва согломлаштириш тадбирларининг ташкилий жиҳатдан муайян вазиятга номутаносиблиги сабабли экани аникданган;
силга чалинган беморлар даволаш жараёнини амбулатор шароитда ташкил килишнинг маҳаллий шароитларга мослаштирилган ёндашувлари ишлаб чиқилган;
сил касаллигининг ДС ва ДБ шаклларига чалинган беморлар даволаш жараёнини амбулатор шароитда муваффакиятли ташкил қилиш мумкинлиги исботланган;
сил касаллигининг ДБ шаклларига чалинган беморларни аниклашнинг молекуляр генетик усули “олтин стандарт” усули билан солиштириш негизида ташкилий жиҳатдан унинг Қорақалпоғистон шароитида қўллаш мумкинлиги ва максадга мувофиклиги асослаб берилган;
силнинг ДБ шаклига чалинган беморларни шифохонада даволаш жараёнида дорига бардошлик даражасининг ўсиши ва унинг шифохона ичи инфекцияси сифатида тарқалиши сил микобактериялари (СМБ) штаммлари генетик тахлили асосида исботлаб берилган ва тиббиёт муассасалари ходимларига юқиш хавф омиллари аникданган;
мавжуд силга карши шифохона ўринлари қуввати эҳтиёждан ортиклиги аникданиб, силга карши шифохоналар тар моги ва улардаги ўринлар сонини оптималлаштириш зарурлиги исботланган;
аҳолига силга карши ёрдам кўрсатишнинг ташкилий тамойилларини қайта кўриб чиқиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
1. Қорақалпоғистон Республикасида сил касаллиги бўйича мураккаб эпидемиологик вазият минтақада силнинг дорига бардошли шакллари таркалганлик даражаси юкорилиги ва унинг динамикада ўсиши сабабли юзага келган. Бу эса минтақада аҳолига кўрсатилаётган силга карши ёрдамнинг ташкилий асосларини қайта кўриб чиқишни тақозо этади.
2. Минтақадаги оилавий сил ўчоқларининг узок муддат (5 ва ундан кўп йил) давомида сақланиб колишининг асосий сабаблари улардаги касаллик манбасида СМБ дорига бардошли штаммлари тарқалишининг юқори даражадалиги, ушбу ўчоқлардаги шахсларнинг санитар-гигиеник ва ижтимоий-иқтисодий яшаш шароитларининг паст даражадалиги, ўчоқларни соғломлаштириш тадбирлари стандарт тарзда, уларга таъсир кўрсатувчи салбий омилларни инобатга олмасдан ўтказилишидир. Шунинг учун оилавий сил ўчоқларини соғломлаштириш ишларини касаллик манбасининг дорига сезувчанлигини инобатга олган ҳолда олиб бориш, ўчокдаги санитар-гигиеник ва ижтимоий-иқтисодий шароитларни яхшилашга қаратилган тадбирларни амалга ошириш зарур.
3. Силнинг оилавий ўчоқларида мулоқатда бўлган шахслар ичидан 57 нафар янги силга чалинган беморлар, шу жумладан 19 нафари аввал ҳисобга олинмаган шахслар орасидан аниқланиши, силнинг оилавий ўчокдарида соғломлаштириш ва эпидемияга қарши чора-тадбирлар тўлиқ хажмда ўтказилмаётганини кўрсатади. Бу эса оилавий сил ўчоқларини соғломлаштиришга доир меъёрий хужжатларни қайта кўриб чиқиш, ўчоқларни касаллик манбасининг дорига сезувчанлигини инобатга олган ҳолда таснифлаш зарурлигини кўрсатади.
4. Сил микобактериясининг силга карши препаратларга (изониазид ва рифампицинга) сезувчанлиги тезкор аниқлашда Hain-тестнинг спецификлиги (100%) ва сезувчанлиги (98,6%) юқорилиги беморнинг дорига сезувчанлик профилини эрта муддатларда аниқлаш, даволашни ўз вактида бошлаш ва инфекцион назорат чораларини қўллаш имконини беради. Шу сабабли сил диагностикаси алгоритмига тезкор молекуляр-генетик тестларидан бирини (Hain-тест ёки Gene expert) киритиш зарур.
5. Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудида силнинг ДБ шакллари таркалиш даражаси юқори (60%) бўлган мураккаб эпидемиологик вазиятда силга карши кураш шифохоналарида даволанаётган беморларда дорига бардошлик ортиши (22%), беморлар ва ходимлар ўртасида силнинг шифохона ичи инфекцияси сифатида таркалиш даражаси юқори. Тиббиёт муассасаларида силнинг нозокомиал трансмиссиясини камайтириш учун фаол сил аникданган барча беморларни даволашнинг жадал босқичида коида тариқасида силга карши шифохонага ётқизиш амалиётидан воз кечиш, силга карши ёрдамни ташкиллаштиришда амбулатор шароитда даволашни кенг қўллаш лозим. Шунингдек, барча даволаш-профилактика муассасаларида инфекцион назорат режаси ишлаб чиқилиши, силга карши даволаш бўйича йирик муассасалар штатига инфекцион назорат бўйича мутахассис штата киритилиши, инфекцион назорат ваколатига эта қўмита тузилиши максадга мувофик.
6. Қорақалпоғистонда силнинг ДБ шаклларини даволашда мамлакатимиз ва чет эллардаги лойиҳаларда эришилган натижалар билан солиштирганда қониқарли самарадорликка (62,7%) эришилди. Даволаш жараёни самарадорлиги янада такомиллаштириш учун қисқартирилган даволаш режимларини амалиётга тадбик килиш, дорига кенг бардошли сил шакли мавжуд ҳолларда янги препаратларни амалиётда қўллаш жараёнини тезлаштириш зарур.
7. Мазкур дастур доирасида силнинг дорига бардошли шаклларини эрта аниклаш даволаш самарадорлигининг ошишига, хусусан нохуш натижа (20% дан 6,5% гача) ва ўлим билан якунланган (24% дан 7% гача) ҳолатларини камайишига имкон яратди.
8. Силнинг ДБ шаклига чалинган беморларни даволаш самарадорлиги пастлигининг асосий сабаблари дори воситаларига кенг бардошликнинг мавжудлиги ёки ривожланиши, беморларнинг даволанишдан сабабсиз бош тортиши (56%), уларда ижтимоий (12%) ва оилавий (8%) муаммолар мавжудлигидир. Шу сабабли беморларда даволанишга иштиёкни оширишга йўналтирилган психосоциал қўллаб - қувватлаш чора-тадбирларини амалга ошириш, уларнинг даволанишдан бош тортиши сабабларини чукурроқ ўрганиш лозим.
9. Силнинг ДС ва ДБ шаклларига чалинган беморларни амбулатор шароитларда даволаш самарадорлиги (83% ва 58%) қоникарли бўлиб, шифохона шароитида даволаш натижаларидан (82% ва 57%) қолишмайди. Беморларни амбулатор шароитда даволаш амалиётининг тиббий, ижтимоий ва иқтисодий самарадорлигини, беморлар ва атрофдагилар учун хавфини янада чуқурроқ ўрганиш, силга карши кураш хизматини молиялаштиришни янги прогрессив ва тежамкор усулларга ўтказишни кўриб чиқиш лозим.
10. Қорақалпоғистон Республикасида фаолият кўрсатаётган силга карши муассасалар тармоғи ва улардаги ўринлар сони реал эҳтиёждан 1,8 марта ортик. Шунинг учун, силга карши даволаш-профилактика муассасалари тармоғи ва ундаги ўринлар сонини ҳаққоний эҳтиёждан келиб чиққан ҳолда мақбуллаштириш лозим.
Эркакларда сексуал бузилишларни комплекс ташҳислаш ва даволаш
Диссертация мавзусиниг долзарблиги ва зарурати. Бутун жахон соғлиқни сақлаш ташкилотининг берган маълумотларига қараганда, 1998 йилда дунё давлатларида салкам 100 миллион эркак эректил дисфункция хасталигига чалинган бўлиб, 2005 йилга келиб уларнинг умумий сони 400 миллионни ташкил этган. 2025 йилда мазкур хасталик билан оғриган бемор-ларнинг умумий сони 900 миллионгача етиши мумкин. «GSSAB (Жинсий муносабатлар ва феъл-атворларни глобал миқёсда ўрганиш ташкилоти) нинг жахоннинг 29 мамлакатида истиқомат қилувчи жами 13618 та эркаклар ўрта-сида ўтказилган тадқиқот натижалари кўрсатишича вактидан илгари эякуляция касаллигининг учраши 12,4 фоиздан 30,5 фоизгачани ташкил этади»1. Юкорида келтирилган маълумотлар дунё мамлакатларида эркаклар жинсий аъзоси функцияларининг бузилиши нафақат тиббий сохага тааллукли, балки ижтимоий ахамиятга молик бўлган актуал муаммолардан бирига айланганидан далолат беради. Шу боне эркаклар жинсий аъзоси функцияларининг бузилишини эрта аниқлаш ва даволаш билан боғлиқ масалалар хам амалий хам илмий жиҳатдан ниҳоятда долзарб бўлиб бормоқда.
Бу масаланинг долзарблиги эркаклардаги жинсий аъзоларнинг функционал бузилиш ҳолатига тўғри ва эрта ташхис қўйиш учун хизмат қиладиган ва умумэътироф этиладиган мезонларнинг ҳануз ишлаб чиқилмаганлиги, аниқ ташхис қўйиш учун асос бўладиган, самарадорлиги юқори диагностика услубларининг йўқлиги, аниқланган касалликларни етарли даражада самарали даволашга имкон берадиган чора-тадбирларнинг ишлаб чиқилмаганлиги билан белгиланади. Эректил функциянинг бузилиши (ЭФБ) масаласига келсак, эътироф этишимиз лозимки, барча ҳолатларда хам беморни бирдек самарали даволашнинг имкони бўлмаяпти. Эректил дисфункция (ЭД) ташхиси кўйилганида асосан 5-турдаги ФДЭ ингибиторларидан фойдаланилади, бирок мазкур препаратларнинг бир катор камчиликлари (ножўя таъсирлари) мавжуд. Шунинг учун бу препаратларни ҳамма беморларга таклиф этиб бўлмайди. Бундан ЭД касаллигини самарали даволашнинг энг мақбул услубларини излаб топиш ва юкори самарали замонавий препаратларни ишлаб чиқиб амалиётга жорий этиш келиб чиқади.
Одатда беморлар жинсий заифлик аломатларини субъектив тарзда баҳолашади. Бундай ҳолатларда шифокор вазиятни холисона ўрганиши учун касалликни микдор кўрсаткичлари ёрдамида белгилаб сўнгра аниқланган баллар асосида хулоса чикариш услубидан фойдаланиши яхши самара беради. Ҳозирги вақтда мутахассис шифокор томонидан мустакил равишда тўлдирилиши мумкин бўладиган хилма-хил анкеталар мавжуд бўлиб, улар негизида тўпланадиган маълумотлар асосида шифокор беморнинг клиник ҳолатини, касаллик аломатларининг кай даражада намоён бўлиши, дард канчалик огирлашганини, касаллик беморнинг кундалик хаёти (фаолияти) ва жинсий лаёқатига қандай таъсир килаётганини, функционал жинсий заифликнинг умумий ёки алоҳида белгиларини аниклаши мумкин. Жинсий заифликнинг муҳим белгиларини аниклашга эътибор қаратилганида бунинг учун қўлланилган тадқиқот услуби, ушбу ўринда анкетанинг иш принципи замирида ётган баллар тизимидан тўғри фойдаланиш жуда муҳим. Бизнинг назаримизда, анкета саволларига берилган жавобларни баллар воситасида ўргапиш вақтида масалага тўгри ёпдашилса, касалликпипг ривожланиш динамикасини кузатиш, қўлланилган даво муолажалари, дори-дармонларнинг самарадорлигини баҳолаш, уларни ўзаро таққослаш ва шу аснода энг оптимал даво услубини аниклаш мумкин бўлади. Вақтидан илгари рўй берадиган эякуляция ва эректил дисфункцияни даволашнинг макбул топиладиган воситалари етарли даражада самарали, соғлик учун хавфсиз бўлиши ва бир вактнинг ўзида аксарият даволанувчиларда нисбатан қиска муддатли даволаш жараёни давомида эякуляцияни назорат килишга имкон яратиб бериши керак. Шу мазмундаги вазифадан келиб чиқилса, бизнинг назаримизда, вактидан илгари рўй берадиган эякуляциядан азобланаётган беморларни даволашда 5-турдаги фосфодиэстераза ингибиторлари билан серотонинни кайта сўрилишини селектив тартибда тўсувчи ингибиторларни кўшиб ишлатиш анча яхши терапевтик самара беради. Илмий изланишларимиз давомида биз айнан шу тезисни асослаб беришга ҳаракат қиламиз.
Узбекистан Республикаси Президентининг 1998 йил 10 ноябрдаги ПФ-2107-сонли «Узбекистан Республикаси Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ килиш давлат дастури тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 17 мартдаги «Республикада соғлиқни сақлаш тизимини янада чуқурлаштириш максадида илғор тиббий технологияларнинг кенг жорий этилиши, жаҳон талабларига жавоб берувчи юкори технологияли, ихтисослаштирилган тиббий марказларни ташкиллаштириш учун ташкилий, молиявий-иқтисодий ва ҳукукий шароитларни ташкил этиш тўғрисида» ги 140-сонли Қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга мазкур диссертация тадқиқоти ҳизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади: эркаклардаги сексуал бузилишларни ташхислаш ва даволаш усулларини янада такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
барвақт эякуляцияни даволашда серотонинни қайта сўрилишини селектив тартибда тўсувчи ингибиторлар (флуоксетин) ва 5-турдаги фосфодиэстераза ингибитори (тадалафил)дан таркиб топган дори воситаларидан иборат комбинацияланган медикаментоз терапия усули ишлаб чиқилган ва кўп микдордаги танлаб олинган беморларда синовдан ўтказилган;
вақтидан илгари рўй берадиган эякуляцияни комбинацияланган медикаментоз даволаш 20-29 ёшдаги беморлар гуруҳида кўпроқ самара бериши исботланган;
барвақт эякуляцияни даволашда серотонинни қайта сўрилишини селектив тартибда тўсувчи ингибиторлар (флуоксетин) ва 5-турдаги фосфодиэстераза ингибитори (тадалафил)дан таркиб топган дори воситаларидан иборат комбинацияланган медикаментоз терапия усули ишлаб чиқилган;
эркакларда жинсий заифликни эрта аниқлаш ва даволаш натижаларини баҳолашга имкон берувчи самарали диагностик восита - Uzbek index of premature ejaculation (UIPE) сўровномаси ишлаб чиқилиб, «UIPE электрон анкетаси»нинг офлайн ва онлайн версиялари ишлаб чиқилди;
вақтидан илгари рўй берадиган эякуляция ва эректил дисфункция касаллиги билан хасталанган беморларга ташхис кўйиш ва даволаш схемаси ишлаб чиқилган;
ХУЛОСАЛАР
1. Вактидан илгари рўй берадиган эякуляцияни аниқлаш учуй ишлаб чиқилган дихотомии шкалали анкетанинг ўзбекча ва русча вариантлари ҳар томонлама кулай ва вактидан илгари рўй берадиган эякуляция каби патологияси бор шахсларни аниклашга имкон берувчи дискриминатив хусусиятларга эга. Аммо уни мустақил текшириш усули сифатида қўллаш мақсадга мувофиқ эмас, чунки унинг спецификлиги паст.
2. Дихотомии шкалали анкетани қўллаш натижалари бўйича эякуляциянинг кутилаётган вактидан илгари рўй бериши каби патологиянинг аниқланиш частотаси РИУМнинг турли йўналишларда фаолият олиб бориладиган кабинетларида 38,6% ни, андрология кабинетларида - 42,0% ни ва Олмазор тумани тиббиёт бирлашмасида - 57,8% ни ташкил этди.
3. Ишлаб чикилган «Респондентларнинг демографии хусусиятларини баҳолаш ва эркаклардаги турли жинсий патологияларнинг белгиларини аниклаш учун анкета» анкетасининг вариантлари (ўзбекча ва русча) эркакларда турли жинсий патологияларнинг характерини, эякуляциянинг кутилаётган вактидан илгари рўй бериши каби патология турларини аниклашга имкон беради, шунинг учун уларни турли жинсий патологияларни ривожланишига туртки берадиган омиллар бўйича таҳлил қилишда кўллаш мумкин.
4. Турли жинсий патологияларнинг учраш частотаси Тошкент шахри аҳолиси ўртасида 39,0% ни ташкил этади. Вактидан илгари рўй берадиган эякуляция каби патологияси мавжуд бўлган ҳолларда касалланиш кўрсаткичи 15,0%, эректил дисфункциясида - 11,9% ва вактидан илгари рўй берадиган эякуляцияни эректил дисфункция билан биргаликда учрашида - 12,1% лиги аниқланди.
5. Вактидан илгари рўй берадиган эякуляция билан эректил дисфункция каби патологик ўзгаришлар биргаликда кузатилаётган шахсларда, эякуляциянинг кутилаётган вактидан илгари рўй бериши каби патологиянинг иккиламчи тури, бирламчи турига нисбатан 4,4 баробар кўпроқ учрайди. Аксинча, фақатгина вактидан илгари рўй берадиган эякуляция каби патологияси мавжуд беморларда унинг бирламчи тури, иккиламчи турига нисбатан 2,7 баробар кўпроқ намоён бўлади.
6. Ишлаб чиқилган «UIPE» анкетанинг вариантлари (ўзбекча ва русча) ички синфлараро корреляцияси коэффициентининг юқори даражалиги унинг «ички синфлараро ишончлилигини» намойиш этади. Шунингдек, альфа-Кронбах коэффициентининг юкори даражалиги, анкетанинг мустахкам «ички муттаносиблигини» кўрсатади.
7. Ишлаб чикилган «UIPE» анкетасининг вариантлари (ўзбекча ва русча) вактидан илгари рўй берадиган эякуляция каби патологиядан азият чеккан беморларни фарқлашда ишончли, самарали диагностик усул бўлиб, ўзининг ташхис қўйиш имкониятлари бўйича халкаро кабул килинган PEDT анкетасидан устун туради ва уларни клиник амалиётда қўллаш тавсия этилади.
8. Ишлаб чикилган «UIPE» анкетаси вариантларининг ўзгаришларга сезувчанлиги юкори даражада, шунинг учун улар вактидан илгари рўй берадиган эякуляциядан азият чеккан беморларда даволаш самарадорлигини баҳолашда соғлиқни саклаш тизимининг бирламчи занжирида кулай усул сифатида қўлланилиши мумкин.
9. On- ва offline режимида ишловчи электрон шаклдаги «UIPE» анкетасининг ташхис қўйиш самарадорлиги вақтидан илгари рўй берадиган эякуляция каби патологиядан азият чеккан берморларни нафакат масофавий ташхис қўйишда, балки эпидемиологик тадқикотлар ўтказишда хам фойдаланиш имконини беради.
10. Вактидан илгари рўй берадиган эякуляция каби патологиядан азият чеккан беморларни даволашда қўлланилган СҚССТТИ (флуоксетин) ва 5-ФДЭ ингибиторидан (тадалафил) ташкил топган комбинацион медикаментоз терапия, СҚССТТИ (флуоксетин), шунингдек, 5-ФДЭ ингибиторидан (тадалафил) иборат монотерапияга нисбатан (мувофик равишда 1,2 ва 2,8 баробар; р<0,05) самаралирок.
Чекли ўлчамли комплекс лейбниц алгебраларининг структуравий назарияси ва нилпотент лейбниц супералгебраларининг таснифи
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Алгебраик воситалар квант назариясининг элементар зарралар, қаттиқ ва кристал моддаларнинг хусусиятлари, популяцион биология масалалари, иктисодий масалаларнинг моделларини тахдил қилишда муҳим ҳисобланади. Муайян айният (яъни аксиома) билан аниқланган ассоциатив алгебралар синфининг квадрат матрицаларни кўпайтиришга нисбатан ёпиклиги маълум бўлгач, алтернатив, Ли ва Иордан алгебралари назарияси вужудга келди ва ривожлана бошлади. Бунда алгебраларнинг бу омилларини математиканинг турли сохалари билан хилма-хил алоқалари муўим омил бўлди. Лейбниц алгебралари Ли алгебраларининг умумлашмаси хисобланиб, Ли алгебраларида ўринли бўладиган бир канча хоссаларни Лейбниц алгебралари учун ҳам давом эттириш мумкин. Ли алгебралари назариясидан маълум бўлган теоремаларни Лейбниц алгебралари учун исботлаш билан бирга Ли бўлмаган Лейбниц алгебраларининг хоссаларини топиш билан боғлиқ тадкиқотлар ҳозирги кунда ноассоциатив алгебралар назариясининг устивор йўналишларидан бири бўлиб келмокда.
Ли алгебраларининг классик назариясидан маълумки, чекли ўлчамли Ли алгебралари устида олиб бориладиган тадқиқотлар ечилувчан Ли алгебраларини таснифлашга олиб келинади. Ўз навбатида Лейбниц алгебралари хам ярим содда Ли алгебраси ва ечилувчан радикалнинг тўғри йиғиндиси шаклида ифодаланади. Нилрадикали махсус типга эга бўлган ечилувчан алгебралар турли хил физик моделлар билан богликдир. Шунинг учун Ли алгебралари назариясида бўлгани каби, нилрадикали берилган чекли ўлчамли ечилувчан Лейбниц алгебраларни тасниф килиш хам долзарб муаммолардан хисобланади.
Нилпотент алгебралар ечилувчан алгебраларнинг қисм синфи хисобланиб, барча нилпотент алгебраларни тасниф қилиш масаласи ўта мураккабдир. Шунинг учун, нилпотент алгебраларни кўшимча шартлар асосида тасниф қилинади. Ҳусусан, уларни таснифлашда нилиндекси аниқ бўлган алгебралар синфини ажратиб олиш асосий омиллардан бири бўлиб, бундай синфларнинг дастлабкиси филиформ Лейбниц алгебраларидир. Филиформ Лейбниц алгебралари нисбатан содда шартларга эга бўлишига қарамасдан, етарлича мураккаб тузилишга эга ва уларни таснифлашда градуировка шартини қўллаш кулай ҳисобланади. Максимал градуировканинг самарадорлиги шундаки, у алгебранинг кўпайтириш жадвалидаги структуравий ўзгармаслар ҳақида аник маълумот беради.
Сиқиш, бузилиш ва деформация тушунчалари алгебрага физикадан кириб келган бўлиб, ҳусусан Ли алгебрасини сиқиш, физик нуктаи назардан, бирор физик модел бошқасини инвариантлар группаси таъсирининг лимити ёрдамида ҳосил килинганлигини англатади. Ўз навбатида, деформация берилган типдаги объектлар кўпҳиллигининг кичик атрофидаги локал тузилишини характерлайди. Шунинг учун, Лейбниц алгебраларининг деформациялари, геометрик хоссалари, структуравий назариялари ва когомологиясини ўрганиш жуда мухимдир. Берилган алгебраик кўпҳиллик чекли сондаги келтирилмас компоненталарнинг бирлашмасидан иборат бўлаганлиги, қаттик алгебралар орбиталарининг ёпилмаси эса келтирилмас компонентани берганлиги сабабли, чекли ўлчамли алгебраларнинг геометрик хоссаларини аниклашда каттик алгебраларни топиш алоҳида аҳамиятга эга. Лейбниц алгебралари ва уларнинг когомологик хоссаларининг, Йордан алгебралари, Ли алгебралари, хамда уларнинг умумлашмалари билан ўзаро алокадорлиги диссертация мавзуси билан боғлиқ тадқиқотларнинг заруратини ифодалайди.
Ли алгебраларининг яна бир умумлашмаси ҳисобланган Ли супералгебралари математик физиканинг суперсимметрия хоссалари ёрдамида аникланган. Лейбниц супералгебралари нафакат Лейбниц алгебраларининг, балки Ли супералгебраларининг хам умумлашмаси хисобланиб, уларнинг хоссаларини аниклашда табиий равишда Лейбниц алгебралари ва Ли супералгебралари кўпҳиллигидаги усуллардан фойдаланилади. Лейбниц алгебрасидаги каби максимал нилиндексли ёки нилиндекси ўлчамига тенг бўлган нилпотент Лейбниц супералгебраларини таснифлаш чекли ўлчамли Лейбниц супералгебралари назариясининг муҳим масалаларидан бири хисобланади.
Тадқиқотнинг мақсади чекли ўлчамли комплекс Лейбниц алгебралари ва уларнинг дифференциаллашларини тавсиф килиш, ноассоциатив алгебраларнинг деформация ва бузилиш назарияларини ривожлантириш, ҳамда нилпотент Лейбниц супералгебраларини таснифлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
хосмас Лейбниц дифференциаллашлар ёрдамида чекли ўлчамли нилпотент Лейбниц алгебраларининг хусусиятлари аникланган; характеристик нилпотент бўлмаган филиформ Лейбниц алгебралар, хамда узунлиги п-1 га тенг бўлган п-ўлчамли комплекс филиформ Лейбниц алгебралари таснифланган;
яримсодда Ли алгебраларини содда идеалларнинг тўғри йигиндиси шаклида ифодалаш мумкинлиги Лейбниц алгебралари учун ўринли бўлмаслиги кўрсатилган;
тўрт ўлчамли комплекс Лейбниц алгебралари ва нилрадикали уч ўлчамли бўлган беш ўлчамли Лейбниц алгебралари таснифланган;
нилрадикали нол-филиформ Лейбниц алгебраларининг тўғри йигиндисидан иборат бўлган ечилувчан Лейбниц алгебралари таснифланган;
биринчи сатхдаги барча алгебралар, хамда ассоциатив, Йордан и Ли алгебралари кўпҳиллигида иккинчи сатхда жойлашган алгебралар аниқланган;
нол-филиформ Лейбниц алгебраларининг когомологик иккинчи группалари тавсифланган ва табиий усулда градуирланган филиформ Лейбниц алгебраларининг инфинитезимал деформациялари топилган;
нилиндекси n+m га тенг бўлган барча Лейбниц супералгебралари тавсифланиб, нол-филиформ ва филиформ Лейбниц супералгебраларидан, хамда характеристик кетма-кетлиги (n|m-l,l) га тенг бўлган супералгебралардан бошка барча нилпотент Лейбниц супералгебраларининг нилиндекси n+m дан кичик эканлиги исботланган.
m-субгармоник функцияларда потенциаллар назарияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Классик потенциаллар назарияси Лаплас оператори ва субгармоник функциялар синфига асосланиб, плюрипотенциаллар назарияси ночизиқли Монж-Ампер тенгламаси ва плюрисубгармоник функциялар билан богланган. Плюрипотенциаллар назарияси ҳозирда жадал суръатларда ривожланиб келмокда ва геометрик кўпхилликлар, Эйнштейннинг нисбийлик назариясида, жумладан, Эйнштейн метрикасининг мавжудлигини исботлашда, шунингдек, хусусий хосилали дифференциал тенгламаларнинг бир қанча масалаларида ўз татбиқини топган. Плюрисубгармоник функциялар синфининг ўзига хос кенгайтмаларини ўрганиш ва бу кенгайтмалар учун потенциаллар назариясини яратиш билан боглик татқиқотлар хозирги пайтда комплекс анализнинг устивор йўналишларидан биридир.
Классик потенциаллар назарияси ва плюрипотенциал назариясини бирдек ўз ичига олган янги назарияни яратиш учун Лаплас ва ночизиқли Монж-Ампер операторини умумлаштирувчи гессианлардаги операторлардан фойдаланиш кутилган. Бирок кутилаётган потенциаллар назарияси қандай функцияларга таяниши якин-якинларгача номаълумлигича қолмокда эди. Гессианлардаги тенгламалар учун Дирихле масаласи асосида т-субгармоник функциялар синфи тушунчаси киритилиб, потенциаллар назариясига тўлик мос келиши хамда плюрисубгармоник функциялар Монж-Ампер тенгламаси учун қанчалик муҳим бўлса, m-субгармоник функциялар синфи хам гессианлардаги тенгламалар учун шунчалик муҳим бўлиши аниқланди. Шу сабабдан m-субгармоник функциялар синфини ва кучсиз т-субгармоник функцияларнинг потенциал-сиғим хоссаларини кенг тадкиқ этилиши долзарб муаммолардан хисобланади.
Шулар билан бир каторда диссертация мавзусининг долзарблиги классик ва комплекс потенциаллар назариясини ўз ичига олган ва гессиан операторига асосланган потенциаллар назариясини тўлиқ асослаш, m-субгармоник ва кучсиз т-субгармоник функциялар синфида Дирихле масаласини ечиш усулларини ишлаб чиқиш, т-субгармоник функциялар супремумининг т-субгармоник бўлиши хамда т-субгармоник функциялар комплекс гипертекисликлар устидаги кисқартмасининг (т-1)-субгармоник функция бўлиши муаммоларини хал этиш билан характерланади. Комплекс текисликларда субгармоник бўлган кучсиз m-субгармоник функциялар синфини киритиш, уларнинг потенциал-сиғим хоссаларини ўрганиш, m-субгармоник функцияларнинг квазиузлуксизлиги, уларнинг солиштириш принципи, стандарт аппроксимация учун оқимларнинг кучсиз якинлашиши ва m-субгармоник функциялар синфида потенциаллар назариясининг бошқа фундаментал теоремаларини исботлаш юзасидан тегишли изланишларни олиб бориш муҳим вазифалардан ҳисобланади.
Неванлинна назариясида характеристик функцияни бахолашда, Риман геометриясида /и-каварик қобиқларни содда кўринишда ифодалашда, плюрисубгармоник функциялар назариясида функцияларнинг плюригармониклиги мезонини (Лелон теоремасини аналогини) исботлашда қўлланиши ва m-субгармоник ва кучсиз т-субгармоник функциялар синфларининг кўп ўлчамли комплекс анализга қатор татбиклари диссертация мавзуси билан боглик тадкикотларнинг заруратини ифодалайди.
Тадқиқотнинг мақсади m-субгармоник функциялар синфида потенциаллар назарияси, кучсиз m-субгармоник функцияларнинг потенциал хоссалари ва яратилган потенциаллар назариясини кўп комплекс аргументли функциялар хамда гармоник функцияларнинг геометрик муаммолари масалаларига татбиқ қилишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
m-субгармоник функциялар супремуми m-субгармоник бўлиши ва т-субгармоник функцияларни комплекс гипертекисликлар устидаги қискартмаси (т-1)-субгармоник функция бўлиши исботланган;
классик ва комплекс потенциаллар назариясини ўз ичига олган гессиан операторига асосланган потенциаллар назарияси тўлиқ асосланган;
комплекс текисликларда субгармоник бўлган кучсиз m-субгармоник функцияларнинг потенциал-сиғим ҳусусиятлари киритилган ва унинг бир қатор муҳим хоссалари исбот қилинган;
m-субгармоник ва кучсиз т-субгармоник функциялар синфида Дирихле масаласини ечиш усуллари ишлаб чиқилган;
т-субгармоник функцияларнинг квазузлуксизлиги ва уларнинг солиштириш принципи исбот қилинган;
стандарт аппроксимация учун оқимларнинг якинлашиши ва m-субгармоник функциялар синфида потенциаллар назариясининг бошка фундаментал теоремалари исботланган;
ХУЛОСА
1. Диссертацияда классик ва комплекс потенциаллар назариясини ўз ичига олган гессиан операторига асосланган потенциаллар назариясининг тўлиқ асослари келтирилган.
2. m-субгармоник функциялар супремуми т-субгармоник бўлиши ва т-субгармоник функцияларни комплекс гипертекисликлар устидаги қискартмаси (т-1)-субгармоник функция бўлиши исботланганлигини таъкидлаш лозим.
3. m-субгармоник функциялар синфида конденсатор сигими тушунчаси киритилган ва унинг бир катор мухим хоссалари исбот килинганлигини кайд этиш мумкин.
4. m-субгармоник функцияларнинг квазузлуксизлиги ва уларнинг солиштириш принципи исбот килинганлигини таъкидлаш мумкин.
5. Стандарт аппроксимация учун окимларнинг яқинлашиши ва т-субгармоник функциялар синфида потенциаллар назариясининг бошқа фундаментал теоремалари исботланган.
6. Кучсиз m-субгармоник функциялар синфи аникланган ва бу синфнинг катор потенциал хоссалари исботланган.
7. m-субгармоник функцияларни Неванлинна назарияси, каварик геометрия, плюригармоник функциялар назариясида тадбик этилиши усуллари ишлаб чикилган. Хусусан, Неванлинна назариясида -характеристик функцияни баҳолашда, қавариқ геометрияда т -каварик қобиқларни ифодалашда, плюрисубгармоник функциялар назариясида функцияларнинг плюригармониклиги критерясини (Лелон теоремасини аналоги) исботлашда қўлланилганлигини таъкидлаш мумкин.
Диссертация тадқиқотида асос солинган m-sh функциялар синфида потенциаллар назарияси янги илмий йўналиш бўлиб, бу назария Неванлинна назариясида, комплекс проектив фазоларда, ночизиқли эллиптик тенгламалар назарияси ва бошқа соҳаларда муҳим татбикларга эга.
Бачадон бўйни саратон олди касалликларида айрим жинсий йўл орқали юқувчи инфекцияларнинг аҳамияти, комплекс даволаш усулини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон соғлиқнини саклаш ташкилотининг маълумотларига кўра, дунё бўйича йилига 500 минг беморда бачадон бўйни саратони хасталиги аниқланади. Ушбу кўрсаткич ривожланган мамлакатпарда 100 минг ахолига 15-25 та янги ҳолатлар қўшилиши билан тўғри келмокда. Мазкур касаллик оқибатида ҳар Йили 270 минг аёл вафот этмокда. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг прогнозига кўра, 2050 йилга келиб, йилига бир миллионга якин бачадон бўйни саратони касаллиги билан хасталанган аёллар рўйхатга олиниши мумкин деб тахмин қилинмокда. Ривожланган давлатларда бу хасталикдан ўлимни кузатилиши 80% га тўғри келади. Кўпчилик давлатларда бачадон бўйни саратонини учраш даражасини ошиши 30 ёшгача бўлган аёлларда ҳам кузатилмокда. Бачадон бўйнида патологик ҳолатларни ривожланиши - бу мураккаб ва узок давом этувчи жараён бўлиб, уни комплекс тадқиқ килиш тақазо этилади. Шу сабабли текширув йўналишини танлаш бачадон бўйни фонли ва саратон олди касалликларини ўсиши, уларни турли ЖЙОЮИ (жинсий йўл орқали юкувчи инфекциялар) билан боғлиқлиги, ушбу патологияни ёшариши, ўз вақтида аниқланмаслиги, даволашни нотўғрилиги билан юзага келгандир. ЖЙОЮИ билан бирга учрайдиган фонли касалликларни тез суръатда бачадон бўйнини хавфли зарарланишиги ўтишига олиб келиши, ва кейинчалик ўлимга олиб бориши мумкинлиги бугунги кунда тиббиётнинг долзарб вазифаларидан бири хисобланади.
Бачадон бўйни саратон олди касалликларидаги иммунологик силжишлар иккиламчи иммун танкисликнинг аник кўринишидир. Иккиламчи иммун танқислик ҳолатлари - давримизнинг долзарб тиббий-биологик муаммосидир. Бундан ташқари, иммунологик ўзгаришлар ўз навбатида, фонли ўзгаришлар субстрати сифатида махаллий иммун жавобни ишлашида фаол иштирок этувчи тўқима бўлиб ҳисоблангани учун қизиқиш уйғотади.
Бачадон бўйни саратон олди касалликларини аниқлашни оғирлиги билан бир каторда уни даволашда хам кийинчиликлар кузатилади. Касалликни келиб чиқишини бартараф этиш ва таъсир этувчи омилларни камайтириш, касалликни персистенцияси ва кучайишини ҳисобга олган холда даволаш схемаларини қўллаш зарурдир. Бу бачадон бўйни саратон олди касалликлари бўлган бемор аёлларда анча тўғри этиотроп даволашни ажратиб олиш ва репаратив жараёнларни тезлаштириш оркали тезлик билан ижобий натижаларга эришишга имкон яратади.
Юқоридагилар билан бир каторда бачадон бўйни саратон олди касалликларини клиник турлари ташхиси ва ЖЙОЮИ билан бирга келган бачадон бўйни саратон олди касалликлари бўлган беморларда айрим фарқларини аниқлаш, айрим ЖЙОЮИ (уреаплазмоз, хламидиоз) билан кечувчи саратон олди касалликларининг биоптатларида бачадон бўйни шиллиқ каватида ҳужайра қаторида сезиларли бузилишларни, шунингдек, хужайрали ва гуморал иммунитет ҳолати, ЖЙОЮИ билан бирга келган саратон олди касалликлари бўлган беморларда ушбу кўрсаткичларда чукур бузилишларни асослаш, комплекс ёндашиб, инвазив бўлмаган даволашнинг самарали усулларини ишлаб чиқиш муҳим илмий вазифалардан хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 28.11.2011 йилдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни саклаш тизимини ислоҳ қилишни янада чукурлаштириш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада хал этишга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади айрим ЖЙОЮИ бўлган аёлларда бачадон бўйни саратон олди касалликларини комплекс даволаш усулини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилнги куйидагилардан иборат:
айрим жинсий йўл оркали юкувчи инфекциялар, жумладан, Ur. Urealyticum, Mycoplasma hominis, Chi. TrachomatisHHHr бачадон бўйни дисплазияси, эктопияси ва лейкоплакияси каби бачадон бўйни саратон олди касалликларининг шаклланиши ва авж олишидаги ўрни аниқланган;
колпоскопик ва цитологик таҳлиллар асосида бачадон бўйни саратон олди касалликларининг клиник шаклларини ЖЙОЮИ билан бирга келганда айрим фарклари борлиги исботланган;
илк бор айрим ЖЙОЮИ (уреаплазмоз, хламидиоз) билан кечувчи саратон олди касалликларининг биоптатларида бачадон бўйни шиллиқ қаватида ҳужайра каторида сезиларли бузилишлар аникланган, булар йирик ядроолди хосилаларни пайдо бўлиши, хужайраларнинг митотик активлигини ошиши, шиллиқ ости қавати бириктирувчи тўкимасини яққол дезорганизацияси оркали морфологик жиҳатдан асосланган;
онкостатик интерлейкинлар ИЛ-6, ИЛ-8, ФНО-а миқдорини аниқлаш оркали ҳужайрали ва гуморал иммунитет ҳолати тахдилига кўра ЖЙОЮИ билан бирга келадиган саратон олди касалликлари бўлган беморларда ушбу кўрсаткичларда чукур бузилишларнинг мавжудлиги аникланган;
илк бор клиник, иммунологик, морфологик ва цитологик текширув натижаларига асосланган холда, анъанавий даволашга иммунокорректор “Лавомакс” ва махаллий эпителизацияни яхшиловчи дори воситалари -“Депантол” шамчаси ва “Фарфиун” мойини комплекс ёндашиб қўллаб инвазив бўлмаган даволаш усули таклиф килинган.
Хулоса
1. Бачадон бўйни касалликларида аникланган уреаплазмали (52,5%), хламидийли (33,6%) ва уларни ОПВ 16/18 типи (12,3%) билан ассоциацияси каби айрим ЖЙОЮИ бўлган аёлларда патологиялар кичик чанок органларида яллиғланиш сингари асоратлари, уларни узок вактли персистенцияси, касалликни янада зўрайиши билан кечди.
2. Бачадон бўйни касалликларида ЖЙОЮИ аникланганда кольпоскопия усули текшируви пунктация кўрсаткичлари даражасини 40% га, мозаикани 50% га ва атипик томирларни 50% га кўпайиши билан характерланадиган атипик кўриниш ҳолатлари кўпайишини, бу бачадон бўйни ҳужайра элементларига ЖЙОЮИ ни сезиларли салбий таъсир кўрсатишини кўрсати.
3. Уреаплазмали, хламидийли инфекциялар ва уларни ОПВ 16/18 типи билан ассоциацияси метаплазияга учраган хужайраларни 30% га, нейтрофилли инвазияни 40% га кўпайиши, базал-заҳира ҳужайраларини пайдо бўлиши оркали хужайра ва ядронинг цитологик тавсифини ўзгартиради, бу бачадон бўйни касалликларини кучайиши ва анча хавфли шаклларига ўтишига имкон яратди.
4. ЖЙОЮИ бўлган бачадон бўйни касалликларини морфологик кўриниши интраэпителитал лейкоцитларни пайдо бўлиши, некробиоз ва некрозни кўпайиши, лейкоцитлар ва лимфоцитларни диффузли инфильтрацияси, ҳужайраларни митотик фаоллигини кўпайиши, бу кўринишларнинг оқибатида бачадон бўйни эпителийсини диффузли зарарланиши сифатида намоён бўлди.
5. Айрим ЖЙОЮИ (уреаплазмоз, хламидиоз) билан кечувчи саратон олди касалликларининг биоптатларида бачадон бўйни шиллик қаватида ҳужайра қаторида сезиларли бузилишлар аникланган булиб, булар йирик ядроолди хосилаларни пайдо булиши, хужайраларнинг митотик активлигини ошиши, шиллик ости қавати бириктирувчи туқимасини яккол дезорганизацияси билан намоён бўлди.
6. ЖЙОЮИ билан бирга келган бачадон бўйни касалликларида ЖЙОЮИсиз беморлар билан солиштирганда, иммунитетнинг ҳужайрали звеносини функционал фаоллигини пасайиши ва гуморал звенони кучайиши, яллиғланиш цитокинларини ошишини яққколрок намоён бўлиши билан кузатилди, бу яллигланиш жараёнини кучайиши ва уларни ўсмали хужайраларга нисбатан цитотоксик активлигини ошганлигини кўрсатди.
7. Иммун -цитокин тизими бачадон буйни касалликларини ЖЙОЮИ билан кечганда (ИЛ-6, ИЛ-8, ФНО-а) микдорини 1,5 ва 2,5 баробар кўпайиши оркали тизимда айрим фаркларга эга бўлади. Иммунитет кўрсаткичларининг бундай дисбаланси бачадан бўйнида аникланган эпителий ичидаги бузилишларга мос келди.
8. Бачадон бўйни саратон олди касалликлари бўлган беморларни анъанавий комплекс даволашга иммунокорректирловчи дори воситаси “Лавомакс” ва маҳаллий даволашда - “Депантол” шамча сифатида ва “Фарфиун” мойини ўз ичига олган холда ишлаб чиқилган даволаш усули ижобий даволаш самарасини кўрсатди, даволаш муддатини кискартирди ва организмнинг иммун тизимдаги бузилишларни тиклашга имкон яратди.
Кичик бизнесда аҳолини муносиб меҳнат тамойиллари асосида иш билан таъминлашни такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Саноат жиҳатидан ривожланган мамлакатлар тажрибасига кўра кичик бизнес бозор иқтисодиётининг асосий унсурларидан бири сифатида иқтисодий ўсишни таъминлаш ва ялпи ички маҳсулот таркибини такомиллаштиришда мухим аҳамият касб этиб келмокда. Иқтисодий ҳамкорлик ва ривожланиш ташкилотининг маълумотларига кўра «кейинги 30 йил мобайнида ривожланган давлатларда кичик бизнеснинг ялпи ички маҳсулотдаги (ЯИМ) улуши салкам 70,0 фоизга етган, жумладан, АҚШда 38,0 фоиздан 52,0 фоизга, Японияда 58,0 фоиздан 67,0 фоизга ўсган. Европа Иттифоқи мамлакатлари иқтисодиёти ушбу секторнинг субъектлари сони умумий корхоналарнинг 92,5 фоизга тенгдир. Сўнгги йилларда бу тадбиркорлик тузилмаларида меҳнат килаётганлар АҚШда иш билан банд бўлган умумий аҳолининг 54,0 фоизини, Японияда 78,0 фоизни, Европа Иттифоқи мамлакатларида ўртача 72,0 фоизини ташкил этади»1.
Мустақилликнинг дастлабки йилларидан бошлаб мамлакатимизда кичик бизнес соҳасининг ривожланишига катта эътибор берилмокда. Миллий иқтисодиётнинг барқарор юқори суръатларда юксалиши ва тобора ортиб бораётган меҳнатга лаёқатли аҳолини иш билан таъминлашда кичик бизнес ўзига хос локомотив вазифасини ўтамокда. «...кичик, ўрта ва хусусий тадбиркорликнинг ялпи ички маҳсулот ишлаб чиқаришда нафакат хал килувчи мавқе эгаллаши, айни вақтда унинг ахоли фаровонлиги ва даромадлари ортишида, ишсизлик муаммосини ечишда хам мухим омилга айланишига эришмогимиз лозим»
Кичик бизнес тузилмаларида Халкаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) томонидан 1999 йилда кабул қилинган Муносиб меҳнат дастури тамойиллари - инсоннинг меҳнат қилиш ҳуқукининг кафолатланиши, ходимни ижтимоий ҳимоя қилиш ва ижтимоий-меҳнат муносабатларини жорий қилишда ижтимоий шерикликни йўлга қўйиш ҳозирги кун талабидир. Узбекистан ҳукумати билан Халқаро меҳнат ташкилоти ўртасида Муносиб меҳнат концепцияси тамойилларини мамлакат иқтисодиёти тармоқларида, жумладан, кичик бизнес сохасида жорий этиш бўйича 2014-2016 йилларга мўлжалланган режаларнинг имзоланганлиги тадбиркорлик тузилмаларида ходимларнинг меҳнат шароитларини янада яхшилаш, уларни ижтимоий ҳимоя килишни кучайтириш, давлат иштирокида иш берувчилар ва ходимлар ўртасида ижтимоий мулокотни такомиллаштириш учун янги имкониятлар яратди.
Истиқболда мамлакат иқтисодиётида кичик бизнесни янада ривожлантириш иктисодий сиёсатнинг устувор йўналиши сифатида белгиланган, чунки меҳнат ресурсларининг тўртдан уч қисмидан кўпроғи ушбу сохада иш билан банд. «Бугунги кунда кичик бизнеснинг мамлакат ЯИМдаги улуши 56,7 фоизга етди, соҳада жами саноат маҳсулотларининг учдан бир қисми, кишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг 98,0 фоизи ишлаб чиқарилмокда, иш билан банд жами аҳолимизнинг 77,0 фоиздан ортиги мазкур тармокда меҳнат киляпти»3. Муносиб меҳнат тамойилларини биринчи навбатда, кичик бизнесга тўлиқ жорий этилишига эришиш, ушбу соҳада ижтимоий-меҳнат муносабатларини такомиллаштириш ҳозирги пайтда мухим аҳамият касб этмокда. Айнан мана шу холат диссертация мавзусининг долзарблигини кўрсатади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 15 майдаги ПФ-4725-сон «Хусусий мулк, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ишончли химоя килишни таъминлаш, уларни жадал ривожлантириш йўлидаги тўсикларни бартараф этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони, Вазирлар Махкамасининг 1998 йил 27 майдаги 232-сон «Кичик тадбиркорликни ривожлантиришни рагбатлантириш механизмини такомиллаштириш тўғрисида»ги қарорини ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кичик бизнес субъектларида «муносиб меҳнат» концепцияси асосида аҳолини иш билан таъминлашни такомиллаштиришга йўналтирилган илмий-услубий ва амалий таклифлар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ёшларни ишга жойлаштириш сифати, самараси ва касбий рақобатбардошлик даражасини ошириш максадида квоталанган иш жойларини ташкил этиш механизмини такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган;
макро ва микро даражадаги меҳнат кўрсаткичларини халқаро стандартлар асосида хисоблаш ва қиёслашга йўналтирилган «Кичик бизнес соҳасида муносиб мехнат индикаторлари номенклатураси» ва «Муносиб меҳнат индикаторларини баҳолаш методикаси» ишлаб чиқилган;
муносиб меҳнат концепцияси тамойиллари асосида рақобатбардош бўлмаган аҳоли катламлари учун кичик бизнес субъектларида виртуал иш жойларини ташкил этиш иш билан таъминлашнинг самарали ва тезкор воситаси эканлиги асослаб берилган;
кичик бизнес соҳасида инновацион меҳнат фаолияти ва йирик корхоналар негизида ички тадбиркорлик тизимини ривожлантиришда муносиб меҳнат тамойилларидан фойдаланиш асосида юкори унумли иш ўринларини ташкил этиш таклифи асослаб берилган.
Диссертация ишида амалга оширилган тадкиқотлар натижасида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликда ахолини муносиб иш билан таъминлаш даражасини оширишга каратилган тавсия ва таклифлар илгари сурилди:
1. Тадбиркорлик субъектлари ва хусусий мулк эгалари учун хукук ва кафолатларни қонуний ҳимоя қилиш учун мустахкам ҳуқукий базани хусусий мулк манфаатларига мослаштириш, мулк ҳукукининг кучли юридик норма ва кафолатлари тизимини шакллантириш, ушбу масалаларда суд органлари ролини ошириш, кичик бизнес тузилмаларининг хўжалик ва молиявий фаолиятига ноқонуний аралашиш учун жавобгарликни кучайтириш максадида махсус янги «Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик тўғрисида»ги тегишли норматив-хукукий хужжатни ишлаб чиқиш максадга мувофик.
2. Мамлакатда ахборот-коммуникация технологияларини жадал ривожланиши ва «электрон хукумат» тизимининг изчил жорий этилиши шароитида кичик бизнес субъектларида виртуал иш жойларини ташкил этиш ва ривожлантиришнинг самарали йўналиши эканлиги эътироф этилиб, ушбу усул ХМТнинг Муносиб меҳнат дастури тамойилларига тўлик мос келиши асослаб берилган.
3. Республика иктисодиётини модернизация килиш ва экспорт салохиятини ошириш максадида кичик бизнес субъектларида махсулотларни чукур кайта ишлашга, хизмат кўрсатиш соҳасига ихтисослашган, юқори илм талаб, инновацион технологияларни жорий этадиган корхоналарни ташкил этишга кўмаклашиш ва улар фаолиятни ривожлантириш самарали йўналишлардандир.
4. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик тузилмаларида муносиб иш билан бандлик хам иш берувчи, хам ёлланма ходим манфаатларига мос тушадиган ишга ёллаш ва иш режимининг эгилувчан тизимини кенг жорий килиш мақсадга мувофик. Шу муносабат билан, худудий органларнинг муносиб иш билан бандликка кўмаклашувчи ташкилий-иқтисодий вазифаларини ҳал этиш борасидаги тегишли тадбирларни изчил давом эттириш ижтимоий-иктисодий самарага эришиш имконини беради.
5. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларида ёшларни иш билан таъминлаш даражасини ошириш учун уларга квоталанган муносиб иш ўринларининг ҳудудий мақсадли жамғармаларини ташкил этиш максадга мувофик. Бу янги барпо этилаётган иш жойларининг ҳалқаро андозаларга муносиблигини белгиловчи меъёрий талабларнинг ишлаб чиқилишига каратилган молиявий манбаларни максадли йўналтиришга ва уларнинг самарадорлик даражасини оширишга асос бўлади.
6. Диссертация ишида ишлаб чиқилган «Кичик бизнес сохасида муносиб мехнат индикаторлари номенклатураси» ва «Муносиб мехнат индикаторларини бахолаш методикаси» кичик бизнес сохасида яратилаётган янги иш ўринларини бахолаш имкониятларини беради.
7. Муносиб меҳнат концепцияси тамойилларини амалиётга жорий этиш натижасида, Ўзбекистонда амал қилиб келаётган Мехнат ва ахолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги қошидаги «Меҳнат инспекцияси» ҳамда Узбекистан касаба уюшмалари Федерацияси қошидаги «Меҳнатни муҳофаза килиш» Комиссиясининг ваколатларини, ташкилий-ҳуқуқий вазифаларини такомиллаштириш йўлларини ишлаб чикишга хизмат килади.
8. Иш жойларини аттестациядан ўтказиш, технологик жараёнларнинг хавфсизлигини таъминлаш, иш ва дам олиш вақтини тартибга солиш, меҳнатни муҳофаза килиш, ўз навбатида, муносиб мехнат концепцияси тамойилларини жорий этиш мақсадли йўналиш ҳисобланади хамда ижтимоий меҳнат муносабатларини янада такомиллаштиришга имкон яратади.
9. Кичик бизнес сохасида муносиб мехнат концепциясининг тамойилларини тадбиқ этишда худудий ўзига хос хусусиятларни инобатга олиб, ахолини иш билан таъминлашда асосий эътибор фақат мавжуд иш жойларининг сонига эмас, балки уларнинг унумлилигига каратилиши, худудларда кичик бизнесни янада ривожлантириш имконини беради.
10. Республикада мавжуд ва кутилаётган демографик тенденцияларни ҳисобга олиб, ёшларни иш билан таъминлашда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик соҳасига йўналтириш максадида, Республика Бандликка кўмаклашиш марказлари фаолиятида информацион технологиялар асосида бўш иш ўринларини тезкор аниклаш, маълумотлар базасини такомиллаштириш максадга мувофикдир.
Ўзбекистон минтақалари рақобатдошлигини оширишнинг методологик асосларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Глобаллашув жараёни, йирик агломерациялар, ўсиш нукталари ва махсус иктисодий зоналар кўринишидаги янги минтакавий марказларнинг шаклланиши инвестициялар, юқори малакали ишчи кучи ва истиқболли инфратузилма лойихаларини жалб килишда рақобатни кучайишига олиб келмокда. Йирик минтакавий марказлар ҳиссасига жаҳон ЯИМнинг 75 фоизи, экспортининг - 58, инвестицияларнинг 76 фоизи тўғри келмокда1. Бу ўз навбатида бошка минтакалар ва мамлакатлар ҳам ўзининг рақобатдошлигини ошириш ҳамда рақобат устунликларини сақлаб қолишга қаратилган минтакавий сиёсат юритишга ундамокда.
Мамлакатимизда мустақилликнинг дастлабки йилларидан бошлаб мақсадли ҳудудий сиёсат олиб борилмокда. Чукур институционал ўзгаришлар амалга оширилди, ҳудудларни комплекс ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар қабул килинди, мақсадли комплекс худудий дастурлар амалга оширилмокда. Бунда «иктисодиётимиз ҳудудий таркибини такомиллаштириш фойдаланилмаётган ресурслар ва иқтисодий имкониятлардан юкори даражада ва самарали фойдаланиш, шаклланиб қолган худудий номутаносибликларни бартараф этиш ҳамда хозирги кундаги энг мухим масала - ишсизликка қарши самарали курашиш имконини беради»2.
Ривожланган ва изчил тараққий этаётган давлатлар (Япония, АҚШ, Германия, Буюк Британия, Хитой ва бошқалар) тажрибаси шуни кўрсатмокдаки, мамлакат рақобатдошлиги, ўзининг чегараси доирасида умумий инфратузилмани кўллаб-кувватлаш, худудлараро ва минтақалараро интеграцияни чукурлаштиришнинг янги методларини қўллаш асосида ривожланаётган минтақалар иқтисодиётининг рақобатдошлигига тўлалигича боғликдир. Бунда ташқи муҳитнинг таъсири ва рақобат минтақаларни ўзларининг рақобат устунликларидан, ижтимоий ва иқтисодий салоҳиятидан янада самарали фойдаланишга ундамокда.
Шу сабабли, минтақалар рақобатдошлиги ҳолатига таъсир этувчи янги омилларни ўрганиш минтакавий иктисодиётнинг янги ва мураккаб тадқикот предмета сифатида намоён бўлмокда. Шу билан бирга минтақалар рақобатдошлигини тадкик килишнинг назарий-методологик базаси ҳали етарли даражада тизимлаштирилмаган ва у асосан ҳудудий ишлаб чиқариш комплекслари, иқтисодий районлаштириш, ишлаб чиқариш кучларини ривожлантириш ва жойлаштириш концепцияларига асосланиб қолмокда.
Бу мамлакат ва унинг минтақалари иқтисодиётини модернизация ва диверсификация қилиш бўйича стратегик қараш ва дастурий чора-тадбирлар ишлаб чиқиш нуқтаи назаридан ушбу масаланинг методологик ва амалий жиҳатларини тадқиқ қилишнинг зарурлигини кўрсатмокда. Жаҳон иқтисодиётида содир бўлаётган жараёнлар ҳамда мамлакатни истиқболда иқтисодий ва ижтимоий ривожлантириш борасида айтилганидек: «Жаҳон бозорларида рақобат тобора кучайиб бораётган бугунги шароитда иқтисодиётимизнинг рақобатдошлигини тубдан ошириш, экспортга маҳсулот чиқарадиган корхоналарни қўллаб-қувватлашни кучайтириш, фермер хўжаликлари, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларининг экспорт фаолиятидаги иштирокини ҳар томонлама рағбатлантириш устувор аҳамият касб этади»3.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сонли «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги қарори, 2015 йил 6 мартдаги ПФ-4707-сонли «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни модернизация ва диверсификация қилиш, таркибий ўзгартиришларни таъминлаш чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги фармони, 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сонли «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоклари ва ижтимоий сохада энергия сарфи ҳажмини қисқартириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» карори ҳамда Вазирлар Махкамасининг 2016 йил 5 январдаги 3-сонли «Шаҳарлар ва шахар посёлкалари ҳудудларини ривожлантириш ва куриш бўйича шахарсозлик хужжатларини ишлаб чикиш тиртибини янада такомиллаштиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорида кўйилган вазифаларни амалга оширишда ушбу тадқиқот натижалари муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади - минтақалар рақобатдошлигини ошириш жараёнларини бошқаришнинг методологик ва методик асосларини такомиллаштириш ва Ўзбекистон минтақалари иқтисодий салоҳияти, ижтимоий капитали ва яширин ракобат устунликларидан самарали фойдаланишнинг механизмлари ва чора-тадбирлари ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
минтақаларнинг табиий-иқтисодий салоҳияти, ижтимоий капитали ва яширин рақобат устунликларидан самарали фойдаланишни аниқлаш мақсадида минтақа рақобат салоҳиятини унинг омилли ва натижавий жиҳатларини ҳисобга олган ҳолда баҳолаш методикаси ишлаб чиқилган;
иқтисодий ўсиш, модернизация ва диверсификация даражаси, ишбилармонлик муҳити ва иқтисодиётнинг очиқлигини юқори уйғунлашган коэффициентлар билан автоном баҳолаш ва омилларни тизимли тадкик қилиш орқали минтақаларнинг ракобат устунликларини иктисодий диагностика килиш бўйича методик ёндашувлар таклиф этилган;
минтақаларнинг имитацион ва инновацион қобилиятидан келиб чиқиб, рақобатдошликнинг устувор омилларини аниқлаш имконини берувчи иқтисодий ривожланиш асимметрияси ва унинг минтақалар ракобатдошлигига таъсирини баҳолаш методикаси ишлаб чикилган;
турли хил жараёнлар ва ҳолатлар, бошкариладиган ва ўзини ўзи жалб килувчи омилларнинг ўзаро алоқадорлигини тадқиқ этишнинг янги концептуал схема асосида минтақа рақобатдошлигини ошириш бўйича қиска, ўрта ва узок муддатли вазифаларни амалга оширишга қаратилган тизимли чора-тадбирлар таклиф қилинган;
стратегик бошқариш, мониторинг ва координация қилиш бўйича вазифаларни тизимлаш орқали минтақа рақобатдошлигини ошириш жараёнларини бошқаришнинг ташкилий-функционал схемаси таклиф қилинган.
Диссертация ишида амалга оширилган тадқиқот натижалари асосида куйидаги хулосалар ишлаб чикилди:
1. Илмий-методологик тадқиқотлар шуни кўрсатадики, рақобатдошлик ўзининг кўп омиллилиги ва кўп жиҳатлилиги билан ижтимоий ва иқтисодий жараён ва ҳодисаларни комплекс камраб олиб, булар минтака ривожланишининг турли жихатларига мультипликатив ва синергетик таъсир кўрсатади. Шунинг учуй минтақа рақобатдошлигининг холатини хам бошқариладиган, хам ўзини ўзи жалб этувчи омилларни ҳисобга олган ҳолда тизимли ва динамикада бахолаш зарур.
2. Минтақанинг ракобат салоҳиятини тадқиқ қилиш натижалари шуни кўрсатадики, ушбу масалани кенг қамровли ўрганиш учун унинг омилли ва натижавий тарафлари алоҳида тадқиқ этилиши зарур. Бу эса, минтака рақобатдошлигининг иқтисодий, технологик ва ижтимоий ресурслар ҳамда имкониятларининг кўпқиррали тарафларини камраб олади.
3. Рақобатдошликнинг бошқариладиган ва ўзини ўзи жалб килувчи омилларини, уларнинг «жараёнга», «объектга», «лойиҳага» ва «муҳитга» йўналтирилганлиги тарафидан тадқик қилиш шуни кўрсатадики, табиий-хомашё ресурсларидан самарали фойдаланишда «объектга» йўналтирилган моделни қўллаш мақсадга мувофикдир. Минтака иктисодий салохиятидан оқилона фойдаланишда иктисодий ўсишнинг хам «объектга» хам «лойихага» йўналтирилган моделларини тенг даражада кўллаш зарур. Тадкиқотда, шунингдек, «жараёнга» ва «муҳитга» йўналтирилган моделларни ишбилармонлик муҳити омилларини яхшилаш хисобига минтака рақобатдошлигини оширишда қўллаш самарали натижа бериши асосланган.
4. Рақобатдошликнинг иктисодий диагностика натижалари шуни кўрсатадики, худуднинг технологии жиҳатдан суст иктисодиётини бевақт «инновацион ривожланишга» йўналтириш самарасиз харажатларга олиб келиши мумкин. Инновацион ривожланиш моделини кўллаш иктисодий ўсиш билан эндоген омиллар (юқори технологияга асосланган саноат тармоқларининг мавжудлиги, иқтисодиётни самарали бошқариш тизими ҳамда қулай ишбилармонлик муҳитининг мавжудлиги ва ҳ.к.) ўртасида ижобий боғликлик аниқ кузатилаётган ҳудудларда ўзини оқлайди.
5. Ҳудудлар иктисодий ўсишининг эндоген модели натижаларига кўра аниқландики, иқтисодиётнинг хомашё етиштирувчи тармокларини ривожлантиришга йўналтирилган инвестициялар самарадорлиги узок истиқболда кўпроқ ишлаб чикариш микёсининг ортишидан келадиган самарани рағбатлантириб, эндоген ўсиш омилларига кам даражада таъсир кўрсатади. Тошкент шахри, Самарканд, Наманган ва Хоразм вилоятларида эса эндоген омилларнинг таъсири юқори бўлиб, иктисодий ўсиш ва асосий капиталнинг ортиши мос равишда эканлиги кузатилди.
6. Минтақаларда юқори технологияларга асосланган ва инновацион ишлаб чикаришни ривожлантириш мақсадида инновацион ривожланишни комплекс равишда ҳам талаб, ҳам таклиф нуқтаи назаридан караб чиқиш зарур. Бунинг учун ишлаб чиқаришнинг материал ва энергия сигимини камайтириш ва юкори технологик кувватларни жадал жорий килиш максадида махсус дастур кабул килиш (дастлабки боскичда Тошкент, Самарканд ва Андижон шаҳарлари учун) мақсадга мувофик. Бу дастурда, шунингдек, ишчи кучи сифати ва ходимлар салоҳиятини ошириш, касбга йўналтирилган таълим тизимини яхшилаш, кадрларни алмаштириш ва қайта тайёрлаш масалаларини камраб олиш хам муҳим ахамият касб этади.
7. Диссертацияда аниқланган иктисодиётни ривожлантиришнинг ҳудудий жиҳатлари минтақаларнинг саноатлашиш даражасини оширишда кишлок туманлари салохиятидан етарлича фойдаланилмаётганидан далолат бермокда. Бу борада, қишлоқ хўжалиги ишлаб чикаришини кайта ишлаш саноати, бозор ва аутсорсинг хизматлари билан узвий богланишини назарда тутувчи, кишлок туманлари ва шахар посёлкаларини уйгунлашган холда ривожлантириш борасидаги жаҳон тажрибасини қўллаш лозим. Шу ўринда диссертацияда маҳаллий тадбиркорлик салоҳиятини фаоллаштириш ҳисобига кичик саноат зоналарини яратиш ва ривожлантириш бўйича берилган таклифларни қўллашнинг самараси асосланган.
8. Туманларнинг индустриал ривожланишини бахолаш натижалари маҳаллий хомашё ва материалларни чукур кайта ишлаш имконини берувчи ишлаб чикариш кувватларини жойлаштириш учун қулай шароит яратиш зарурлигини кўрсатмокда. Бу эса саноатни янада ривожлантириш ва худуд аҳолисининг турмуш сифатини ошириш имконини беради. Бунда (4-боб) аниқланган мақсадли кўрсаткичларга асосланган ҳолда ҳамда рақобатдошликнинг доминант омилларидан келиб чикиб, саноатнинг иккиламчи тармокларини ривожлантириш имкониятлари кўрсатилган.
9. Юкори кўшилган кийматга эта бўлган, замонавий технологияларга асосланган ва экспортга йўналтирилган хамда тайёр махсулотлар ишлаб чиқаришга ихтисослашган махсус иктисодий зоналарни ривожлантириш ҳудудий кластерлар асосини шакллантириш имконини беради. Бунинг учун янгиликларни яратиш ва жорий этиш билан боғлиқ фаолиятларни кенгайтириш юзасидан прагматик чоралар қабул қилиш, инновацион маҳсулотлар ишлаб чиқарувчиларга имтиёзлар бериш ҳамда кичик бизнесни йирик саноат корхоналари билан уйғунлаштириш борасидаги таклифлар самараси асосланган.
10. Кичик ва ўрта шахарлар мисолида минтақалар рақобатдошлигини оширишда урбанизация омилларининг ҳиссасини баҳолаш натижалари уларда иктисодий ўсишнинг катта захиралари борлигидан далолат бермокда. Бу эса узок муддатли истиқболда кичик ва ўрта шаҳарлар иқтисодиётини ривожлантириш бўйича махсус дастур тайёрлаш лозимлигини кўрсатмокда, шунингдек, бунда уларнинг нисбий устунликлари ва салохиятидан самарали фойдаланишни ҳисобга олиш хам тавсия этилган.
11. Иқтисодиётнинг хомашё тармокларига таяниб қолиши, инвестицион фаолликнинг ҳудуд табиий-иқтисодий салоҳиятига мос келмаслиги хамда йирик саноат корхоналарининг бир нечта ҳудудларда жамланиши айрим минтақаларда (Қорақалпоғистон Республикаси, Жиззах, Сурхондарё, Наманган вилоятлари) асимметриянинг ортда колиш ҳолатини келтириб чиқармокда. Муаммонинг институционал жиҳатлари худудларнинг узок муддатли истикболда ривожлантириш стратегиялари доирасида тизимли чора-тадбирларни кабул килиш зарурлигини курсатмокда.
12. Ўзбекистоннинг қатор ҳудудларида меҳнат унумдорлигининг ўсиш суръатлари иш ҳакининг ўсишидан ортда колаётганлиги ушбу минтақалар иқтисодиётида ишлаб чиқаришни модернизация килиш, инновацион ғоя ва технологияларни кўллаш бўйича чора-тадбирлар қабул қилишни тақоза этади. Юкори қўшилган қийматга эга бўлган соҳаларни жадал ривожлантириш ҳисобига иқтисодиётнинг энергия сиғимдорлигини пасайтириш ҳудудлар учун стратегик мухим масала ҳисобланади.
13. Ҳудудларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражасидаги мавжуд тафовут, табиий, ижтимоий ва демографик ҳолатларнинг турли-туманлиги ҳудудий сиёсатни амалга оширишда бир хилда ёндашиб бўлмаслигини кўрсатади. Факатгина индивидуал ва комплекс ёндашувларгина ҳудуднинг табиий-иқтисодий салоҳияти ва нисбий рақобат устунликларидан самарали фойдаланиш имконини беради.
14. Минтақа иқтисодиётини бошкаришнинг ташкилий-функционал асосларини тадқик этиш маҳаллий органлар фаолиятида функционал таҳлил ўтказиш зарурлигини кўрсатмокда, яъни, қарорлар қабул қилишда уларнинг эркинлик даражасини баҳолаш, такрорланувчи ва ортиқча функцияларни аниқлаш, қарорлар кабул килишнинг самарадорлиги ва уларни бажарилиш даражасини аниклаш. Минтақа даражасида рақобатдошликни ошириш жараёнини бошқаришда тизимли ишларни ташкил қилишга тўсқинлик килувчи аникланган ҳолатлар “Маҳаллий давлат ҳокимияти тўғрисидаги” Қонунда марказий ва маҳаллий бошқарув органлари функцияларини ҳамда мансабдор шахслар мажбуриятлари ва ҳуқуқларига ойдинлик киритиш ва аниқлаштириш зарурлигини кўрсатмокда.
15. Минтакалар рақобатдошлигини ошириш бўйича вазифаларни ечишда таклиф этилаётган ташкилий-функционал схемага мувофиқ (5-боб) ижтимоий-иқтисодий жараёнларни бошқаришнинг жорий ва тезкор вазифаларини минтақаларни узок муддатда ривожлантиришнинг устувор йўналишлари билан боғлаш лозим. Яъни, бошкарувнинг мослашувчанлигини таъминлаш, тартибга солиш ва мувофиқлаштириш максадида уларни ягона занжир шаклида боғлаш муҳим аҳамият касб этади. Шу мақсадда, тадкиқот ишида, маҳаллий бошқарув органларининг фунционал фаолиятини уч йўналишда, яъни, стратегик бошқарув, стратегик вазифаларни амалга ошириш мониторинги, тартибга солиш ва мувофиқлаштириш йўналишларида ташкил этиш тавсия этилган.
16. Таклиф этилаётган тизимли чораларни амалга оширишнинг концептуал схемасига мувофиқ, минтақалар рақобатдошлигини оширишга каратилган устувор вазифаларини уч босқичда амалга ошириш таклиф этилади. Биринчи босқичда минтақаларни 2030 йилгача ижтимоий-иктисодий ривожлантириш концепцияси ишлаб чиқилади. Бунда ривожланишнинг ўзига хос жиҳатлари ва хусусиятларидан келиб чиқиб, минтакалар ривожланишининг асосий тамойил ва ёндашувлари аниқлаштирилади. Иккинчи босқичда ташқи ва ички омилларнинг таъсирини ҳамда ривожланиш сценарийларини ҳисобга олган ҳолда стратегик карашлар шакллантирилади. Учинчи босқичда эса аник стратегиялар, узок муддатли дастурлар ва лойиҳалар шаклланади. Диссертацияда минтакалар ривожланишининг стратегияси ва концепциясини ишлаб чиқиш ва уларни амалга ошириш учун халк депутатлари Кенгаши ва Ҳокимиятларнинг функциялари, мақоми ва вазифаларини аниклаб берадиган конунчилик хужжатларига ўзгартиришлар киритиш таклиф этилган.
Қария ва кексалардаги эпилепсия ва эпилептик пароксизмалар. Этиопатогенетик структураси ва даволаш муаммолари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳоннинг етакчи мамлакатларида кейинги ўн беш йил давомида олиб борилган эпидемиологик тадкикотларнинг кўрсатишича, эпилепсиянинг касаллиги хавфи инсон туғилган вақтдан бошлаб 20 ёшгача бир фоиз доирасида бўлиб, бу кўрсаткич 20 ёшдан 55 ёшгача янада пасайган ҳолда 55 ёшдан кейин ортиб бориш тенденцияси кузатилади. 75 ёшда барча популяциянинг 3% одмлари эпилепсия хавфига мойил ва 10% одамларда битта хуруж тутиш мавжуд. Умуман олганда эпилепсия ривожланиши хавфи барча популяцияда бир фоизни ташкил этади. «Эпилепсия билан касалланиш катталарда жиддий тарзда камаяди (чамаси 25/100 000), аммо кейин етук ёшда ошиб боради ва иккинчи чўққи кекса ёшга тўғри келади»1. Шу жиҳатдан жаҳонда тутқаноқ касаллиги ташхиси ва даволаш самарадорлигини оширишга йўнатирилган тадкиқотларга, айниқса, қария ва кексалардаги эпилепсия ва эпилептик пароксизмалар. этиопатогенетик структураси ва даволаш муаммоларига алоҳида аҳамият берилмокда.
Мамлакатимизда мустақиллик йилларида соғликни сақлаш тизимини сифат жихатдан ривожлантириш борасида олиб борилаётган дастурий чора-тадбирлар натижасида, жумладан, эпилепсия ва хавотирли-депрессив бузилишларни ташхислаш ва даволаш самарадорлигини ошириш борасида ижобий натижаларга эришилди.
Жаҳон ва минтақавий даражаларда қария ва кексалардаги эпилепсия ва эпилептик пароксизмалар ҳамда этиопатогенетик структураси ва даволаш муаммоларини илмий жиҳатдан тадкил килишда бир катор муҳим вазифаларни амалга ошириш долзарб ҳисобланади. Мазкур вазифалар таркибида, жумладан, минтақавий шароитларни эътиборга олган ҳолда эпилепсия билан оғриган қария ва кекса ёшдаги беморларда бош мияда қон айланишининг хусусиятларини аниклаш, эпилепсиянинг ривожланиш омиллари ҳисобланган касалликлар патогенезини назарда тутган ҳолда талвасага қарши комплекс терапиянинг самарадорлигини ошириш, эпилепсия билан оғриган беморларда вальпроат кислотаси, карбамазепин ва ламотриждин препаратлари ёрдамида талвасага қарши қўлланилган монотерапиянинг самарадорлигини ошириш хамда унинг асоратлари олдини олиш юзасидан амалий таклифларни ишлаб чикиш, шунингдек, эпилепсия билан огриган беморларда талвасага карши воситаларнинг зардобдаги концентрацияси динамикасининг хусусиятлари асосида тегишли тавсияларни асослаш зарур.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ килишни янада чукурлаш-тириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада илмий жихатдан хал этишга ушбу диссертация тадкикоти хизмат килали.
Тадқиқотнинг мақсади қария ва кекса ёшдагилар орасида эпилепсия-нинг клиник-диагностик хусусиятларини аниқлаш ва даволаш тактикасини оптималлаштиришдан иборат.
Тадқиқотининг илмин янгилиги қуйидагилардан иборат:
кария ва кекса ёшдаги беморларда эпилепсиянинг этиопатогенетик структураси ва клиник-нейрофизиологик хусусиятлари аниқланган;
кария ва кекса ёшдаги беморларда эпилепсия ривожланишининг ёшга оид хусусиятлари исботланган;
охирги авлодга мансуб антиконвульсантларнинг фармакодинамикаси-даги статистик ишонарли фарклар терапевтик кекса ва ёш беморларда дори мониторинги маълумотлари негизида исботланган;
илк бор кария ва кекса ёшдагиларда эпилепсия кечишининг ёндош соматик патологиялари (юрак-қон томир етишмовчилиги, бронх-ўпка патологияси ва б.) билан боғлиқлиги асослаб берилган.
ХУЛОСА
1. Эпилепсияга учраган беморларнинг умумий популяциясида симптоматик шаклига эга бўлган кекса ёшдаги (60-75 яшар) кишилар 89,3% ни, парциал криптоген шакллилари - 8,1% ни ва генерализацияланган идиопатик шаклига эга бўлганлари 2,7% ни ташкил этади.
2. Кекса ёшдаги беморларда кўпроқ бош мия томирлари касалликлари (85,7%, КМШ (10%)), бош миянинг операция қилинган ўсмалари (4,7%) ва алкоголизм (1,42%) эпилепсиянинг фон омиллари бўлиб хизмат килади.
3. Кекса ёшдаги беморларда иккиламчи генерализацияланмаган мураккаб парциал хуружлар энг кўп (55%) кузатилади. Болаликдан ёки ёшлигидан буён эпилепсиядан азият чекувчи кекса беморларнинг 37,9% ида 55 ёшдан сўнг хуружлар частотасида динамика кайд этилмаган, хуружлар типларининг кўпайиши ёки трансформацияланиши 27,6% беморларда кузатилади.
4. Эпилепсияли кекса ёшдаги беморларда анча ёшроқ беморлар гуруҳидагига Караганда тутқаноқнинг фаоллиги ҳаққоний камроқ ифодаланган. MPT маълумотларига кўра ёш беморларда кузатилган нисбатан нормал кўрсаткичлардан фарқли ўлароқ, кекса ёшдаги эпилепсияли беморларда диффуз ўзгаришлар устунлик килади.
5. Вальпроат зардоб концентрациясининг ёшга боғлиқ жиҳатлари аникланган: катта ёшлиларда кон зардобида вальпроат концентрациясининг самарадорлиги, ёш ва ўрта яшар шахслардагига нисбатан, юкорироқ бўлиб чиқкан, бу кекса ёшдаги организмдан препаратнинг чикариб юборилиш жараёнининг секинлашганлигидан далолат бериб, суткалик дозалаш кўлла-нилганда сергак бўлишни такозо килади.
7. ЭЭГ ва нейровизуализация маълумотлари хулосасига Караганда, текширилган кекса ёшдаги беморлар гурухдарида касаллик келиб чикишида икки баробар кўп икки томонлама манфаатдорлик кузатилди, чунки навкирон ва ўрта ёшдаги беморларда бу холатда эпилептик жараённинг латерализацияланган шакллари устун туради.
8. Генерализацияланган талваса пароксизмлари холатида, хуруждан кейинги симптоматика (сопор, карахтлик, уйкучанлик) кекса ёшдаги беморларда ишончли тарзда устунлик қилган бўлса, ёш ва ўрта ёшдаги беморларда булар камроқ кузатилади.
9. Беморларда церебрал гемодинамика бузилишларининг ифодалан-ганлик частотасида салмоқли тафовутлар аникланиб, булар асосий гурухдаги беморларда устунлик килади.
Тукли трикотаж тўқималарининг янги турларини олиш ва маҳаллий хомашёдан самарали фойдаланиш ҳисобига трикотажнинг сифат кўрсаткичларини ошириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Дунё миқёсида йилига 17 млн. тонна трикотаж маҳсулотлари ишлаб чиқарилиб, бу умумий тўкимачилик маҳсулотлари ҳажмининг 1/3 қисмини ташкил қилади. Мутахассисларнинг прогнозига кўра ўн йил ичида трикотаж маҳсулотларини ишлаб чиқариш ҳажмининг 25 фоизга ортиши кутилмокда. Хозирда энг кўп трикотаж маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи давлатлар қаторига Хитой, Ҳиндистон, АҚШ, Ўзбекистон, Тайвань, Япония, Индонезия каби давлатлар киради.
Ўзбекистонда тўқимачилик ва енгил саноат маҳсулотларини ишлаб чиқариш йилдан-йилга сезиларли даражада ошиб бормокда. 2015 йил якунларига кўра маҳсулот ишлаб чикариш ҳажми 2014 йилга нисбатан 116,6 фоизни, жумладан, трикотаж ишлаб чиқариш 113,5 фоизни ташкил қилади.
Сўнгги йилларда трикотаж маҳсулотлар ассортимента сезиларли даражада кенгайди. У янги мато турлари, хусусан, икки игнадонли тўкув машиналарида тайёрланувчи, енгиллаштирилган структурадаги матолар билан бойитилди. Бундай турдаги матони ишлаб чикаришдан кўзланган мақсад маҳсулотнинг харидоргирлиги, гигиеник ва эстетик хусусиятларини саклаган ҳолда хомашё сарфини камайтиришдан иборат. Шу билан бир каторда, трикотаж хусусиятларини башорат қилиш, техникавий, эстетик ва замонавий бадиий-колористик безатилиш талабларига жавоб берадиган структураларни яратиш масалалари ҳозирги куннинг энг долзарб масалаларидан хисобланади.
Бугунги кунда трикотаж саноати олимлари ва мутахассислари олдида трикотаж тўқималарини ишлаб чикаришда ресурстежамкор технологияни ишлаб чиқиш, трикотаж тукув машиналарининг технологик имкониятларини кенгайтириш ва маҳаллий хомашёдан самарали фойдаланиш (бу махсулот таннархини камайтириш ва тайёр маҳсулотда маҳаллий хомашёни кайта ишлаш улушини ошириш имконини беради) муаммоси кескин турибди. Мамлакатимизнинг ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш йўналишида махсулот таннархини 10-15 фоиз камайтиришга оид комплекс чора-тадбилар ишлаб чиқиш ва уларнинг ижросини таъминлаш, тайёр маҳсулотга сарф қилинган маҳаллий хомашёни кайта ишлаш улушини ошириш, халқаро стандартлар талабига жавоб берувчи рақобатбардош махсулотлар яратиш зарурдир.
Тукли трикотаж махсулотларини ишлаб чикаришни янги усулларини яратиш ҳисобига трикотаж машиналарининг технологик имкониятларини кенгайтириш, ишлаб чикарилаётган трикотаж ассортименти турларини кўпайтириш ва уларнинг сифатини ошириш, тўқимачилик ва енгил саноат корхоналари мутахассисларининг олдида турган долзарб илмий-амалий муаммолардан бири бўлиб ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисидаги» Қарорида, шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 2 августдаги 234-сон «2012-2015 йилларда озиқ-овқат истеъмол товарлари ишлаб чикариш ҳажмларини кўпайтириш ва турларини кенгайтириш бўйича кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ги карорида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг максади маҳаллий хом ашё асосида янги тузилишга эга бўлган тукли трикотаж тўкималарини олиш хисобига трикотаж тўқима-ларининг сифат кўрсаткичларини яхшилаш ва трикотаж машиналарининг технологик имкониятларини кенгайтиришга йўналтирилган янги технологияни яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
айлана икки игнадонли трикотаж машинасида ёпқичли тукли трикотаж олишнинг янги самарали усули ишлаб чиқилган;
тукли трикотаж тўқималарини ишлаб чиқаришда хомашё сарфини камайтиришнинг технологик ечимлари тавсия этилган;
протяжка ипи узайтирилган арқоқли тукли трикотаж олишнинг янги усули ишлаб чиқилган;
глад тўқимаси асосида икки томонлама тукли трикотажнинг янги тузилишлари ва тўкиш усуллари ишлаб чиқилган;
айлана игнадонли оборот машинасида икки қатламли, халқалари вертикал силжитилмаган ҳосилали глад асосида, ёпқичли тукли трикотаж, ластик 2+2 тўқимаси асосида янги икки томонлама тукли трикотаж тўқима тузилиши ва тўқиш усули, ҳамда икки томонлама футерли тукли трикотаж тўкимасини олиш технологиялари ишлаб чикилган;
асос ипи сифатида йигирилган ипак ипидан, тукли ип сифатида йигирилган пахта ипидан фойдаланиб, пахта-ипакли тукли трикотаж тўқимасини олиш технологияси ишлаб чикилган;
халка ҳосил килиш жараёнида асос ва тукли иплар орасидаги ишқаланиш кучини ва эски ҳалқани тортиш кучини ҳисобга олган холда, тукли ип таранглигини янги ҳисоблаш усули таклиф этилган.
Хулоса
Диссертация ишида бир ва икки игнадонли трикотаж машиналарида тукли трикотаж тўқималарини олиш соҳасида назарий ва тажрибавий тадқиқотлар асосида трикотаж махсулотларининг сифатини ва ишлаб чикариш жараёнлари самарадорлигини ошириш мақсадида янги усуллар ва технологик ишланмалар таклиф этилди. Илмий тадқиқот ишининг энг мухим натижалари куйидагилар:
1. Айлана икки игнадонли трикотаж машинасида ёпкичли тукли трикотаж олишнинг янги самарали усули, протяжка ипи узайтирилган арқоқли тукли трикотаж олишнинг янги усули; глад ва ластик 2+2 тўқималари асосида икки томонлама тукли трикотажнинг янги тузилишлари ва тўқиш усуллари ишлаб чиқилди;
2. Айлана икки игнадонли тўқув машиналарида тукли трикотаж тўкималарини ишлаб чиқаришда ҳалка хосил килиш жараёни назарий тахдил қилинди ва тукли трикотаж ишлаб чиқаришда нуқсонларнинг келиб чиқишига, ипларни игналарга қўйиш, тукли протяжкаларни ташлаш, ҳалқаларни бирлаштириш операцияларини нотўғри бажарилиши сабаблиги кўрсатиб ўтилди;
3. Бош, хосилали ва аралаш тўқималар асосида олинган тукли трикотаж тўкималарини ишлаб чикаришда хомашё сарфини камайтиришнинг технологик ечимлари аниқланди ва тукли трикотаж тўқималарининг оптимал структуравий кўрсаткичлари тавсия этилди;
4. Ҳалкалари вертикал бўйича силжитилмаган хосилали глад тўқимаси асосида тукли протяжкалар сонини камайтириб, янги турдаги ёпқичли тукли трикотаж тўқимаси, ҳамда икки қатламли трикотаж тўқимаси асосида протяжкалари узайтирилган арқоқли тукли трикотаж тўқималарининг янги тузилишлари ва тўқиш технологиялари ишлаб чиқилди;
5. Пахта-ипак таркибли тукли трикотаж тўқимасини олиш технологияси ишлаб чиқилди, бу ерда асос ипи сифатида йигирилган ипак ипидан, тукли ип сифатида эса йигирилган пахта ипидан фойдаланилган, хамда асос ва тукли иплар чизиқли зичликлари билан трикотажнинг технологик кўрсаткичлари ва физик-механик хусусиятлари орасидаги ўзаро боғликлик қонунияти ишлаб чиқилди;
6. Асос ипи сифатида йигирилган ипак ипидан фойдаланилганда тукли трикотаж тўқимасининг юза зичлиги 5% га, хажмий зичлиги 11%га камайганлиги, трикотаж тўқимасининг ишқаланишга чидамлилиги 23% га, узунлиги бўйича узилиш кучи икки марта, эни бўйича эса 29% ортишига эришилди ва асос килиб олинган тўкимага нисбатан шакл сақлаш хусусияти юқори эканлиги аникланди.
7. Ҳалка хосил килиш жараёнида асос ва тукли иплар орасидаги ишқаланиш кучини ва эски ҳалқа тортиш кучини ҳисобга олган ҳолда тукли ип таранглигини аниклаш формуласи таклиф этилди. Бу ерда хисоблаб топилган тукли ип таранглиги тажрибавий йўл билан олинган кўрсаткичлардан деярли фарқ қилмайди, бу эса ўз навбатида таклиф этилган формуладан ҳалқа ҳосил қилиш жараёнида тукли ип таранглигини аниқлашда фойдаланиш мумкинлигидан далолат беради.
8. Маълум тезлик режимида ишлайдиган машиналарда ип емирилиши эҳтимоли камлиги ва йигирилган пахта ва полиакрилонитрил иплари учун ҳалқа шаклланиши шароитини ёмонлашиш хавфини тугдирмасдан, тукли ҳалқа узунлигини қанча микдорда ошириш мумкинлиги аникланди, бу эса ўз навбатида маҳсулот кўринишини яхшилаш имконини беради.
9. Таклиф этилаётган тукли трикотаж тўқималарини олиш технологиясидан фойдаланиб, 1000кг йигирилган пахта ипи кайта ишлангандаги иқтисодий самара 2015 йил нархларида 677530 сўмни ташкил қилади. Ўртача кувватга эга бўлган 8-Юта трикотаж машинаси ўрнатилган корхона йилига 240 тонна хомашёни кайта ишлаганда кутилаётган иктисодий самара 162 млн. сўмни ташкил этади.
Кўп компонентли металлар коррозияси ингибиторлари ва антикоррозион қопламаларнинг физик-кимёвий хоссалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда саноати жадал ривожланиб бораётган мамлакатлар иктисодиётининг турли тармоқларида металлар коррозиясини олдини олиш ва ундан саклашда ишлатиладиган ингибирловчи моддалар ҳамда антикоррозион копламалар яратиш долзарб масалалардан биридир. Жаҳоннинг кимё ва нефть-кимё саноати ривожланган мамлакатларида металлар коррозияси натижасида етказиладиган зарар ишлаб чикариладиган металларнинг йиллик микдорини 30 фоизини ташкил килади, шунинг учун коррозияга карши ингибиторлар ва антикоррозион қопламаларни яратиш ҳамда ишлатиш муҳим аҳамият касб этади.
Узбекистан Республикасида мустақиллик йилларида ишлаб чиқариш соҳаларига замонавий технологияларни қўллаш борасида кенг қамровли дастурлар яратилди. Замонавий дастгохлар билан жихозланган саноат корхоналари ишга туширилмокда. Ушбу дастгохларни емирилишдан химоялаш учун коррозияга қарши ингибитор ва антикоррозион қопламалар кенг қўлланилади. Шу максадда, мамлакатимизда ингибитор ва антикоррозион қопламаларнинг янги турларини яратиш бўйича кўпгина илмий-тадқикот ишлари олиб борилмокда.
Саноат миқёсида полимерлар асосидаги ингибиторлар ва антикоррозион қопламаларни пўлат коррозиясига таъсирини ўрганиш орқали янги хоссага эга бўлган маҳсулот турларини яратиш хамда амалиётга жорий этиш бўйича тадкикотлар жадал суръатлар билан олиб борилмокда. Агрессив муҳитларда хизмат килувчи технологик асбоб-ускуналар, узатувчи қувурларнинг мустаҳкамлиги ва хизмат муддатини ингибиторлар ёрдамида ошириш энг самарали усуллардан хисобланади. Коррозия ингибиторлари кислород ва бошка ионларни боғловчи кимёвий бирикмалар ҳамда чидамли қопламалар яратишда, композицияларга кўшимчалар сифатида, айланма сув тизимлари, сув таъминоти тармогида, нефтни кайта ишлаш ва нефть-кимё саноатлари, барча энергетик курилмалар, микроэлектроника ва замонавий ҳарбий техникани ҳимоялашда ишлатилади, улар ёкилги, мойлар, сурковгичлар, курилиш материалларига қўшилади. Бугунги кунда бундай реагентлар сифатида сувда эрийдиган юкори молекулали бирикмалар ишлатилмокда. Окава сувларнинг тозалигига талаб кескин ортганлиги сабабли коррозиядан сакловчи ингибиторлар сифатида зарарсиз бўлган юқори молекулали бирикмаларни ишлатиш долзарб хисобланади.
Ингибиторларнинг замонавий турлари сифатида оксидловчи, адсорбцион, комплекс ҳосил килувчи ва полимер типидаги ингибиторларни кўрсатиш мумкин. Бундай гурухдаш ингибиторларнинг таъсир механизми турлича эканлиги ва металларни коррозиядан химоялаш учун кимёнинг турли сохалари ютуқларидан унумли фойдаланиш мумкинлигини кўрсатади.
Айниқса, кимё саноатида сувли муҳитларда коррозияга карши ишлатиладиган ингибиторлар алоҳида аҳамият касб этади.
Бугунги кунда коррозияга карши ингибиторлар билан бир каторда коррозияга бардош қопламалар хам яратиш ва уларнинг физик-кимёвий хоссаларини тадқиқ қилиш катта ахамиятга эга. Коррозия ва химоялаш механизмининг назарий асослари занг ўзгартирувчиси хоссаларига эга бўлган коррозияга бардош копламаларни ишлаб чикариш имкониятини беради. Шунда танкис компонентларни махаллий хомашё, ёг-мой ва кимё саноатларининг кўп тоннали чиқиндилари, масалан, госсипол смоласи (ГС), пахта соапстоки, гидролиз лигнини ва бошкаларга алмаштириш мухим ахамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойихалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбик этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар» хамда 2009 йил 11 мартдаги ПҚ-1071-сон «Кимё саноати корхоналари курилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё маҳсулотлари ишлаб чикаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури» тўғрисидаги қарорларида белгиланган вазифаларни муайян даражада хал этишга хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади пўлат коррозиясига N-, Р- тутган кўп компонентли ингибиторлар ва антикоррозион қопламалар таъсирининг физик-кимёвий хусусиятларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
кўп компонентли ингибиторлар ва коррозияга бардош копламалар янги авлодининг химоялаш механизми ҳамда уларни ўз-ўзича тартибланувчан сирт қаватлари ҳосил қилиши аниқланган;
полимер компонентли ингибиторларнинг хусусиятлари уларнинг металл юзасида юқори адсорбцияланиш қобилиятига эга эканлиги натижасида пўлат водородланишининг сезиларли даражада секинлашишига олиб келиши билан асосланган;
аралаш ингибиторларда электрод сиртининг тўлиш даражаси, эриш тезлиги, адсорбцион мувозанат константаси ва компонентларнинг ўзаро таъсирлашув коэффициентлари аниқланган;
синергизм ҳодисаси юқори молекулали бирикмалар иштирокида қуйи молекулали алифатик аминларга нисбатан яқкол намоён бўлиши кўрсатилган, бу эса турли кимёвий табиатли ингибиторларнинг таъсир механизмлари фарқи билан тушунтирилган;
занглаган сиртларни госсипол смоласи асосидаги копламалар билан ишлаш натижасида ҳосил бўлган коррозия маҳсулотлари металлар парчаланиши жараёнини секилаштирувчи қийин эрийдиган барқарор бирикмаларга айланиши исботланган.
ХУЛОСЛЛАР
1. Электрокимёвий жараёнлар кинетикаси ва ингибирлаш механизмининг фундаментал тадқиқоти асосида илк бор турли кимёвий табиатга эга ингибиторларнинг қатор ўзига хос хусусиятлари кўрсатилди, бу эса махаллий хомашё, шунингдек кимёвий, электрокимёвий ва тог-металлургия саноати чиқиндилари ва иккиламчи маҳсулотлари асосида полимер турдаги самарали, экологик хавфсиз, иктисодий мақсадга мувофиқ, импорт ўрнини босувчи коррозия ингибиторларининг мақбул таркибларини аникдашга имкон берди.
2. Полифосфатлар тутган икки компонентли полимер ингибиторларнинг коррозия жараёнини химоялаш механизми куйи молекуляр бирикмаларнинг ингибиторлик таъсиридан тубдан фарқ қилиши кўрсатилди: юқоримолекуляр бирикмалар асосидаги ингибиторлар куйи молекуляр компонентлар билан коррозия махсулотлари таркибига кирувчи кам эрувчан ва комплекс бирикмалар хосил қилиши натижасида сиртни зичлаштиради ва коррозион фаол реагентларнинг таъсирини камайтиради, сўнгра адсорбцион жараёнлар фосфат қаватининг ўсишини секинлаштиради ва натижада унинг говаклиги ва калинлиги камаяди, химоялаш хоссалари эса ортади.
Амино гурух тутган икки компонентли ингибиторлардаги азот атоми таксимланмаган электрон жуфти хисобига металл билан донор-акцептор ўзаро таъсирни намоён килади. Полифосфатлар иштирокида RNH2 молекулаларининг химоялаш таъсиридаги фарк пўлат сиртининг турлича тўлиш даражаси билан боғлиқ бўлиб, локал ўзаро таъсирлар нуқтаи назаридан адсорбент сирти микрорелефининг ўзига хослиги ва адсорбатнинг таксимланиш константаси турличалиги билан боғлиқ.
3. Илк бор (КаР03)п-унифлок, №4Р2О7-унифлок, Na4P2O7-Na-KML[, Na4P2O7-желатин, Са2Р2О7-желатин системаларида юкори молекуляр бирикмалар иштирокида нейтрал ва кучсиз ишкорий мухитларда (рН=7ч-9) ва 20-И0°С температура интервалида синергизм ходисаси айниқса кучли намоён бўлиши аникданди. Алифатик аминларнинг синергетик таъсири камрок эканлиги турли кимёвий табиатга эга бўлган ингибиторлар таъсир механизмидаги фаркдар билан боғликлиги кўрсатилди. Полимер туридаги ингибиторлар нейтрал, кучсиз кислотали ва ишкорий мухитларда самарали эканлиги, шу билан бирга куйи молекуляр ингибиторлар факатгина нейтрал ва кучсиз кислотали мухитларда юкори ингибиторлик хоссаларини намоён қилиши кўрсатилди.
4. Полимер компонентини тутган ингибиторлар билан қуйи молекуляр компонентли ингибиторларнинг коррозион жараённи ингибирлаш механизмларидаги яқкол фарққа қарамай, компонентларнинг ўзаро таъсир коэффициента, электрод сиртининг тўлиш даражаси ва адсорбцион мувозанат константаси компонентларнинг эквимоляр нисбатида полимер турдаги ингибиторлар учун бошка таркибларга Караганда 4 мартагача ва куйи молекуляр ингибиторлар учун 2 мартагача юкорироқ қийматларни кабул қилиш қонунияти ўрнатилди.
5. Сирт-фаол хоссаларга эга бўлган полиэлектролитларни тутган ингибиторлар фосфат ионларнинг пўлат сиртига чўкиш тезлигини бошқарувчи вазифасини бажаради ва бу билан фосфат қатламини ортиқча ўсишдан сакдайди, унинг бир текислигини таъминлайди, кейинчалик адсорбция жараёни Ленгмюр бўйича боради ва мономолекуляр нанокатлам хосил бўлади, куйи молекуляр ингибиторларда эса аминобирикмаларнинг катгик ва суюқ фазалар ўртасидаги чегарада тақсимланиш константаси билан боғлиқ бошқа механизм амал килиши кўрсатилди.
6. Полимер ва куйи молекуляр бирикмали ингибиторлар иштирокида коррозияни эффектив фаолланиш энергиясининг термодинамик хисоблари АОэф.нинг қийматларида сезиларли фарк борлигини кўрсатди. AG-X|, нинг юкори қийматлари юқори молекуляр бирикмалар тутган ингибиторларнинг самарадорлигини кўрсатди. AG^hhht концентрацияга боғлиқлигини ўрганиш ингибиторларнинг мақбул концентрациялар соҳасини аниқлаш имкониятини берди.
7. Алифатик аминларнинг суюқ фазадан хавода оксидланган пўлат сиртига адсорбиланиши темир фосфатда адсорбиланишига нисбатан жуда секин бориши ва қайтарлик билан тавсифланиши электрокимёвий ва микроскопик усулларда аникданди.
8. Госсипол смоласи асосида антикоррозион копламалар олиш ва уларни коррозияланган сиртга суртиш технологиялари ишлаб чиқилди. Госсипол смоласи асосидаги копламалардан занг ўзгартирувчилари ва грунтловчи материал сифатида фойдаланиш мумкинлиги кўрсатилди. Антикоррозион коплама кимё саноати корхоналарида синовдан ўтказилди ва ОТМК лабораторияларида амалиётга жорий этилди. Ўзгартирилган занг каватининг химоялаш хоссаларини кучайтириш учун ёки пардозлаш ишларида кайта ишланган сиртларга лок-бўёқ қопламаларини суртиш мумкинлиги кўрсатилди.
9. Полиэлектролит ингибиторлар иштирокида пўлатнинг электрокимёвий коррозияси жараёнининг физик-кимёвий катталиклари ингибиторларнинг таркиби, концентрацияси, муҳит pH и, хароратга богликлиги аникданди ва максимал ҳимояни таъминловчи мақбул шароитлар топилди. Яратилган ингибиторларнинг химоялаш самарасини қиёсий бахолаш рН=54-9 ва харорат 204-80°С бўлганда энг юкори химоялаш хоссаларига (№РОз)п-унифлок ва КадРчОт-желатин икки компонентли ингибиторлари эгалиги кўрсатилди. Ингибиторларни технологик мухитларда кўллаш коррозиянинг кимёвий ва электрокимёвий ташкил қилувчиларини камайтиради. Металларнинг сиртида узлуксиз пассивловчи пардалар ҳосил қилиши ҳисобига 50°С да химоялаш самараси 97,63% га тенглиги ва бунда ускуналарнинг коррозияланиш тезлиги норматив қийматларни кабул килиши аникданди. Саноат чикиндилари ва маҳаллий хомашё асосида яратилган кўп компонентли ингибиторларнинг химоялаш самараси импорт қилинаётган кимматбахо ингибиторларга нисбатан 5% гача юкори эканлиги кўрсатилди. Ушбу ингибиторлар синовлардан ўтказилди ва «Навоиазот» АЖда амалиётга жорий этилди.
Ҳужайра туркумлари регулятор механизмларининг математик моделлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда тирик тизимлар фаолияти регулятор механизмларини (регуляторикасини) иерархии даражада математик моделлаштиришнинг назарий ва амалий жихатдан ривожланиши биология, тиббиёт ва қишлок хўжалигида самарали қўлланилиши билан боғлиқ, чунки бир қатор касалликларни олдини олиш ва даволашнинг самарали йўлини танлаш, агротехникага ишлов бериш, ўсимлик селекцияси, биотехнология саноати махсулотларини ишлаб чикишда муҳим аҳамият касб этади. Жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотига кўра, генетик хасталиклар билан касалланиш сони 2012 йилда 14 миллиондан 2020 йилга келиб 22 миллионга қадар кўпайиши башорат қилинмокда. Европа мамлакатларида кам учрайдиган генетик касалликларни регулятор механизмлари тадқики бўйича миллий стратегия қабул килинган ва “Horizon 2020” дастурини ишлаб чиқилиши, Европа Иттифоқида ушбу
йўналишдаги илмий изланишларни молиялаштиришда янги даврнинг бошланиши хисобланади. 2014-2020 йиллар учун "Horizon 2020" бюджета 2011 йил нархларида 80 млрд, еврони ташкил этади. Ҳужайра регулятор механизмларини тадқиқи учун ажратилган маблаглар 2013 йилда Европа Иттифоқининг умумий бюджетининг 6,7% ини ташкил қилган бўлса, баҳолашларга кўра бу ракам 2020 йилда 8,5% га етиши кутилмокда. 2014 йилдан генетик касалликлар бўйича халқаро консорциум тирик тизимлар регулятор механизмлари тадқики бўйича мисли кўрилмаган миқёсда халқаро илмий ҳамкорликни амалга оширмокда.
Жорий аср бошида miRNA регулятор молекула кашф қилингандан сўнг, хужайра регулятор механизмларни турли даражадаги математик моделлаштириш усулларини ишлаб чиқиш ва амалда қўллашга багишланган илмий ишлар сони изчил ортиб бормокда. Хужайра регуляторикасига оид кенг кўламли («Инсон геноми» лойихасининг бюджети 3 млрд, доллардан ортиқ бўлган) халкаро тадкиқотлар амалга оширилаётган бўлсада, ханузгача геномга оид маълумотлар талқин қилинмаган, уларнинг ўзаро муносабатлари фаолиятининг регулятор механизмлари аникланмаган.
Шу сабабли турли пагоналардаги тирик тизимлар регуляторикасини иерархик ўзаро муносабатларини тахлиллаш усуллари, хужайралар туркуми регуляторикасини моделлаштириш алгоритмлари, хужайра туркумларини регулятор механизмларининг концептуал модели, хужайра вақтий-фазовий шаклланишининг ички жараёнларини ифодаловчи хужайралар туркуми фаол бирлигининг имитацион моделлари, дифференциал-айирма тенгламалар системаси асосида хужайралар сонининг микдорий ўзаро муносабатларини математик модели, хужайра бўлиниши, табакаланиши, ҳужайранинг ўзига хос вазифаларни бажариш жараёнлари ва хужайра функциялари регулятор механизмларининг минимал математик моделлари мажмуи, хужайралар ўзаро микдорий муносабатлар ва хужайра дифференциацияси математик моделининг функционал-дифференциал тенгламаларини сифатий ва киёсий тахдиллаш, хужайра бўлиниши модели ва ҳажмнинг ўзгариш параметрлари орасидаги микдорий боғлиқликни аниқлаш механизми ва усулларини ишлаб чикиш, хамда аъзо ва тўкима функционал кием тизимларини шакллантириш, уйғунлик билан бир бутун ҳолда организмнинг аник функцияларини бажариш жараёнларини тадкик этиш долзарб масала ҳисобланади.
Ахборот коммуникация технологиялари, математик моделлаштириш усуллари, тиббиёт ва биологиянинг турли соҳаларидаги лаборатория тажрибалари маълумотлари асосида яратилган тирик тизимлар регулятор механизмларини тахдиллашнинг дастурий воситалар комплексини ишлаб чикиш ва амалда қўллаш, тирик тизимлар фаолиятини дастурлашнинг самарали усул ва алгоритмларини яратиш, тиббиётда илмий ҳажмдор кўп вариантли хисобий тажрибаларни компьютер воситаларида ўтказиш технологияларини ишлаб чикиш, ахоли саломатлигини мухофазаси жараёнини такомиллаштириш, хасталикларни олдини олиш ва даволашнинг ахборот технологиялари ва диагностик электрон курилмалари ва терапевтик стратегияларини яратиш имконини беради.
Узбекистан Республикаси Президентини 2012 йил 21 мартдаги ПҚ-1730-сон «Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш ва янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги хамда 2014 йил 13 августдаги ПҚ-2221-сон «2014-2018 йилларда Ўзбекистонда аҳолининг репродуктив саломатлигини янада мустахкамлаш, оналар, болалар ва ўсмирлар соғлиғини муҳофаза қилиш борасидаги Давлат дастури тўғрисида»ги Қарорларида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади тирик тизимлар хужайра туркумлари регуляторикасида элементлараро вақтий-фазовий ўзаро муносабатлар механизмларини ифодаловчи имитацион моделлаштириш усуллари ва математик моделлари мажмуасини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
хужайра туркумларининг функционал бирлиги асосида бўлинувчи, ўсувчи, табакаланувчи, махсус вазифалар бажарувчи, қарувчи хужайралар гурухдари хужайра туркумларини регулятор механизмларининг концептуал модели яратилган;
хужайра вақтий-фазовий шаклланишининг ички жараёнларини ифодаловчи ҲТФБ имитацион моделлари, хамда дифференциал-айирма тенгламалар системаси асосида тузилган ҲТФБда хужайралар сонининг микдорий ўзаро муносабатларини математик модели ишлаб чикилган;
хужайра бўлиниши, табақаланиши, ҳужайранинг ўзига хос вазифаларни бажариши, яшаш даври босқичлари жараёнлари моделларидан ташкил топган ҲТФБда хужайра функциялари регулятор механизмларининг интеграллашган математик моделлари мажмуи яратилган;
илк бор хужайра ҳажми динамикаси эътиборга олинган ва хажм микдорининг ўзгариши сабабли хужайра бўлиниши модели ва хажмнинг ўзгариши параметрлари орасидаги микдорий боғлиқликнинг хужайра функциялари моделлари ишлаб чикилган;
хужайра туркумлари регулятор механизмларини ночизик ўзаро боғланишлари, ўз-ўзини идора килиши, охирги махсулот ингибицияси, ассосиативлаш услуб ва имитацион моделларини компьютерда ишлаб чикишнинг алгоритмлари тузилган;
биология ва тиббиётда хужайра туркумлари регулятор механизмларининг ўзаро богликлик жараёнлари моделларини ишлаб чикиш масалаларини ечишга йўналтирилган ҳисобий тажрибалар учун информацион технология ва дастурий воситалар яратилган.
ХУЛОСА
Тадқиқотларнинг олиб борилиши жараёнида олинган асосий натижалар куйидагилардан иборат:
1. Умумий хужайравий вазифаларни бажариш учун бириккан хужайраларни тузулма-функционал ташкил килиниши - таърифланган хужайра туркумлари функционал бирлиги (ҲТФБ) тушунчаси кўп хужайрали организмлар ҳужайралари тўпламининг ягона позициядан бошқариш механизмлари таҳлилини ўтказиш имконини беради. ҲТФБ тушунчасини таърифлаш хужайра устки поғонасида ташкил топтан ўсимликлар ва хайвон организмлар барча реал ҳужайралари тўпламларига хос, энг универсал бошқариш механизмларини математик моделлаштиришда кенг
имкониятларни очади.
2. ҲТФБ фойдаланган холда хужайраларни микдорий
муносабатларини (А синф), хужайравий вазифаларни (Б синф)
моделлаштириш ва хужайравий имитацион моделлаштириш (С синф)
асосида ўсимликлар ва хайвон оганизмларини тадкик килишнинг ишлаб чикилган умумий ёндашувлари субхужайравий, хужайравий ва хужайра устки даражаларида ташкилланган гистолигия ва физиология соҳаларидаги масалаларни ечиш учун хисобий тажрибалар ўтказишни моделий ва дастурий таъминотини яратиш имконини беради.
3. ҲТФБнинг асосий зоналарида хужайраларнинг микдорий муносабатлари учун дифференциал-айирма тенгламаларни ишлаб чиқилиши ва уларни сифатий тахдил килиниши хужайралар тўпламини самарали моделлаштиришни амалга ошириш имконини беради, хужайралар туркуми фаолиятини мураккаб шаклларининг, шу жумладан хужайралар сонининг ўзгармаслигидан ташқари даврий ўзгариши, олдиндан айтиб бўлмайдиган динамик ўзгариши ва “кора ўрама” режимларини аниқлашга эришилади.
4. Ҳужайра ҳажми динамикасини ҳисобга олиш услубиятини қўллаб ишлаб чикилган ва амалга оширилган хужайралар асосий функциялари динамикаси модели асосида ҳажмнинг ўзгариш хусусияти хужайра фаолиятининг регулятор механизмларидан бири эканлиги тўғрисидаги натижага эришилади.
5. Тегишли тенгламалар тизими ечимларини сифатий таҳлили асосида митоз ва дифференциацияси математик моделлари хужайра бўлиниши ва алтернатив специализация йўллари рақобати асосий конуниятларини микдорий тахдилини ифодалаш учун кўлланилиши мумкинлиги кўрсатилган.
6. Организмдаги ёгларни ортишида ичакларни мослашадиган реакциялар кетма-кетлиги, яъни абсорбик хужайралар фаоллигини кучайиши, табақалашиш вактини камайиши ҳисобига уларни кўчиши (миграцияси) ва заҳира майдонида жойлашиши, бўлинишда ўсадиган ёш ҳужайраларни катнашиши, бўлинадиган хужайра қисмларини кўпайиши ва уларни бўлиниш вақтини камайиши мақсадга йўналтирилган ҳисобий тажрибаларни ўтказиш асосида аниқланади.
7. Ўсадиган, ёш хужайралар зонасида крипта-ворсинка хужайралар тизимини тўплаш самаралари ва бўлиши мумкин бўлган ташқи таъсирларга тез мослаша оладиган хужайралар тизимининг мослашадиган механизмлари каби хужайралар сонининг тебраниши (30% гача) хисобий тажрибалар оркали аникланади.
8. «Гепатоцит-HBV» дастури ёрдамида ўтказилган ҳисобий тажрибаларда қаралаётган жараёнларнинг қуйидаги режимлари аниқланди: касалликнинг ҳар хил клиник шаклларини ифодалайдиган тозаланиш, симбиоз (биргаликдаги фаолият), регуляр ва норегуляр тебранишлар, тезкор деструктив ўзгариш режимлари аникланди. Ўтадиган режимларни бошланишини ва уларнинг характеристик асосларини башорат қилишнинг мавжудлиги гепатит В даврида инфекцион жараёнларни лаборатория ва клиник тадқиқотларни компьютер ҳамкорлигида гепатит В касаллигини кечишининг характерли боскичларини башорат килиш ва ташҳис қўйишни амалга оширишга, патогенезнинг молекуляр-генетик асосларини аниқлашга имкон беради.
9. Қалқонсимон без фолликул хужайралар тўплами регуляторикаси компьютер модели ёрдамида ўтказилган ҳисобий тажрибаларда стационар ҳолат режимлари ва меёрий фаолият даврида турғун тебранишлар, ҳужайраларни халок бўлиши - апоптоз даврида сўниш режимлари, ўсимта ривожланишида норегуляр ҳолатлар ва хужайраларни патологик халок бўлиши - некроз даврида “кора ўрама” режимлари аникланади.
10. “Хейфлик чегараси” конценциясини жалб қилмасдан ОИВ инфекцияси патогенези механизмларини тахлил килиш мумкинлиги аникланади.
Болаларда ичак ротацияси ва фиксацияси нуқсонларини ташхислаш ва жарроҳлик тактикасини танлаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон Соғликни Сақлаш Ташкилотининг (ЖССТ) маълумотларига кўра, 4-6% туғиладиган болаларда туғма ривожланиш нуқсонлари (ТРН) аникланади. Ошқозон ичак тракти (ОИТ) ривожланиш нуқсонлари тизимида туғма ичак тутилиши (ТИТ) нинг турли кўринишлари юкори ўрин эгаллайди. ТИТнинг турли шакллари аксарият холатларда неонатал ва 3 ойликкача бўлган даврга тўғри келади, бунда кўплаб уйғунлашган ТРН ва қўшма соматик касалликлар туфайли юзага келадиган мослашувнинг бузилиш ҳолати даволаш натижаларига салбий таъсир кўрсатади. ТИТ катта ёшдаги болалар ва ўсмирлар ўртасида кузатилганида касаллик ташхисотининг мураккаблиги туфайли бемор хаётига хавф солувчи асоратларнинг ривожланиши операция муолажасини ўтказишни ва операциядан кейинги даврнинг кечишини янада чигаллаштиради. Айни пайтда, адабиётларда катта ёшдаги болаларда тугма ичак тутилишининг шакллари ва даволаш натижалари тўғрисида батафсил тахдилий маълумотлар етарли даражада эмас. ЖССТнинг маълумотларига кўра, ТРН билан тугиладиган болаларда 30-40% ўлим билан тугайди. Жахоннинг кўпгина мамлакатларида ушбу кўрсаткичнинг камайиши кузатилмаяпти. Шу жиҳатдан ҳам ТИТ ташхисоти ва даволаш тактикасини такомиллаштириш ҳамда самарали усулларини ишлаб чиқиш бугунги кундаги долзарб вазифалардан бири хисобланади.
Бугунги кунда ТИТ асосий сабабларидан бири ҳомила ривожланиши давридаёқ ўрта ичак буралиши ва фиксациясидаги бузилишлар хисобланади. Кечиш оғирлиги, анатомик хилма-хиллиги сабабли ТИТнинг ушбу кўриниши «ичаклар мальротацияси» (ИМ) деб номланган ва алоҳида нозологии гуруҳга ажратилган. ИМ болалар жарроҳлигининг кўп муҳокама этиладиган муаммоси саналмайди, чунки кўплаб даволаш муассасаларида бундай патологияни ташхислаш ва даволаш нуктаи назаридан беморларни тахдил этишнинг имконияти чегараланган. Шу кунга қадар катта ёшли болаларда ИМ клиник кўринишлари, ичакдаги анатомик ўзгаришларни интерпретацияси ва даволашга оид ёндашувлар борасидаги турлича қарашлар аник ечимини топмаган. Касаллик сабабли юзага келган ўлим ҳолатлари юкорилигича колмокда. Шунинг учун ТИТ ва ИМда эрта ташхислаш ва жаррохдик усулининг янада самарали усулларини ишлаб чикиш мазкур тадқиқотнинг долзарблигини белгилайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 19 февралдаги ПК-2133-сон Қарори билан тасдикланган «Соғлом бола Йили» Давлат дастурида, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 1 августдаги ПҚ-2221-сон «2014-2018 йилларда ахолининг репродуктив саломатлигини янада мустаҳкамлаш, оналар, болалар ва ўсмирлар соғлигини муҳофаза килиш борасидаги Давлат дастури тўғрисида»ги Қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ичаклар ротацияси ва фиксацияси бузилиши сабабли юзага келадиган туғма ичак тутилишларида, анте- ва постнатал ташхислаш ва жаррохдик ёндашувини танлаш асосида даволаш натижасини яхшилашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
мегадуоденум билан болаларда кечадиган дуоденал тутилишларни жаррохлик йўли билан даволаш усули ишлаб чиқилган;
илк бор чакалоклар ва турли ёш гуруҳидаги болаларда ичаклар ротацияси ва фиксацияси бузилишларини алоҳида вариантларининг клиник кечиши, уларни ташхислашнинг кўшимча усулларининг натижалари ва операция пайтидаги анатомик кўринишлари тизимлаштирилган;
болаларда ичаклар ротацияси бузилишларнинг кечиши ёшга боғлиқ бўлмаган ҳолда ингичка ичак алоҳида қисмларининг ёки бутун ўрта ичак бўйлаб сикилиш ёки буралишнинг (қисман, тўлиқ) даражасига мувофиқлиги аникланган;
соғлом ва ичаклар мальротацияси билан оғриган болаларда юқори ичак тутқич томирларида қон оқимининг доплерометрик кўрсаткичлари ўрганилганда: артериал кон томирларда гемодинамик кўрсаткичларнинг назорат гуруҳига Караганда камайиши, вена томирларининг эса диаметри нисбатан катталашиши касалликнинг клиник кечишига мос келиши аникланган;
болаларда ИМнинг асоратланмаган, асоратланган ва уйғунлашган вариантларида оптимал жарроҳлик ёндашув илмий асосланган; ротация бузилишларида ўрта ичакнинг фиксациясиз ёки физиологик ҳолатда фиксация билан бартараф этилишига кўрсатмалар белгилаб берилган.
Хулоса
1. Болаларда ТИТ айнан ичак найининг нуксонлари (41,3%), ИМ (37,6%); мекониал тутилиш (3,4%) билан намоён бўлади, бошка аъзолар аномалиялари сабабли юзага келиши (16,2%) ва мультифактор характерга (1,5%) эга бўлиши мумкин. ИМсида ўрта ичакнинг ёки ингичка ичак сегментларининг буралишлари (30,9%), Ледд синдроми (27,6%) ва патологик фиксация (15,5%) устунлик қилувчи шакллардан ҳисобланади.
2. ТИТ юқори (39,4%) ёки пастки (60,6%) ичак тутилиши кўринишида, алоҳида (53,2%) ёки кўп сонли нуксонлар билан уйгунлашган (46,8%) ҳолда кечиши мумкин. Обструкциянинг даражаси ва жойлашган ўрни хамда юзага келадиган асоратларнинг характери ТИТ ва ИМ кечишини белгилаб берувчи омиллар ҳисобланади. ТИТнинг барча турлари 78,3% ҳолатда неонатал даврда ташхисланади.
3. ИМ клиник кўринишларининг хилма-хиллиги, тугма буралишларда ичакларнинг кон билан таъминланишидаги бузилишларнинг турлича даражада намоён бўлиши, ОИТнинг бошка аномалиялари билан уйгунлашган холда кечиши 39,8% ва улар билан боглик асоратларнинг юзага келиши 81,9% ташхислаш ва тактик хатоларнинг асосий сабаби ҳисобланади.
4. Пре- ва постнатал ультратовуш ташхислаш ТИТни аниқлашда скрининг-усул ҳисобланади. ИМда рентгенологик текширув натижаларининг сезгирлиги юкори бўлсада, мальротациянинг айрим анатомик вариантлари учун махсуслик даражаси етарли эмас. Ташхиснинг ишончлилиги ичактутқичдаги кон айланишининг ультратовуш текшируви, ОИТнинг рентгеноконтраст ва КТ-текширувларининг кетма-кет қўлланилишида ортади.
5. Консерватив даволаш ИМда тўлиқ самара бермайди. Ушбу ташхиснинг қўйилиши жаррохдик усулида асосий, ҳамроҳ патология ва юзага келган асоратларни даволаш учун кўрсатма хдсобланади. Ичактуткич ва мезентериал кон томирларнинг етарлича кенглиги ва узунлигида 24,1% беморларда йўғон ичакни физиологик холатда фиксация килиб операцияни тугалланган ротация кўринишида якунлаш мумкин.
6. Ледд операцияси ИМнинг барча турлари учун универсал усул бўла олмайди, мезаколикопариетал чурра, тескари ротация ва айнан ингичка ичак буралишларида индувидиал ёндашувни такозо этади.
7. ИМда радикал, паллиатив ва симультан операцияларга бўлган кўрсатмалар операция жараёнида қорин бўшлиғи аъзоларида аникланган ҳамроҳ патологиялар ва юзага келган асоратларни ҳисобга олиб бажарилади. Ўн икки бармоқли ичакнинг хаддан ташкари кенгайиши ва синтопиясининг ўзгаришларида биз таклиф этган дуоденопластика усули ижобий натижалар беради.
8. ИМнинг айрим вариантларидаги анатомик компонентларнинг кўпчилиги бир-бирига ўхшаш бўлсада, фарқи буралиш босқичида ичак ротациясининг тўхтаган жойига монанд жойлашган тотал ёки айрим сегментлари узунлашган йўғон ичак ва ингичка ичак қовузлоқларининг турлича узунликда фиксацияланиши, ҳамда ҳамроҳ нуқсонларнинг тури ва улар билан боғлиқ асоратларда намоён бўлади.
9. 2011-2013 йилларда ўлим ҳолатларининг 54,7% (2002-2010 йй.) дан 16,7% га, яъни 3 баробар камайиши ва даволашда 78,6% беморларда эришилган ижобий ҳамда қоникарли натижалар таклиф этилаётган тактик ёндашувнинг самарадорлигидан далолат беради.
Яра касаллигини иккинчи қатор схемалар билан даволаганда агрессив ва ҳимоя омилларининг ўзаро таъсири
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда сўнгги йилларда клиник амалиётга яра касаллигини даволашни янги йўналишлари тадбиқ этилиши натижасида касалликнинг стабилизацияси, баъзи давлатларда эса касалланиш сонининг камайиши кузатилмокда. Ушбу ўзгаришлар асосида Helicobacter pylori (Н. pylori) ва унинг сурункали гастрит ҳамда яра касаллиги ривожланишидаги ўрни аниқланиши ётади. Дунёнинг турли давлатларида ўтказилган илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Н. pylori 100% ҳолларда сурункали антрал гастрит, 95% холларда дуоденал яралар ва 90% ҳолларда меъда ярасини келтириб чиқарувчи сабаб бўлиб хисобланади.
Н. ру1опнинг яра касаллиги ривожланиши айниқса, қайталанишидаги илмий жихатдан исботланган роли антимикроб (хеликобактерга карши) эрадикацион терапия зарурлигини кўрсатди. Даволашга бундай ёндашувнинг муҳим сабаблари бу касаллик кайталаниш сонининг камайиши, ремиссия даврининг узайиши ва яра касаллигининг асоратлари камайиши хисобланади1. Яра касаллигини даволаш - бу яранинг чандиқланишига олиб келувчи, касаллик кайталанишини, асоратлар келиб чиқишини олдини олувчи эрадикацион терапиядир. Н. ру1опни ташхислаш ва даволашнинг замонавий, исботланган тиббиёт талабларига жавоб берувчи усуллари Маастрихт шаҳрида бўлиб ўтган ҳалқаро анжуманларнинг ҳужжатларида (1996, 2000, 2005, 2010 й. Маастрихт келишувлари) кўрсатилган. Илмий адабиётлар ва охирги йилларда олинган амалий тажрибалар шуни кўрсатадики, Н. pylori эрадикацияси натижаларига микроорганизмлар штаммларининг резистентлиги салбий таъсир кўрсатмокда. Дунёнинг етакчи илмий лабораторияларининг статистик маълумотларига кўра кларитромицин ва нитроимидазол ҳосилаларига чидамли штаммлар сони ортиб бормокда2. Резистентлик биринчи катор схемаларининг самарадорлигини кескин пасайтиргани сабабли, иккинчи қатор схемаларига бўлган талаб ортиб бормокда3. Эрадикацион фаоллиги исботланган иккинчи катор тўрт компонентли схемалардан фойдаланиш зарурияти тугилмокда.
Маълумки, яра касаллиги патогенезига маҳаллий «ҳимоя» ва «агрессив» омиллар ўртасида мувозанатнинг бузилиши, «агрессив» омиллар устунлиги ва «химоя» омиллариннинг сусайиши сифатида каралади. Лекин хал килувчи ўрин аввало «агрессив» омиллар, биринчи навбатда ацидопептик ва инфекцион омил - Н. pylorira қаратилган. Илмий адабиётлар тахдили шуни кўрсатдики, яра касаллиги бор беморларни даволашда уч ва тўрт компо-нентли схемалар самарадорлиги фақатгина секрециями камайтириш ва Н. pylori эрадикацияси жиҳатидан ўрганилган1. Ярага қарши даво схемалари ва уларнинг компонентларининг цитопротекция омилларига таъсири деярли ўрганилмаган.
T.Arakawa2 ва ҳаммуаллифларнинг фикрича, яра касаллигининг қайталаниш частотаси факатгина Н. pylori эрадикациясига эмас, гастродуоденал соха шиллик қаватидаги цитопротекция ва регенерация жараёнларининг ҳолатига хам боғлиқ. Шиллик ишлаб чиқарилишининг камайиши ёки унинг таркибини сифат жихатдан ўзгариши яра хосил бўлиши сабабларидан бири хисобланади. Аммо, агрессия омили сифатида Н. pylori ва химоя омили сифатида меъданинг шиллик ишлаб чиқариш вазифаси ўртасидаги ўзаро боғлиқлик ўрганилмай қолмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652 сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорида белгиланган вазифаларни муайан даражада бажаришга мазкур диссертация тадқикоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади иккинчи катор схемалари ва уларнинг компонентларини гастродуоденал сохада агрессив ва ҳимоя омилларига таъсирини ўрганиш ва самарадорлигини баҳолашнинг илмий асосларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор мсъда қиёсий йўналишда мсъда шиллиқ қаватидаги тажрибавий ярада иккинчи қатор препаратлари ва схемаларининг агрессив ва ҳимоя омилларига таъсир этувчи фармакодинамик эффектлари исботланган;
илк бор омепразол, де-нол, амоксициллин, тетрациклиндан иборат квадритерапия ва омепразол, амоксициллин, тетрациклиндан иборат учлик терапия схемалари қўлланилганда препаратларнинг ўзаро ижобий таъсири хамда, омепразол, де-нол, тетрациклин, метронидазолдан иборат квадритерапия ва омепразол, амоксициллин, фуразолидондан иборат учлик терапиянинг агрессия ва химоя омилларига салбий таъсири аникланган;
илк бор беморларда цитопротекция ва регенератор жараёнларнинг ўзига хослиги хеликобактер ассоциациясига боғлиқлиги аникланган;
илк бор хеликобактер инфекцияси мавжуд беморларда шиллик кават синтезининг бузилиши фукоза микдорининг камайиши билан, регенератор жараёнларнинг бузилиши эса богланган оксипролин етишмовчилиги билан характерланиши ва касалликнинг оғирлик даражасига боғлиқлиги исботланган;
илк бор касалликнинг қайталаниш частотаси ва Н. pylori мавжудлигини аниқлашнинг диагностик меъзонлари тавсия килинган;
илк бор омепразол, де-нол, амоксициллин, тетрациклиндан иборат иккинчи катор стандарт квадритерапия схемаси химоя шиллик қавати синтези ва регенерациянинг бузилган механизмларига самарали таъсир кўрсатиши натижасида яранинг чандиқланиш кўрсаткичини ошириши аникланган.
ХУЛОСА
1. Тажрибавий ярада фаол шиллик ишлаб чикарувчи хужайралар сони якқол камаяди, бу меъда шиллик қаватида эримайдиган гликопротеинлар синтезининг сусайиши билан кечади. Иккинчи катор препаратлари шиллик барьер холатига турлича таъсир этади. Омепразол, метронидазол ва фуразолидон шиллик барьер синтезини пасайтиради, ингибирловчи эффекта бўйича метронидазол ва фуразолидон кучли хисобланади. Де-нол қўлланилганда шиллик ишлаб чикарувчи хужайралар сони ва эримайдиган гликопротеинлар синтези кучаяди. Тетрациклин ва амоксициллин шиллик барьер синтезига таъсир этмайди.
2. Меъда шиллик баръери синтезининг сусайиши сабабларидан бири бу монооксигеназ тизим ферментлари фаоллигининг пасайиши хисобланади. Учлик ва квадритерапия компонентларидан омепразол, метронидазол ва фуразолидон ферментлар фаоллигини пасайтиради, бу уларнинг эримайдиган гликопротеинлар синтезига салбий таъсирининг сабабларидан биридир. Денол индуктив таъсир кўрсатади, тетрациклин ва амоксициллин эса МОС фермантлари фаоллигига таъсир килмайди.
3. Шиллик баръар синтези бузилиши ва монооксигеназ тизим дисфункциясини коррекциялаш максадида омепразол, де-нол, амоксициллин ва тетрациклиндан иборат квадритерапия энг яхшидир. Омепразол, де-нол, тетрациклин ва метронидазолли бошка квадритерапия схемаси бу механизмларни сусайтиради. Омепразол, амоксициллин ва фуразолидонли учлик терапия хам сусайтирувчи таъсирга эга. Омепразол, амоксициллин ва тетрациклинли учлик терапия эса шиллик барьер синтезининг патогенетик механизмларига амалда таъсир эрмайди.
4. Иккинчи катор схемалари препаратларининг шиллик барьер синтези ва монооксигеназ тизим фаолиятига фармакодинамик эффектлари азот окиси синтези тизими билан чукур богланган. Омепразол, метронидазол ва фуразолидон NO синтезини ингибирлайди ва тўқима гипоксиясини кучайтиради. NO ҳосил бўлиш тизимидаги бузилишлар ва анаэроб гликолизни коррекциялар учун де-нол кўпроқ самарали хисобланади. Тетрациклин ва амоксициллин NO хосил бўлиш механизмлари ва анаэроб гликолизга таъсир этмайди.
5. Иккинчи катор схемалари препаратларининг NO хосил бўлиш механизмларига ва анаэроб гликолизга ўзига ҳос таъсири меъда шиллик қаватида липидлар перекисли оксидланиш тезлигига хам таъсир этади. Омепразол, метронидазол ва фуразолидон липидлар перекисли оксидланиш жараёнларига нисбатан прооксидант фармакодинамик эффект кўрсатади. Денол антиоксидант таъсир этади, амоксициллин ва тетрациклин липидлар пероксидацияси тезлигига таъсир этмайди.
6. Таркибида омепразол ва метронидазол хамда, омепразол ва фуразолидон комбинациялари бўлган иккинчи катор терапиясининг стандарт схемалари азот оксид синтези механизмларига салбий таъсир этади, анаэроб гликолизни стимуллайди, липидлар пероксидацияси тезлигини оширади. NO хосил бўлишининг бузилган механизмлари, анаэроб гликолиз ва липидлар пероксидациясини коррекциялаш мақсадида омепразол, де-нол, амоксициллин, тетрациклинли квадритерапия энг эффектив, омепразол, амоксициллин, тетрациклинли учлик терапия кисман эффектив, омепразол, де-нол, тетрациклин, метронидазолли квадритерапия ва омепразол, амоксициллин, фуразолидонли учлик терапия самарасиздир.
7. Хеликобактер ассоциацияли ўн икки бармок ичак яра касаллиги мавжуд беморларда химоя механизмлариниг сусайиши шиллик кават синтезини ва регенератор жараёнларнинг бузилиши билан кечади. Шиллик баъернинг бузилиши гликопротеинларнинг асосий фракцияси фукозанинг камайиши, регенератор жараёнларнинг бузилиши эса богланган оксипролиннинг етишмаслиги билан характерланади. Фукоза ва богланган оксипролиннинг етишмаслиги касаллик огирлик даражасига боглик. Меъда ширасида фукозани ва богланган оксипролин микдорини аниклаш хеликобактер инфекцияси бор беморларда касаллик огирлик даражасини аниқлашда диагностик меъзон сифатида ҳизмат қилиши мумкин. Н. pylori бўлмаган беморларда шиллик кават синтези ва регенератор жараёнларнинг бузилиши ЭГП фракциялари ва оксипролин фракцияларини бир маромда ва кисман камайиши билан характерланади. Бу гурух беморларда ўзгаришлар касаллик даражасига боғлиқ эмас.
8. Омепразол, де-нол, амоксициллин, тетрациклин ва омепразол, де-нол, тетрациклин, метронидазолдан иборат стандарт иккинчи катор квадритерапия схемалари клиник симптомлар динамикаси ва Н. pylori эрадикацияси частотасига бир хилда таъсир этади. Аммо, омепразол, де-нол, тетрациклин, метронидазолли квадритерапия шиллик барьер синтезини кисман стимуллаб, коллаген хосил бўлиш жараёнига деярли таъсир этмайди. Шиллик барьер синтезининг бузилган механизмлари ва регенерация жараёнларига купрок эффектив таъсир кўрсатувчи натижада эса юкори чандиқланиш частотасига олиб келувчи омепразол, де-нол, амоксициллин, тетрациклиндан иборат квадритерапияни қўллаш максадга мувофик. Хеликобактер ассоциацияси бўлмаганда омепразол билан монотерапия шиллик барьер синтезини ингибирлаб регенерация жараёнига деярли таъсир этмайди, бу эса яра чандиқланиш частотасининг пасайишига олиб келади.
Болаларда уретра клапанини жарроҳлик даволаш ва ташхисини оптималлаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон соғлиқни саклаш ташкилотининг болаларда учрайдиган туғма нуқсонларни эрта аниқлаш бўйича ўтказган тадқиқотлари сийдик йўлларидаги барча туғма нуқсонларнинг 8,3% ини уретра клапани ташкил этишини кўрсатади. Уретра клапанлари туғма нуқсонларнинг энг оғир турларидан ҳисобланиб, хусусан, у уродинамиканинг бузилиши, пиелонефрит ривожланиши ҳамда 48-70% ҳолларда буйракнинг сурункали хасталигига олиб келадиган инфравезикал тўсик бўлиб, уларни эрта ташхислаш ва даволаш тактикаси болалар хирургиясининг долзарб муаммоси бўлиб колмокда.
Ўзбекистонда сийдик йўллари туғма нуксонларини даволашни самарадор усуллари жадал суръатларда ишлаб чиқилаётгани ҳамда уларни етарли даражада кенг қўлланиши хасталикни эрта аниклаш бўйича болалар жарроҳлари зиммасига муайян ишларни белгиламокда.
Жаҳон Соғликни Сақлаш Ташкилоти (ЖССТ) маълумотларига кўра, болаларда уретра клапанини эрта аниқлашга тегишли тиббий-ташкилий тадбирларнинг амалга оширилиши ва даволаш соҳасида эришилган муайян ютуқларга қарамай, ушбу муаммо бутун дунё микёсида долзарблигича қолмокда.
Бугунги кунда уретра клапани касаллиги ва унинг асоратларини эрта ташхислаб даволашда фойдаланилаётган текшириш усулларини кенг спекторлари мавжуд бўлишига карамай, энг самарали ва кулай усулларини аниқлаш ҳамда уларни биргаликда қўллаш усулларини излаш муҳим муаммолардан бири саналади. Турли ёшдаги беморларда уретра клапанини эрта ташхислаш самарасини ошириш ташхис қўйиш ва жарроҳлик даволаш сифатини ошириш хамда амалиётга янги замонавий ёндашувни ишлаб чикиш алоҳида аҳамият касб этади. Бу борада мазкур касалликни эрта даврида аниқлаш ва жаррохлик усулининг янада самарали усулларини ишлаб чиқиш такозо этилади.
Уретра клапанини даволашда янгича ёндашувни ишлаб чикиш ва уни клиник-методологик асослаш бўйича амалга оширилаётган тадқиқотларда қатор муаммоларнинг, жумладан, куйидагиларнинг илмий ечимини асослашга алоҳида эътибор каратиш зарур: куйи сийдик йўллари фаолияти бузилиш аломатларини эрта бахолаш усулларини такомиллаштириш; уретра клапани клиник ҳолатларини ва асоратли шаклларини даволаш тактикасини белгиловчи мезонлар тизимини ишлаб чикиш; уретра клапанини даволашда каминвазив, содда ва кулай усулларда даволашга самарали ёндошишни асослаш.
Мазкур диссертация тадқиқоти Узбекистан Республикаси Президентининг 2009 йил 13 апрелдаги ПҚ-1096-сон Қарори билан тасдиқланган “Она ва бола саломатлигини сақлаш, соғлом авлодни шакллантириш бўйича кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”, 2014 йил 1 августдаги ПҚ-2221-сон Қарори билан тасдиқланган “2014-2018 йилларда Ўзбекистонда ахолининг репродуктив саломатлигини янада мустахкамлаш, оналар, болалар ва ўсмирлар соғлиғини муҳофаза қилиш борасида” Давлат дастурлари билан белгиланган вазифаларни муайян даражада ҳал этишга хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади болаларда уретра клапанини ташхислаш ва жарроҳлик усулини оптималлаштириш асосида даволаш самарадорлигини ошириш бўйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
болаларда уретра клапани бўлган ҳолларда комплекс уродинамик текширув натижалари ҳамда куйи сийдик йўллари фаолияти бузилишини аниқловчи катталарга мўлжалланган халқаро (IPSS) сўровномасининг болаларга мослаштирилган вариантига асосан илк бор қуйи сийдик йўлларининг функционал фаолияти баҳоланган ва болаларда уретра клапанини ташхислашда қиёсий ёндашув ишлаб чиқилган; илк бор уретра клапанини ташхислашда куйи пешоб йўллари уродинамикасида обструктив ва нообструктив бузилишлари фарқ қилиниб, шу ўзгаришлар ҳамда қовуқ девори қалинлиги, детрузор мускул таранглиги, уретра соф кесими, қолдиқ сийдик ҳажми, сийиш акти тезлиги, ковук ички босими, уретра ичи каршилиги каби сифатий кўрсаткичлар билан биргаликда даволаш натижалари ва буйрак фаолияти кандай бўлишини белгиловчи асосий мезон бўла олиши асосланган;
уретра клапани билан анъанавий жарроҳлик усулида даволангандан сўнг қониқарсиз натижаларни намоён этган беморларда куйи сийдик йўллари функциясида кузатилган салбий натижалар, хусусий конструкцияга асосланган металл вальвулотом ёрдамида патогенетик асосланган ретроград везикоэндопункцион вальвулотомияни (РВЭПВ) қўллашга асос бўлган;
болаларнинг ёши нечада бўлишига карамасдан бажариш имконини берувчи РВЭПВ амалиётидан кейинги эрта ва кечки даврлардаги уродинамик кўрсаткичларнинг ижобий ўзгариши, обструкцияни бартараф этувчи бошқа усулларга нисбатан, уретра ички юзасидан клапанни бутунлай бартараф этгани туфайли уретра шиллик қавати анатомик бутунлиги тўлалигича тикланиши далилланган;
инфравезикал обструкциянинг кандай даражада намоён этишига ва юқори сийдик йўлларидаги фукнционал ўзгаришларга таяниб, уретра клапанининг асоратли шаклларини хирургик муолажага тайёрлаш хамда оператив даволашдан сўнгги эрта ва кечки натижаларини прогнозлаш ишлаб чиқилган ва асосланган;
уродинамик текширувларга асосланган амалиётга татбик килинган ташхисот дастурига мувофик, уретра клапанининг турли клиник кечишига киёсий ёндашилгани туфайли хасталик намоён бўлгунига кадар сийдик йўллари функциясида салбий ўзгаришлар бўлган болалар гуруҳи хамда эрта оператив давони ўтказишга муҳтож беморлар гуруҳи аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Болалар учун мослаштирилган халқаро I-PSS сўровномасининг рус ва ўзбек тилларидаги шакллари кулай, ишончли ва ҚСЙФБА бўлган болаларни киёсий таққослаш учун ишончли услубий кўлланма саналади.
2. Болалар учун мослаштирилган халкаро I-PSS сўровномасининг 4 ва ундан кўпроқ баллар йиғиндисига тенг бўлган қиймати болаларда сийиш актидаги салбий ўзгаришларнинг эрта даврдаги аломатларини ўзбек тилига хос шаклида 93,5% гача сезувчанлик, 85 % - ўзига хослиги, рус тилидаги шаклида эса - 90 % гача сезувчанлик ва 80 % - ўзига хослигида ташхислаш имконини беради.
3. Болалар учун мослаштирилган халқаро I-PSS сўровномасини қўллаш натижасига кўра, умумсоматик фаолиятнинг бузилиши сабабли стационарга мурожаат этган болалар орасида сийиш акти бузилишининг учраш сони 28,4% ни ташкил этади.
4. УКнинг мавжудлигини аниклаш учун кўшимча инструментал уродинамик текширишлар ўтказиш зарур. Болаларда УКдаги патологик ўзгаришлар даражаси касаллик ташхисланмаган даврининг давом этиш вақтига тўғри пропорционалдир.
5. Болаларда УКни бартараф этиш учун металл вальвулотомнинг қўлланиши ТУР усулига мукобил, у физиологик ва деярли бошқа усуллардан колишмайди, бу эса операциядан кейинги кузатувлар даврида сийиш актининг яхши профилометрик кўрсаткичлари билан тасдикланди.
6. Болаларда УКнинг ҳамма турлари, хасталик кечишининг барча босқичлари, ЮСЙ функционал курсаткичлари хусусиятлари ва буйрак фаолиятининг пасайиши даражаси кандай бўлишидан катъи назар, уни бартараф этишда металл вальвулатомни кўллаш асосий восита бўлиб қолади.
7. МВ ва ПВ ёрдамида УК бартараф этилгандан кейин уретра кўндаланг кесимининг катталашгани, сийиш актининг тезлиги, уретра ичи каршилик коэффициентининг пасайиши, қовуқ ички босимининг меъёрлашиши худди УКни ТУР усулида бартараф этишдаги каби кузатилди. Бу эса УКни оператив усулда бартараф этишда МВ ва ПВнинг қўлланилишини асосли деб ҳисоблаш имконини беради.
8. УКнинг ЮСЙ нинг асоратланган шакли субкомпенсация босқичида УКни бартараф этиш билан бир вақтда ЮСЙ да реконструктив-пластик операцияни бажариш, декомпенсация босқичида даволашни боскичма-босқич амалга ошириш даволаш натижалари самарадорлигини таъминлайди.
9. УК бартараф этилгандан сўнг 92% ҳолларда болаларда уродинамика яхшиланиб, сийиш актининг мустакил тикланиши ва пиелонефрит ремиссияси кузатилди. Даволашнинг кечки даврларида беморларнинг 76,3%ида яхши, 15,7%ида қониқарли, 7,8 %ида эса СБЕ ва кўплаб аъзолар фаолиятининг оғир бузилиши ҳисобига коникарсиз натижалар олинди.
Юз-жағ соҳаси туғма нуқсонлари ривожланиш хавфининг экологик, клиник-иммунологик омиллари ва уларнинг олдини олиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Экологик жихатдан зарарли омилларнинг инсон организмига таъсири натижасида иммун тизим фаолиятининг пасайиши, мутацион прессинг ва тугма аномалияларнинг шаклланиши ҳамда уларнинг кўпайишига олиб келди. Юз-жағ соҳаси тугма нуқсонларининг кўп учраши, анатомик ва функционал ўзгаришларининг огир кечиши, беморларнинг ижтимоий мослашув холатларининг кийинлашиши тиббиётнинг долзарб муаммосига айланиб бормокда. Юқори лаб ва танглай тугма нуқсонлари (ЛТТН) юз-жағ соҳасида энг кўп учрайдиган ва огир кечадиган аномалиялар турига киради. Жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, дунёда лаб ва танглай тугма нуксони билан тугилиш частотаси 1000 та чакалокка 0,6-1,6 холат тўғри келади. Барча тугма аномалиялар орасида юз-жаг сохасида учрайдиган тугма нуқсонлар 12-30% ни ташкил килади.
Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилиш жараёнида, айниқса, оналик ва болаликни муҳофаза килишга давлат сиёсати даражасида ёндашилмокда. Амалга оширилаётган дастурий чора-тадбирлар натижасида мустакиллик йилларида ахолига сифатли тиббий хизмат кўрсатиш сифатини ошириш борасида салмокли натижалар олинди. Бу борада хомиладор аёллар саломатлигини мустаҳкамлаш ва тугма нуксонли, жумладан, юз-жаг сохаси тугма нуксонларни камайтиришда муайян ижобий натижаларга эришилди.
Таъкидлаш керакки, жаҳон миқёсида, лаб ва танглай тугма нуксонлари -мухим тиббий ва социал муаммодир, XX асрнинг охирги ўн йиллигида икки баробар кўпайиб, чақалоқлик даври, перинатал ва болалик даври патологияси ва ўлими структурасида салмокли ўринни эгаллайди. Уларнинг ичида орофациал нуқсонлар эса тугма нуксонлар бешлиги ичида энг кўп учрайди. Тугма нуксонлар кўп омилли касаллик бўлиб, унинг пайдо бўлиши ва ривожланишида турли экзоген ва эндоген омиллар, шу жумладан, ирсий омиллар, нокулай экологик омиллар, юкумли касалликлар, дори воситалари ва аралаш омиллар иштироки кузатилган. Ушбу омилларнинг таъсир даражаси ва ролининг етарлича ўрганилмаганлиги ЛТТН шаклланиш муаммосининг долзарблигини белгилайди.
Илмий тадқикотларнинг долзарб йўналишларига юз-жаг сохаси тугма нуқсонларининг шаклланишида бўлажак оналар иммун тизими танқислик ҳолати муаммолари хам киради. Бу муаммолар натижасида нафақат ҳомиланинг юз-жаг сохасида шаклланишнинг бузилиши, балки бошқа кўплаб органлар эмбриогенези жараёнини хам ўзгартириб юборишига сабаб бўлади. Тугма нуксонли касалликларни эрта ташхислаш, замонавий хирургик усулларни кўллаш, профилактика ва реабилитация чора-тадбирларини янада такомиллаштириш ва болаликдан эрта ногиронликни олдини олиш илмий-тадқиқотларнинг устувор йўналиши бўлиб қолмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 27 январдаги ПК-1271-сон қарори билан тасдикланган «Баркамол авлод Йили», 2013 йил 12 мартдаги ПҚ-1935-сон қарори билан тасдикланган «2013-2017 йиллар даврида болаликдан ногиронлар туғилишининг олдини олиш учун тугма ва ирсий касалликларни барвақт аниқлаш давлат дастури» ҳақида ва 2014 йил 19 февралдаги ПҚ-2133-сон «Соглом бола Йили» қарори билан тасдикланган тегишли хужжатларда белгиланган вазифаларни бажаришга мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади юз-жағ соҳаси туғма нуқсонли болаларнинг туғилиш хавфи омилларини аниклаш, прегравидар профилактика принципларини ишлаб чиқиш ҳамда хейло- ва уранопластикада иммунотерапиянинг афзаллигини асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор Бухоро ва Навоий вилоятларида яшовчи аёлларнинг ҳомиласида туғма нуқсонларнинг ривожланиши турли хил тератоген (ксенобиотиклар, юқумли касалликлар, дори воситалари ва аралаш) ва экологик зарарли омиллар таъсирида келиб чиқиши аникланган;
аралаш тератоген омиллар таъсирида яшаган аёллар иммун тизимида CD3+- ва СО4+-лимфоцитлар сонининг пасайишига мойиллиги, киллер хужайралари сони ва яллиғланишга хос IL-ip, TNF-a, IL-6 цитокинлар микдорининг эса ортиши хусусияти аниқланган;
анамнезида инфекцион омиллари бор аёллар иммун тизимида апоптозга хос рецепторли лимфоцитлар ва IFN-y микдорларининг ўзаро мувофиқ ҳолда ўзгариб бориш тенденцияси исботланган;
ЮЖСТН чакалокларни туққан, ксенобиотиклар билан алоқаси бўлган аёлларнинг иммун тизими IL-4 ва IL-6 цитокинлари микдори нуксонларсиз тукқан аёлларга нисбатан ишонарли ортиши аникланган ва ксенобиотиклар тугма нуксонлар шаклланишида бирламчи омиллардан эканлиги исботланган; илк бор экологик ноқулай минтақада ЮЖСТН тугилган болаларда CD3+-, CD4+- лимфоцитлари сони ва IFNy - микдорининг ишонарли камайиши хамда СО16+-хужайралар сони ва IL-ip,TNF-a микдорининг ишонарли ортиши аниқланган;
ЮЖСТН болаларда операциядан олдин ва кейинги даврда деринат хамда полиоксидоний препаратлари билан даволаш - ижобий клиник-иммунологик таъсири операциядан кейинги асоратларнинг камайишини таъминлаши илк бор исботланган;
илк бор аёлларни прегравидар тайёрлаш максадида тератоген омиллар турига караб, иммун тизим ҳолати мувозанатини барқарорлаштирувчи, ҳомила шаклланишини меъёрлаштирувчи ва ЮЖСТН частотаси камайишини таъминловчи комплекс даво схемаси ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
1. Бухоро ва Навоий вилоятларида тугма аномалиялар структурасида лаб ва танглай нуқсонлари учраши юкорилиги, Навоий вилоятида янги тугилган чақалоққа ЛТТН (Х=1,62), Бухоро вилоятида эса ЛТТН (X=l,12) тўғри келиши, чаи томон кемтиклари ўнг томонга Караганда 2 марта кўпроқ кузатилиши ва жинсига кўра ўғил болаларда кизларга нисбатан кўпроқ учраши аниқланди.
2. Хомилада юз-жаг соҳаси тугма нуксонлари шаклланишида экологик зарарли мухит, орттирилган инфекция, ирсий мойиллик, дори воситаларининг ножўя таъсири ва аралаш омиллар таъсири асосий тератоген омиллар эканлиги кўрсатилди.
3. Бухоро ва Навоий вилоятларида ЛТТН билан тугилган болаларда нуксонларнинг энг огир шакллари, юқори лаб, альвеоляр ўсиқ, қаттиқ ва юмшоқ танглайнинг кесиб ўтувчи кемтиги хамда соматик касалликлар кўрсаткичи юкорилиги аникланди.
4. ЛТТН болаларда иккиламчи иммунтанқислик ҳолати хослиги, иммунитетнинг Т-тизими танкислиги, иммуноглобулинлар асосий синфлари микдори дисбаланси хамда иммун тизими цитокинлари IL-ф, TNF-a ва IFN-y микдорларининг кескин ўзгариши билан кечиши аникланди.
5. Ишлаб чиқилган иммунокоррегирловчи даво комплекси ЛТТН болаларда операциядан кейинги асоратлар частотасини кескин камайтириш имконини бериши кўрсатилди.
6. Экологик жихатдан зарарли омиллар таъсири туфайли аёлларда CD3+, CD4+, СЭ20+-хужайралар сони ва IgG, IgA, IgM, НФФ, ЛФ, IL-ip, TNF-a, IFN-y, IL-4 микдорининг пасайиши хамда CD8+, CD16+, CD25+ ва СВ95+-хужайралар сони ва комплементнинг СЗ компоненти, АЮИК, IL-6 микдорининг кўтарилиши аникланди.
7. Анамнезида орттирилган инфекция бўлган аёлларда CD3+, CD4+, CD8+, СО25+-хужайралар сони ва IgG, IgA, IgM, ФАН, ЛФ, комплементнинг СЗ компонента, IFN-y микдорининг пасайиши хамда CD16+, CD20+, CD95+-хужайралари сони ва АЮИК, IL-10, TNF-a, IL-4, IL-6 микдорининг ортишига олиб келиши кўрсатилди.
8. Ирсий касалликка мойиллиги бўлган аёлларда CD3+, CD4+-хужайралар сони ва комплементнинг СЗ компонента микдорининг пасайиши хамда СЭ25+-лимфоцитлар сони ва АЮИК, IL-ip, TNF-a, IL-4, IL-6 микдорининг ортиши аникланди.
9. Тератоген таъсирига эга бўлган дори воситаларини кабул килган аёлларда ҳомила ривожланишининг эрта гестация даври CD3+, CD8+-хужайралар сонининг пасайиши хамда CD20+, СБ25+-лимфоцитлар сони ва IgG, IgA, ЛФ, IL-ip, TNF-a микдорининг ортиши билан кечиши аникланди.
Ю.Аралаш омиллар таъсири оқибатида аёллар иммун тизимидаги CD3+, CD4+, CD8+, СО20+-лимфоцитлар сони ва IgG, IgA, IgM, ФАН, ЛФ, IL-ip, IL-4, IFN-y микдорининг пасайиши ҳамда CD16+, CD25+, CD95+-ҳужайралар сони ва АЮИК, комплементнинг СЗ компонента, TNF-a, IL-6 микдорининг ортиши исботланди.
11. Тератоген омиллар турига қараб иммунокоррегирловчи терапия билан аёлларни прегравидар тайёрлаш, иммун тизими кўрсаткичларини баркарорлаштириши, хомиланинг она корнида меъёрий ривожланиши, ЮЖСТН частотасини пасайтириши учун самарали восита эканлиги исботланди.
Турли усулларда экилган ғўза учун уйғунлашган ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ғўза дунёнинг 80 дан ортиқ мамлакатларида экилиб, АҚШ, Ҳиндистон, Бразилия, Покистон, Миер ва Узбекистан каби давлатларнинг иқтисодиётида стакчи ўринни эгаллайди. Кўп йиллар мобайнида ғўза экиб-ўстирилиши туфайли унга дунё микёсида 1500 га якин зараркунанда турларининг мослашишига олиб келган. Хусусан, бўғимоёқлиларни ғўзага зарари турли минтака ва мамлакатларда турлича бўлиб, ўртача 19% ни ташкил этади.
Республикамизда ғўзани плёнка остига экиш усули жорий этилгач, ғўза ниҳолларида турли зарарли организм (зараркунанда, касаллик ва бегона ўт)ларнинг ривожланиш хусусияти ўзгармокда. Ғўзани плёнка остига экиш усулида ўзига хос микроиклим вужудга келганлиги сабабли, нихолларни илдиз чириш ҳамда гоммоз билан касалланиш жараёни кузатилмокда. Шу боисдан муаммони ўрганиб, самарали ҳимоя қилиш усул ва воситаларини қўллашни такомиллаштириш талаб этилади. Ғўзанинг вилт касаллигини олдини олишда агротехник тадбирларнинг ахамияти каттадир. Уз навбатида ғўзани агротехник парваришлашда вилт касаллигини ривожланишига таъсир этадиган культивация ва сугоришлар микдорини одатдагидан камайтириш усулини қўллашни ўрганиш ва баҳо бсриш зарур.
Ғўзани плёнка остига экиб ўстиришда зарарли организмларни ривожланишини хисобга олиб парваришлаш агротсхникасини такомил-лаштириш талаб қилинмокда. Плёнка остида ғўза ниҳолларини ҳимоя қилиш максадида гсрбицидларни қўллаш усулини ишлаб чикиш ксрак. Ғўзани плёнка остига экиш усулида ниҳоллар барвакт униб чикиб, пайкалда энтомоценоз шаклланиши ўзгача йўналишда содир бўлади. Зарарли ва фойдали бўғимоёқли ҳайвонлар мувозанатини зарарсиз даражагача йўналтирилиб ғўзанинг зарарланишини олди олинади, зарарли организмларга карши кураш харажатларини камайтиради ва пахта хосилдорлиги ошади.
Ўзбекистонда чигит экиш тартиблари (схсмалари) икки хил: 60 ва 90 см қатор оралиғида бажарилади. Турли тартиб ва кўчат қалинлигида экиладиган ғўзага назарий ва амалий энтомология ҳамда фитопатология нуқтаи назардан ёндошиб баҳо бсриш талаб этилади.
Ғўзанинг турли зарарли организмларига карши самарали курашиш ва пахта ҳосилдорлиги ҳамда тола сифатини ошириш мақсадида турли усулларда экилган ғўзани парваришлашда уйғунлашган ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштириш зарур.
Узбекистан Рсспубликаси «Қишлоқ хўжалик ўсимликларини зараркунандалар, касалликлар ва бсгона ўтлардан ҳимоя килиш тўғрисида»ги Қонуни ҳамда Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Махкамасининг 2004 йил 29 мартдаги 148-сон «Усимликларни ҳимоя қилиш хизмати тузилмасини такомиллаштириш ва самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карорида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади турли усулларда экилган ғўзада содир бўлиши мумкин бўлган энтомологик, фитопатологии ҳамда гсрбологик ўзгаришларни эътиборга олган ҳолда, унинг ҳимоя тизимига тегишли ўзгаришлар киритиш юзасидан тегишли таклифлар ишлаб чиқиш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор «ғўза-ғалла» навбатлаб экиш тизими агробиоцснозда содир бўладиган энтомологик ҳамда микробиологик (фитопатология нуктаи назаридан) ўзгаришлари аникланган;
турли тартибда экилиб турли кўчат қалинлигига эта бўлган ғўзани зараркунанда ва касалликлар билан шикастланишдаги фарқи аниқланган;
ғўзани мулъчалаб экишда Стомп гсрбицидини ишлатиш самарадорлиги баҳоланган;
энтомологик объсктлар эрта ривожлана бошлаши сабабли ғўза тунлами мавсумда 3,5 авлод бсриши очиб бсрилган;
20-25 кун эрта ўтказилган дсфолиацияни зарарли энтомофауна жумладан, шира ва ғўза тунламига таъсири аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Кузда ерни ғалла билан банд қилиб, шудгор ўтказмаслик ҳамда кейинги Йили бу срга маккажўхори каби ўриндош экинлар экиш асосий зараркунандалар учун қулай бўлиб, уларнинг зичлиги ошишига олиб келади. Жумладан, кузги тунламнинг нуфузи - 79,6% га, шираники 9% га, ўргимчаккананики 25% га кўпайди; ғўза тунламининг капалаклари 45% га кўпроқ учади, тухум ва куртлари эса 2-3 мартага ортади.
2. Турли ўтмишдош экинлардан кейин экилган ғўза пайкалида энтомо-фагларнинг зичлиги аниқланди. Энтомоценознинг асосий қисмини ташкил этувчи афидофаг-кокцинсллидлар (ҳонқизи ҳамда стеторус) ва ҳаммахўр олтинкўзнинг зичлиги «ғалла-ғўза» тизимида экилган ғўза ичида кўпрок бўлади; канахўр трипснинг (Scolothrips acariphagus) ривожланиши эса фаркланмайди. «Ғалла-ғўза» экиш тизимида ғўза илдиз чириш касали билан 24,8-29,3% га, вилт билан эса 11,4-21,8% га кўпроқ зарарланади; гоммоз билан эса 15,4-8,8% га озроқ касалланади.
3. Қатор ораси 60 ва 90 см лик қилиб турли тартиб ва қалинликда экилган ғўзанинг ҳосили ҳамда ўсимликлар турли организмлар билан зарарланиш борасида қуйидаги натижалар олинди:
3.1. Бир ҳил назарий кўчат қалинлигига эга бўлган экиш тартибида 60 см лик катор орада экилган кўчатлар 90 см ликка нисбатан илдиз чириш касаллиги (5,2-9,6%), гоммоз (6-6,2%) ва вилт (32-21%) билан кўпрок касалланади. Сентябрга бориб касалланган кўсак ва тола сони кўпаяди. Кўчат қалинлигининг ортиб бориши ҳар иккала усулда экилган ғўза ниҳолларида илдиз чириш касаллигини кўпайтиради. (6,9-2,5 % га), гоммозни эса озайтиради (4,9-9,1 % га). Қатор ораси 60 см лик бўлган ўсимликлар 90 см ликка нисбатан (октябрга бориб) вилт билан 5,6-11,8% га кўп касалланади («Андижон-36» нави); калин экилган ғўзада вилт камаяди (11,6-6,9%). Кўсак ва толалар касалланиши 90 см лик килиб экилганидан кўра (4,1-3,4%) 60 см ликда кўпроқ бўлади (5,1-6,7%); кўчат қалинлашган сари бу кўрсаткич янада ошади.
3.2. Қатор ораси 60 см лик ғўзанинг 90 см ликка нисбатан шира билан зарарланиши 17,1-22,5% га оз, зичлиги эса 7-8% га кам бўлади. Трипснинг ғўзани зарарлаши ва зичлиги ўсимлик қатор орасига боғлик бўлмай, кўчат сони ортган сари кўпайиб боравсради. Ўргимчаккананинг ўсимликларни зарарлаш даражаси торкатор орада экилган ғўзада юқори зичлиги эса 31,7-149,8% га кўп бўлади. Турли усулда экилган ғўзада кузги тунламнинг ривожланиши деярли фаркланмайди, аммо кўчат сони калинлашган сари бу ҳашаротнинг зарари озаяди. Қатор ораси 60 см лик ғўзада гўза тунламининг ривожланиши нисбатан кучли ўтади (ўсимликлар зарарланиши 78-48,5% га, куртларнинг зичлиги - 14,7-27,7% га ортиқ). Кўчат зичлиги ошиши билан ҳар 100 ўсимликка тўғри келадиган куртлар микдори камаяди (60 см да 8% га, 90 см да - 16,4% га), лскин зарарланган ўсимликлар сони ошади (60 смда -16,0% га, 90 смда эса 37,5% га). Шунинг учун кўчат сони 1,5 марта кўп далаларда ғўза тунламининг ИЗММ сифатида ҳар 100 ўсимликда ўртача 12 та кичик ёш куртлар мавжудлиги эмас, балки 7-8 та килиб белгиланиши таклиф этилади.
3.3. Ғўза қатор оралари ва кўчат қалинлигининг ўзгариши дала мик-роиқлимига таъсир этиш ҳисобига: турли касаллик ва зараркунандаларнинг ўсимлик ривожланишига таъсир этади. Бунда 90 смлик қатор орада ўстирилган ғўзаларнинг қуруқ вазни нисбатан 9,2-11,6% га ортик ва поянинг пахтага нисбати 1: 0,29-0,39 бўлиб, ҳар иккала усулда ҳам кўчат сони ортиб борган сари у хам ортиб боради: ҳар 1 кўсакдан ўртача 0,2-0,3 г ортиқ ҳосил олинади. Кенг қатор орада экилган ғўзадан 9,8-10,1% ортиқча ҳосил (3,3-3,6 ц/га) олиниб, кўчат зичлиги ортган сари ҳосилдорлик хам 3-4 ц га ошади; биринчи тсримда 9,6-8,9% га кўпроқ пахта тсрилади. Аммо, «Андижон-36» ғўза навини кўчат қалинлиги хар гектарга 157-159 минг тупга етказиб экилганида, толанинг барча сифат кўрсаткичлари салбий томонга ўзгара бошлайди. Юқорида кслтирилган натижаларни инобатга олиб таъкидлаш мумкинки, ғўзанинг шу навини ҳамда ўтлоки - бўз ва оч тусли бўз тупрок шароитлари учун 90 см лик катор орада 90x8-1 тартибда (амалий - 130 000 кўчат/га) уругини экиш энг мақбул ҳисобланади. Бу вариантдан энг юқори иқтисодий самара, рентабеллик олинди ва шу боисдан ишлаб чикаришга тавсия килинади.
4. Пленка остига экилган ғўза майдонида бегона ўтларнинг униб чиқиши назоратдан фарқ қилмайди. Утлар ривожланишининг кейинги ҳолати май-июн ойларидаги ҳаво ҳарорати ва намлик микдорига боғлик бўлади. Тиник плёнка остида бир йиллик ўтлар табиий 31% дан 72% гача, кора плёнка остида эса 30,5% дан 75% гача қурийди. Иқлим шароитларини олдиндан катта аниклик билан башоратлаш қийинлиги туфайли, ғўзани плёнка остига экиш усулида ҳам гербицид ишлатишга тўғри келади. Бунинг учун, енгил учувчан бўлиб, ернинг устки кисмига аралаштириш лозим бўлган Стомп, 33% эм.к. (2 л/га) гербицидини ишлатиб, чигит экилганида, бир йиллик ўтларнинг микдори 60 кун мобайнида 96-97% га камаяди. Которая (2,5 кг/га) ишлатилганида эса, самара пастроқ бўлади (74,5-85,3-85,5%).
5. Плёнка остига эрта экилган ғўза ниҳоллари илдиз чириш ва гоммоз касалликлари билан эрта, лекин камрок зарарланади. Бу фарк баҳорги иқлим шароитларига кучли боғлиқ бўлиб, у илдиз чириш касаллиги бўйича назоратга нисбатан 30-70% ни, гоммоз бўйича эса 44-72% ни ташкил этиши мумкин. Бир вактда ҳар иккала усулда чигит экилганида, плёнка остига олинганлари, иккинчисига нисбатан: илдиз чириш касали билан 30-38% га, гоммоз билан эса 21-34% га кам зарарланади. Чигит зарарсизлантирилиб плёнка остига эрта экилган ғўзада дорилар илдиз чириш ва гоммоз касалликларига қарши юқорирок натижа кўрсатади. Ammo, бир муддатда турли усуллар билан дорилаб экилган ғўзада, бу кўрсаткичлар дсярли фарк қилмайди, илдиз чиришга қарши (паноктин) 59-65%, гоммозга қарши эса (бронотак) 80-71% самара кўрсатди, шунинг учун буларни амалиётда қўллашга тавсия қилинади.
6. Ғўзани плёнка остига экиш усулида ўсимликлар вилт билан камрок касалланади. 2004 ва 2006 йиллари ғўзанинг С-6524 нави бўйича ўтказилган дала тажрибаси шуни кўрсатдики, 20 октябрга бориб (кссимлар бўйича аникланган) мутаносиб равишда плёнка остига экилган ғўза 7,1 ±2,3 -6,0±3,4% вилт билан касалланган эди. Оддий усулда апрслнинг ярмида экилганларида эса ушбу касаллик билан 14,1±4,3 - 11,3±4,2% зарарланган. Бунга мулъчалаб экилган ғўза камроқ культивация килиниб, сугориш қискартирилганлиги сабабли, усулнинг ижобий томонини акс этади.
7. Ғўзани плёнка остига экиш усулида ўсимликларнинг барвақт униб, ривожланиши туфайли, у билан трофик боғлик бўлган организмларнинг узвий боғланишига ўзгаришлар киради. Бу ўзгариш зараркунандалар бўйича қуйидагича ўтиши маълум бўлди:
7.1. Усимликлар барвакт ривожланиб шоналаш давригача назоратга нисбатан тезрок стиб олиши, плёнка остига экилган ғўзалар кузги тунлам билан киска муддатда ва камрок шикастланишига олиб келади. Бунда, чигит эрта экилса илдизксмирувчи тунламларнинг зиёни 47-44% га кам бўлиши мумкин. Чигитни зарарсизлантириш учун мўлжалланган инсектицидлардан: Гаучо, Аваланче, Далучо (5 кг/т), Ортсн (4 кг/т), Рапкол (10 кг/т) ва Круизер (4 кг/т) ниҳолларни 30-35 кун мобайнида кузги тунламдан ўртача самара билан (66-82%) ҳимоя килиши мумкин. Бу инсектицидлар амалиётда кўллаш тавсия этилади.
7.2. Эрта униб чиққан ниҳолларда шира ва трипс эрта пайдо бўлиб, оддий усулда экилган ғўзага нисбатан экинни узоқроқ шикастлайди (июннинг учинчи 10 кунлигигача). Трипс эса ғўзанинг барг сони ортиб бори-ши билан сийраклашади, яъни ҳар бир баргдаги зичлиги камаяди. Бунинг ҳисобига умумий зарари ҳам пасаяди. Гаучо (аваланче, далучо), Рапкол, Ортсн ва Круизер билан зарарсизлантирилиб экилган чигит ниҳолларда шоналаш даврига қадар шира ва трипс сует ривожланиб, зарар етказмайди. Барча инсектицидлар тавсияномалардан ўрин олди.
7.3. Плёнка остига экилган ғўзада ўргимчаккана ва унинг кушандалари эрта пайдо бўлади. Лекин, ксйинчалик ғўза ўргимчаккана билан зарарланиши турли усулда экилган ғўзада бир тарзда ўтади. Эрта (мартда) экилган ғўзада зараркунанданинг сони нисбатан эрта камаяди. Пленка остига экилган ғўзада ўргимчаккананинг сони оддий усул назоратига нисбатан кўп ёки оз бўлиши мумкин. Плёнка остига экилган ғўзада акарифаглар апрелда пайдо бўла бошлайди. Зичлиги аста-секин кўпайиб, фақатгина августнинг 2-3 10 кунлигида ўргимчакканани енгадиган даражагача етади. Унгача нисбати паст бўлиб, ўсимликлар ҳимояга муҳтож бўлади. Тавсиялар умумий тизимдан ўрин олди.
7.4. Ғўзани плёнка остига экиш усулида миридлар оиласига мансуб қандалалар эрта пайдо бўлиб, ғўза билан бирга ривожини ҳам эрта тугатади. Буларга қарши кураш уйғунлашган кураш тизимидан ўрин олди.
7.5. Ғўза тунлами эрта униб чикқан ғўзани июннинг I 10 кунлигидан бошлаб зарарлайди ва 3 та тўлиқ, ҳамда 4 нотўлиқ авлодни ўтайди; очиқка экилган ғўзада эса 3 та тўлиқ (биринчисидан ташқари) авлод бсради. Бу эса тунламга қарши кураш тизимига ўзгариш киритишни талаб этади. Хусусан, эрта экилган ғўзада асосий диқкатни тунламнинг I авлодига қарши қаратиб, ФТ ёрдамида биологик курашни кенг ташкил қилиш зараркунанда ривожининг олдини олиб, кейинги йилга қоладиган авлодига қарши курашни осонлаштиради. Ҳосил эрта етилиб, йигим-тсрим эрта тугалланиши, ғўза тунламининг йиллар давомида ривожланиб қишлашга старлича тайёргарлик кўриш кобилиятини издан чиқаради. Бу айниқса, эрта стилган ғўза эрта дефолиация килиш имконияти яратилганлигида яқкол намоён бўлди. Бу ғўзани плёнка остига экиш усулининг афзалликларидан биридир.
8. Чигитни плёнка остига экиб ўстириш усули, ҳосилини эрта стилиши ва дефолиацияни эрта ўтказиш ҳисобига, ғўза тунламининг сони шу йил ва келгуси Йили озайишига олиб келади. Самараси нисбатан юкорирок дсфолиантлар каторига Дропп ультра (0,4-0,6 л/га), Авгурон экстра (0,07-0,15), Магний хлората (7-10 л/га), Сихат (10-13 кг/га) ва Харвсйдни (2,0 кг/га) киритиш мумкин. Эрта муддатларда ўтказилган дефолиация ижобий натижаларга олиб келиб, галлани энг мақбул ва қисқа муддатларда экилишини таъминлаб, пировардида галла хосилдорлигини оширади.
9. Ғўзани плёнка остига экиш усулида ўсимлик эрта етилади, пахта йиғим-тсримига барвақт киришилади ва нисбатан эрта (октябрнинг I-II 10 кунлигигача) тугалланади. 15-20 мартда плёнка остига экилган ғўзадан назоратдаги ўсимликларга нисбатан 11,3-18,4 ц/га кўшимча ҳосил олиш мумкин. Плёнка остига чигитни кеч муддатларда экиш (апрелнинг 3-10 кунлиги) старлича хўжалик самарасини бермаган ҳолда, иқтисодий устунликка эга бўлмайди.
10. Чигитни плёнка остига куйидаги бирорта пестицид: бронотак, паноктин, Гаучо (аваланче, далучо), Ортсн, Рапкол ва Круизер билан зарарсизлантириб экиш, ҳар гсктардан 3,7-5,0 ц (1998 й.), ёки 3,3-4,8 ц (1999, 2007 й.) хосилдорликни ошишига (сақлаб колишга) олиб келади. Ғўзани плёнка остига экиш усули ёрдамида стиштирилган пахта толасининг сифат кўрсаткичлари (толанинг пишиқлиги, узилиш узунлиги, чизиқли зичлиги) бирмунча яхшиланади.
11. 1999 йил шароитлари инобатга олинганида ғўзани плёнка остига экиш усули ҳисобига С-6524 ғўза нави экилган ҳар 1 гсктардан 11,3 ц қўшимча ҳосил олиниб, 39,3% га тенг рентабелликка эришилди. 2008 Йили Амалий тажрибада плёнка остига экилган «Андижон-36» ғўза нави экилган қўшимча 8,5 ц/га хосил олиниб, рентабеллик 37,9% ни ташкил этиб, бу назоратга нисбатан 13,7% га юқоридир.
Шундай килиб, ғўза эрта стилишини таъминлайдиган плёнка остига экилган тезпишар навларни ғўза экиш хисобига хосилни эрта йигиб-тсриб олинади, галла экишдан олдин ерни шудгорлаш технологиясини жорий этилиши тупрок унумдорлигини оширибгина қолмай, ўсимликларни ҳимоя қилишда хам қатор афзалликларни яратади.
Пиретроид гуруҳига мансуб пестицидларнинг организмга таъсири метаболик жараёнларини коррекциялашнинг гигиеник жихатлари ва услубий асослари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳондаги ишлов-чи ахолининг ‘/з кисмини кишлок хўжалиги ходимлари ташкил этади. Европа мамлакатлари аҳолисининг ўртача 10-12%, Лотин Америкаси, Якин Шарк ва МДҲ давлатлари ахолисининг эса 20-30% кишлок хўжалиги хизматчилари хисобланади. Жахон соғлиқни саклаш ташкилоти маълумотларига кўра, дунёда хар йили пестицидларнинг зарарли окибатлари туфайли 500 мингдан 2 миллион нафаргача одамлар азият чекса, уларнинг 10дан 40 минг нафаригача ўлим ҳолати билан якунланиши кайд этилган. Бутун дунёдаги кишлок хўжалигида хосилдорликни ошириш максадида пестицидлар ишлатилганида хизматчилар соғлиғини саклаш муаммоси нафакат одам экологияси, балки соғлиқни саклаш тизими ходимларининг хам асосий муаммоларидан бири хисобланади. Захарланиш холатлари ривожланаётган мамлакатларда кайд этилиб, пестицидлардан фойдаланиш кўникмаларига ва улар захарланишга олиб кслиши тўғрисида маълумотга эта бўлмаган кишлок хўжалиги ишчилари орасида учраган. Даврий равишда пестицидлардан фойдаланганда, захарланиш 1дан 1000 нафаргача холатларда учраганлиги аникланди.
Ўзбекистон қишлок хўжалигида ўсимликларни касалликлар ва зараркунандалардан химояловчи кимёвий воситалар-пестицидлар, асосан йилнинг иссик (июнь-август) даврида ишлатилади, шунинг учун иссик хаво шароитида кимёвий моддаларни ишлатишда одам учун хавфли бўлмаган шарт-шароитларни ишлаб чиқиш зарур. Бугунги кунда кенг қўлланиладиган пестицидлар, яъни децис, каратэ, ципермегриннинг биологик таъсир механизми хусусиятларини ўрганиш бўйича тадқикотлар тугалланмаган. Мазкур пестицидлар билан юкори ҳароратли ҳаво муҳитида заҳарланишнинг патогенетик профилактикаси, даволаш ва эрта ташхислаш усуллари ишлаб чиқилмаган. Юқори ҳарорат ва пестицидларнинг биргаликда организмга таъсир ўтказиши бўйича мажмуавий биокимёвий тадкиқотлар ўтказиш мазкур шароитларда патогенетик профилактика, интоксикацияни даволаш ва организмнинг адаптация-мослашиш жараёнлари тезлашишини баҳолаш заруратини такозо этади, шунингдек, пестицидлар учун кўлланиладиган рухсат этилган меъёр (РЭМ)га тузатиш ва коэффицентлар ишлаб чиқишга имкон беради. Пестицидлардан захарланишнинг патогенетик асосланган профилактика ва даволаш тадбирларини ишлаб чиқиш нафакат тиббий, балки ижтимоий ахамиятга эгадир.
Мазкур диссертация тадкиқоти Узбекистан Республикаси аҳолисининг санитария-эпидемиологик осойишталигини таъминлаш максадида кабул килинган «Атмосфера хавосини мухофаза килиш», «Фуқаролар соғлиғини саклаш», «Озиқ-овқат маҳсулотларининг сифати ва хавфсизлиги тўғрисида», «Ахолининг санитария-эпидемиологик осойишталиги тўғрисида»ги конунлар ҳамда тегишли меъёрий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни маълум даражада амалга оширишга хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади пиретроидлар гуруҳига мансуб пестицидларни оптимал ва юқори хаво хароратида организмга таъсирини аниқлаш, патогенетик даво усулларни ишлаб чикиш хамда заҳарланишни эрта ташхислаш, даволашда биологик фаол моддаларни кўллаш ва юкори ҳаво ҳарорати шароитида пестицидларни кўлланишида гигиеник меъёрларни ўзгартириш бўйича тегишли таклифларни ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
юқори харорат ва пестицид-пиретроидларнинг биргаликдаги таъсирида молекуляр, хужайра, субхужайра, тўкима ва аъзоларда, жигар ва ингичка ичак органоидларидаги биологик жараёнлар бузилиши механизми аниқланган;
юқори харорат ва пестицид-пиретроидларнинг биргаликда таъсир қилиш механизмининг ўзаро боғликлиги туфайли организмда метаболии жараёнлар ўзгаришининг пестицидлар турига ва иклим омилларига боғлиқлик даражаси исботланган;
биокимёвий тестлар мажмуасини қўллаш натижасида биринчи марта пестицидларнинг пиретроид гурухи ва юқори хаво харорати таъсирида метаболии силжишларнинг ўзаро алоқадорлиги ва боғлиилиги, иечаётган жараёнларнинг тезлашиши ва жадаллашуви анииланган;
пестицид моддаларнинг зарарсизлантирилиши, патогенетии профилаитииаси ва метаболии жараёнларни тартибга солиш ёрдамида даволаш усуллари исботлаб берилган;
юиори хаво харорати туфайли пестицидларнинг организмга таъсирини эрта ташхислашнинг янги усуллари ишлаб чииилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Узбекистан кишлок хўжалигида пиретроид-пестицидларнинг кўлланиши меҳнат шароитлари оғирлашишига олиб келади: асосий мехнат жойларининг хавосида пиретроидлар микдори РЭМдан 3-15 марта куп, далаларга кимёвий ишлов бериш даврида хаво харорати 37-4 ГС кўтарилиши уларнинг таъсирини янада кучайтиради.
2. Пиретроидлар билан пахталарга ишлов берувчи шахсларда назорат гурухидаги (пестицидлар билан тукнашмаган)ларга нисбатан организмда рўй берадиган ўзгаришлар, яъни овкат хазм килиш аъзолари хамда марказий асаб тизими бузилишлари 1,5-5 марта купрок учраши аникланди.
3. Пахтага пиретроидлар билан ишлов беришда давом этаётган амалда соглом шахсларнинг конининг биокимёвий текширувлари улар организмида оксидланиш-кайтарилиш жараёнининг тезлиги пасайганлигини ва гликолиз жараёни кучайганлигини аниклашга имкон берди: текширилганларнинг 50%да учкарбон кислота цикли ферментларининг фаоллиги пасайган, кондаги глюкоза микдори ва пироузум кислота микдори 2 марта ошган.
4. Тажриба остидаги хайвонларга юкори хаво харорати таъсири шароитида (38°С) пестицид - пиретроидларнинг захарлилик даражаси кескин ошади: де-циснинг ЛД5() кўрсаткичи 1,9 марта, циперметриннинг 1,6 мартага ортади.
5. Ҳаво харорати 22°С бўлганида, тажриба хайвонларига пестицид -пире-троидлар (децис, каратэ, циперметрин) бир бор (3/4 ЛД5о дозада) таъсир кур-сатилганида, 48 соат мобайнида аник равишда овқат ҳазм қилувчи ферментларнинг фаоллиги камайиши кузатилди, улар факат 7-нчи куни назоратдаги меъёрий даражагача тикланган. Пиретроидлар билан кўп бор ('/го ЛДэо дозада) таъсир кўрсатилганида, ичак ферментлари фаоллиги янада пасайди. Пиретроидларнинг юкори хаво харорати (38°С) билан биргаликдаги таъсирида ичак ферментларидаги жараёнлар инактивацияси янада (60-80%гача) кучаяди.
6. Пестицид - пиретроидлар билан тажриба остидаги хайвонлар организмини ўткир захарлаш натижасида углевод-кувват алмашинуви бузилди, бу жараён биомуҳитда сут кислотаси, айникса пироузум кислотаси микдори ортиши; оксидловчи-тикловчи ферментлар (ГДГ, СДГ, МДГ) микдори (1,3-1,6 марта) камайиши тарзида намоён бўлди. Ҳаво ҳароратининг кўтарилиши бошқа кўрсаткичлардан фаркди ўлароқ, уларга жиддий таъсир кўрсатмади.
Пиретроидларнинг сурункали таъсирида ('/го ЛД50 дозада) биомухитда (айникса, жигарда) асосан пироузум кислотаси микдори ортиши кузатилди, бунда циперметриннинг таъсири яккол ажралиб турди. Пироузум кислотаси микдори тажрибаларнинг барча кўринишларида ортиши уни патологик жараёнларни аниқлашда асосий ташхисловчи тест сифатида кўллаш учун тавсия этиш имконини беради.
7. Пестицид - пиретроидларнинг хавонинг харорати оптимал ва юкори бўлган шароитлардаги ўткир, шунингдек, сурункали таъсири натижасида тажриба жониворлари организмидаги тўқималарнинг нафас олиш ва фосфорловчи оксидланиш жараёнларида жиддий бузилишлар содир бўлганлиги аникланди. Бунда турли метаболии жараёнларда субстратларнинг оксидланиш тезлиги кескин пасайди. Шунингдек, узлуксиз ўтказилган тажрибада АДФ/О нисбати камайгани (0,9±1,4 назоратдаги эса 1,9±0,1) кайд этилди. Бундан шундай хулоса қилиш мумкинки, тўқиманинг нафас олиши ва фосфорловчи оксидланиши пиретроидлар билан захарланишларнинг таъсирига ўта сезгир бўлади, деб хисоблашга имкон беради.
8. Тажриба хайвонлари организмига пиретроидлар таъсирининг биологик
механизми ўрганилганида, азотли алмашинув ва нуклеин кислота алмашинувида жуда ахамиятли ўзгаришлар аникланди: дециснинг сурункали таъсирида ('/го ЛД50) биомухитда трансаминазалар (гистидин, тирозин, фенилаланин) фаоллиги салмокли пасайганлиги (42-74%) аникланди, бу кайта аминланишнинг чукур бузилишидан дарак беради; мазкур фонда субстратларда оксил, ДНК, РНК даражаси (жигар гомогенатида назоратдагига нисбатан 62-77%) кескин камайди. Децис ва юкори хаво хароратининг биргаликдаги таъсирида бу ўзгаришлар янада кучайди.
Олинган натижалар биомухитда ДНК ва РНК микдорини аниклаш оксил синтезланиши фаолиятини аникаовчи сезгир кўрсаткич бўлишини кўрсатди 9. Пиретроидлар ва юкори хаво харорати биргаликда таъсир кўрсатишида биологик холат ўзгаришлари куйидаги мезон кўрсаткичларини аниклаш имконини берди, бунда, пиретроидларнинг РЭМини ишлаб чиқишда, мазкур шароитларда тузатиш коэффициентини киритиш зарур: децис пестициди учун-1,69; каратэ учун - 1,82; циперметрин учун - 1,51. Юкори хаво хароратида улар учун мос равишда 0,3 мг/м3, 0,054 мг/м3 ва 0,12 мг/м1 га тенг РЭМ тавсия этилди.
10. Пестицид-пиретроидлар туфайли организмда содир бўладиган метаболик бузилишларни камайтириш учун углевод, кувват ва оксил алмашинувига таъсир этиш даркор. Бунинг учун биологик фаол моддалар (БФМ)дан кальций пангомат, калий оротат, липой кислотаси, наъматак ва ширинмия илдизи қайнатмаси мажмуаси мос келади, тажрибада кўлланилган мажмуа пиретроидларнинг токсик таъсирини 38-47% га камайтирди, субхужайраларда пироузум кислота микдорини пасайтирди, дегидрогеназалар (ГДГ, СДГ, МДГ)ни назорат даражасигача фаоллаштирди, АДФ/О кўрсаткичини меъёрлаштирди, трансаминаза, оксил синтезланиши хамда тукималардаги гомогенатлар РНК ва ДНК ларнинг фаоллигини оширди.
11. Пестицидлар билан доимий равишда ишловчи шахсларда асаб тизими ва овкат хазм килиш аъзоларидаги бузилишлар аникланди; бундай беморлар конининг биокимёвий тахлиллари углевод ва оксил алмашинуви бузилиши мавжуд эканлигини кўрсатди ва бу маълумотлар пиретроидларнинг тажриба хайвонларидан олинган натижаларига тўғри келиб, уларни бахолаш имконини берди. Бундай беморларни шифохоналарда симптоматик даволаш ўзига хос йўналишга эга эмас, шунинг учун хам биокимёвий кўрсаткичларни исталган даражагача меъёрлаштиришга ёрдам бермайди. Тажрибаларда синалган БФМ комплекси даволаш амалиётида кўлланилганида, беморлар конида пироузум кислотаси, сут кислотаси микдори камайди, учкарбон кислота цикли ферментларининг фаоллиги ошди, бу эса БФМ мажмуасидан пестицидлар билан сурункали захарланишларда фойдаланиш патогенетик даволашда зарур қўшимча сифатида хизмат килишини билдиради.
Катталарда гиршпрунг касаллигининг диагностикаси ва даволаш усулини танлаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати.
Овқат ҳазм қилиш тракти патологиялари орасида йўғон ичакнинг ривожланиш нуқсонлари олдинги ўринлардан бирида туради. Улар орасида йўғон ичакнинг ривожланиш аномалияларидан бўлган ва хозирги кунда кенг таркалаган Гиршпрунг касаллиги алоҳида ўрин эгаллайди. Гиршпрунг касаллиги - йўғон ичакнинг тугма ривожланиш нуқсони бўлиб, йугон ичакнинг интрамурал системасида нерв хужайраларининг гипо- ёки аганглиоз билан кечадиган касаллигидир. Касалликнинг кечиши турлича бўлганлиги сабабли айрим беморлар ўз касаллигини кеч аниқлашади. Чунки касаллик белгилари узок вақт сезиларли клиник белгиларсиз кечиши, корин дам бўлиши ва ичини мустақил келмаслиги сабабли, беморлар тозаловчи ҳўқналар ёрдамида ичак тутилиши белгиларини бартараф этадилар. Бу ҳолатларда катталарга тўғри ташхис қўйиш, бир канча кийинчиликларга олиб келади.Катталарда Гиршпрунг касаллигини аниқланиш касалликнинг декомпенсация кечиш босқичига, зарарланиш сохасининг узунлигига, овкат истеъмол килгандан кейинги йўғон ичакни ишлаш функциясига ва ўтказилган консерватив даво натижаларига боғлиқ бўлади. Бундай беморлар дастлаб шифокорга йўғон ичак фаолиятиннг декомпенсация босқичидагина мурожаат қилиб, бу холат шошилинч операция бажарилишини талаб қилади.
Касалликнинг туғма характерда эканлиги унинг асосан болалар жаррохлари фаолият доирасида колишини белгилаб беради. Болалар жаррохлари фаолияти туфайли ушбу тугма нуксон диагностикаси ва даволашнинг айрим масалалари ҳал қилинган. Йўғон ичакнинг нафақат кенгайган қисми, балки мегаколон ривожланишига сабабчи бўлган дистал жойлашган аганглионар соҳани хам бартараф килиш зарурлиги исботланган. Катталарда бу касалликнинг клиникаси, диагностикаси ва хирургик тактикага оид саволлар ҳалигача бахсларга сабаб бўлмокда. Ушбу вазифани бажаришга қаратилган турли хирургик амалиётлар ва уларнинг модификациялари таклиф килинган. Бирок, амалиётдан кейинги даврда асоратлар натижасида қониқарсиз натижалар 19-30% ҳолларда кузатилса, 13% беморларга эса кайта реконструктив тиклаш амалиёти бажаришга тўғри келади.
Шундай қилиб, катталарда Гиршпрунг касаллигининг клиник кечиши ҳакида тўлик маълумот йўклиги, йўғон ичак деворидаги ўзгаришлар, ташхис меъзонлари бу касалликда қўлланиладиган энг оптимал жаррохлик усулини танлаш, кўп учрайдиган асоратлар ва амалиётдан кейинги кузатиладиган функционал ўзгаришлар ҳозирги кунда бу муаммонинг долзарб эканлигини касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон қарори билан тасдиқланган «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чукурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассасаларининг моддий-техник базасини янада мустаҳкамлаш ва фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисидаяги қарори билан белгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади диагностика усулини оптималлаштириб, катталарда Гиршпрунг касаллиги билан касалланган беморларда тўғри ичакни қорин - анал резекцияси ва чамбар ичакни анал каналига ортиги билан тушириш амалиётини кўллаган ҳолда хирургик даволаш натижаларни яхшилашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
катталарда Гиршпрунг касаллигининг клиник кечиш белгилари аникланган;
ишлаб чиқилган алгоритм диагностика чора-тадбирлари Гиршпрунг касаллигини катталарда учрайдиган бошка турдаги мегаколон билан киёсий ташхис ўтказишда ёрдам беради;
катталарда Гиршпрунг касаллиги билан огриган беморларга ишлаб чикилган ва амалиётга татбик этилган янги тўғри ичакни икки бригадали қорин-анал резекцияси амалиёт модификацияланган тўғри ичакни корин-анал резекцияси амалиётидан кейин кузатилган яқин ва узоқ натижалари бошқа турдаги бажарилган жарроҳлик амалиётлари билан таққослаш ўтказилган;
илк бора гистологик, эндоскопии ва клинико-рентгенологик текширувлар натижаларига асосланиб, тўғри ичакни корин-анал резекцияси «тушириш» амалиёти стандартлаштирилган ҳолда (бир ва кўп босқичли), амалиётлар бажарилишига кўрсатмалар аниқланиб, амалиётдан кейинги даврдаги кузатиладиган асоратларни ва касалликнинг кайталаниши олдини олиш мақсадида комплекс чора-тадбирлар такомиллаштирилган;
катталарда Гиршпрунг касаллигини даволаш тактикаси йўғон ичакнинг кенгайганлик ва интоксикация даражаси, беморнинг умумий аҳволи, йўғон ичакни амалиётга визуал тайёргарлик натижасига, ўтказилган консерватив даво чора-тадбирларни инобатга олган ҳолда ва касалликни клиник кўринишига караб, жарроҳлик даволаш тактикаси аниқланган.
ХУЛОСА
1. Катталарда Гиршпрунг касаллигининг кўпроқ учраши (80%) ва субклиник кечиши анамнезида кўп маротаба ичак тутилиши бўйича бажарилган амалиётга боғлиқ (12,2%). 14 ёшгача бўлган беморларга режали равишда норадикал амалиётлар бажарилган. Жинсига кўра эркакларда аёлларга нисбатан (2,4/1) кўпроқ учрайди.
2. Катталарда Гиршпрунг касаллигида ишлаб чиқилган диагностика алгоритми касалликни тўғри ташхислашда ва амалиёт усулини танлашда ахамиятга эга. Катталарда Гиршпрунг касаллигида ирригоскопия асосий диагностик усуллардан бири хисобланади (анал усти формаси - 87,8%, ректал формаси - 12,2%). Свенсон усули биопсиясида (аганглиоз - 6%, гипоганглиоз - 94%) тасдикланди.
3. Бир босқичли жаррохлик амалиёти иккала гурух беморларда 85,3% холларда бажарилган. Кўп босқичли амалиёт учун кўрсатма бўлиб: амалиётдан олдинги даврдаги натижасиз тайёргарлик, ичакларда кўплаб ахлат тошларининг борлиги, ўсиб борувчи йўғон ичакни декомпенсация босқичи ва ичак тутилиши белгилари борлиги, беморнинг умумий аҳволининг оғирлашуви ҳисобланади. Биринчи босқич амалиёт усули ичак тутилиш белгиларини, гипо- ёки аганглиоз сохаларни резекциясига қаратилган бўлиши лозим. Йўғон ичак функцияси ва беморнинг умумий аҳволи стабиллашиб тиклангандан сўнг, ичак ўтказувчанлигини тиклаш керак.
4. Тўғри ичакни икки бригадали корин-анал резекцияси чамбар ичакни проксимал қисмларини анал каналига тушириш амалиёти Дюамел модификацияси амалиётига нисбатан амалиёт бажариш техникасини енгиллаштириб, гипо- ёки аганглиоз соҳасини бартараф этади.
5. Катталарда гипоганлиоз аганглиозга нисбатан устун турганлиги сабабли клиник кечиши кўринишлари кеч намоян бўлади. Нерв толаларининг гипертрофияси, эндокрин ҳужайралари сонининг кўпайиши, шунингдек мушак структурасининг гипертрофияси катталарда йўғон ва тўғри ичак соҳасида компенсатор функциясини бузилишига сабаб бўлади. Маълумки, организмнинг оғир турли патологияларида компенсация босқичи эрта ёки кеч ҳолларда декомпенсация босқичига ўтиши ҳолати айрим структур ўзгаришлар натижасида катталарда Гиршпрунг касаллиги намоян бўлишига олиб келади.
6. Тўғри ичакни икки бригадали корин-анал резекцияси чамбар ичакни проксимал қисмларини анал каналига тушириш амалиёти Дюамел модификацияси амалиётига нисбатан амалиёт бажариш техникасини енгиллаштириб, радикализм талабларига тўлик жавоб беради.
7. Таклиф килинган тўғри ичакни икки бригадали корин-анал резекцияси чамбар ичакни проксимал кисмларини анал каналига тушириш амалиёти Дюамел модификацияси амалиётига нисбатан кичик чанок бўшлиғи абцесси, ичак некрози ва ретракцияси, перитонит, колоанал анастомоз стриктураси 1,8; 1,2; 1,5 ва 3 маротаба кам учраши аниқланди.
8. Ишлаб чиқилган тўғри ичакни икки бригадали корин-анал резекцияси чамбар ичакни проксимал кисмларини анал каналига тушириш амалиёти натижасида яхши (85%) ва қониқарли (11%) натижаларга эришилди. Бу эса амалиётдан кейинги даврда беморларни стационарда бўлишини 4 кунга камайтирди ва бу ўз навбатида даволаш нархини 1,4 маротаба арзонлаштирди.
9. Сфинктерометрия кўрсаткичи натижаларига кўра тўғри ичакни корин-анал резекцияси анал сфинктерини функциясини тикланишига ёрдам беришини тасдиқлайди: амалиётдан олдинги даврда эркин холатда -26,9±2,26 мА, кучанганда - 62,2±1,26мА; амалиётдан кейинги даврда 24,8±2,54 ва 58,8±2,10 мА (р<0,005). Электромиографияда: амалиётдан олдинги даврда эркин холатда - 0,517±0,07мВ; кучанганда - 1,43±0,14 мВ; амалиётдан кейинги даврда - 0,679±0,08 мВ ва 1,778±0,10 мВ га тенг.
10. Амалиётдан кейинги узок функционал даволаш кўрсаткичлари (12-24 ойдан сунг) Дюамел модификацияси амалиётига нисбатан асосий гурухда бир мунча юкори натижа эканлиги Wexner шкаласи бўйича ҳисоблаганда анал сфинктери етишмовчилиги 3,3 маротаба камлиги (7,7 ва 25,7%); императив чакирувни физиологик хажми 45мл га юқорилиги, катта хожатга чакируви дифференциацияси асосий гурух беморларда 82,5% ва назорат гуруҳида 75% бўлишлиги аникланди.
Периампуляр ўсмаларда хирургик тактикани такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарбли ва зарурати. Кейинги ўн йил мобайнида дунёда периампуляр ўсмаларнинг (ПАЎ) ўсиб бориши кузатилмокда. Меъда ости бези, ўн икки бармоқли ичак, катта дуоденал сўрғичи ва холедохнинг терминал кисмини анатомик-функционал чамбарчас боғламлиги, шунингдек ўсма билан шикастланишнинг умумий клиник намоён бўлиши - механик сариқлик (МС) - ушбу ўсмаларни «периампуляр» деб аташга асос беради. Таъкидлаш жоизки, меъда ости бези бошча кисми ўсмалари билан беморларнинг биринчи аломатлардан кейин ўртача умр узоклиги 6-8 ойни ташкил этади. Беморларнинг тахминан 30% ташхис қўйилгандан кейин 2-3 ой ичида вафот этади ва фақат 1%ни 5 йилгача умри давом этиши мумкин. Маълумотларга кўра, эрта ташхис қўйиш ва радикал даволашдан кейин беморларнинг 5 йилгача яшовчанлиги 18%га кўпаяди. Шунингдек, бугунги кунда ПАЎ ташхисоти ва давоси замонавий жарроҳлик ва онкологиянинг мухим муаммоси хисобланади. Шундай килиб, диагностик изланув кўпинча МС билан асоратланади, ушбу ҳолатда инвазив диагностик муолажалар асосий касалликнинг кечишини кучайтиради.
ПАЎнинг асосий даволаш усули - бу жарроҳлик йўли. Шу билан бирга, кўпчилик операциялар натижалари қониқарсиз бўлганлиги туфайли, уларнинг узок муддатдаги натижаларига ҳам таъсир кўрсатмоқда. Шунинг учун ҳам радикал даволашдан кейинги биринчи йил давомида беморларнинг 30-40% касалликнинг ривожланишидан вафот этади. Уч ва беш йил давомида яшаш касалликнинг I-II даражаси бўлган баъзи беморларда кузатилади. Америкалик олимлар маълумотларига кўра, беморларнинг тирик қолиш медианаси 4,1 ойни ташкил килади, беш йиллик тирик колиши 5% кам беморларда кузатилади. Жаҳон соғлиқни саклаш ташкилоти (ЖССТ)нинг маълумотига кўра касалланиш ва вафот этишнинг ўзаро нисбати 0,99 тенг. Меъда ости безини резекцияси - техник ва ташкиллаштириш жиҳатдан мураккаб муолажа, ушбу муолажани хавф-хатарсиз ўтказиш нафакат жарроҳнинг юқори даражали тайёргарлигини, балки даволаш муассасасининг кенг имкониятини хам талаб килади. Охирги йиллар давомида ушбу операцияларда, операциядан кейинги ўлимлар сони 5-20% гача камайганлигига карамасдан, операциядан кейинги асоратлар даражаси 40-70% гача етади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон карори билан тасдиқланган «Согликни саклаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Карори хамда Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассасаларининг моддий-техника базасини янада мустаҳкамлаш ва фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карори билан белгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади периампуляр ўсмалар асоратланган механик сариклик кузатилган беморларни жаррохдик йўли билан даволаш сифатини ошириш бўйича таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқиш.
Тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
ўсма касаллигининг босқичи ва тарқалганини аниклаш ҳамда оптимал хиругик даво усулини танлашда диагностик лапароскопия амалиётининг самарадорлиги исботланган;
механик сариқлик билан асоратланган периампуляр ўсма аниқланган беморларда радикал операциялар ўтказа олишни олдиндан аниқлаш мезонлари ишлаб чиқилган;
гастропанкреатодуоденал резекцияда панкреатикодигестив анастомоз етишмовчилигининг олдини олиш усули ишлаб чикилган;
ПАЎ билан беморларни босқичли даволаш тактикаси бўйича клиник тавсиялар ишлаб чикилди ва ретроград ва антеград жигар оркали амалиётлар, паллиатив ва радикал операцияларнинг танлови оптималлаштирилган;
механик сариқлик билан асоратланган периампуляр ўсмаларда тўсиқка, сариқликнинг давомийлигига ва тахмин қилинган даволаш усулига боглик ҳолда ўт суюқлиги чиқишининг мезонлари аниқланган;
механик сариклик билан асоратланган ПАЎ бўлган беморларга ташхис қўйиш ва ўт йўлларининг декомпрессияси усулини режалашда МРПХГ ўрни аникланди.
ХУЛОСАЛАР
1. МС билан асоратланган ПАЎ диагностикаси лаборатория-инструментал комплекс усулларидан фойдаланишга асосланган бўлиши керак. УТТ билан МРПХГ СЧЁ панкреатобилиар соҳанинг анатомик тузилишини, ўсма тўсиғи даражасини кўрсатиб беради ва СЧЁ декомпрессиясининг кулай усулларини танлаш, МСКТА эса ўсма жараёнини операция қилишга кўрсатмани топиш имконини беради.
2. МС билан асоратланган ПАЎ билан бўлган беморларни даволаш ва диагностикасининг таком ил лаштирилган алгоритми, ташхис кўйишни тезлаштиради, СЧЁ эса беморга мос бўлган декомпрессия усулини танлашга, ёрдам бериб ва ташҳис қўйиш мақсадидаги лапаротомиялар сонини 8% дан 0,6% гача камайтиришга имкон беради.
3. Такомиллаштирилган ёндошув СЧЁ блокига, сариқликнинг давомийлигига ва МС билан асоратланган ПАЎ бўлган беморларда якуний жаррохдик усулига боғлиқ сафро чиқариш усулини танлаганда, ТЖХСдан кейинги асоратларнинг сонини 13% дан 6% гача, СЧЁ эндоскопик стентлашдан кейинги асоратларнинг сонини 12,4% дан 2,7% гача ва ўлим кўрсаткичларини 2% дан 0% гача камайтиради.
4. МС билан асоратланган ПАЎ билан бўлган беморларга жаррохлик даволаш усулини қўллай олиш мумкин ёки мумкин эмаслигини аниқлаш мақсадида қилинган диагностик лапароскопия 16,7% ҳолатда ГПДР килиш, 16,7% паллиатив анастомозлар қўйиш ва 66,7% ҳолатда турли жаррохлик амалиётидан бош тортиш имконини берди.
5. МС билан асоратланган ПАЎ билан бўлган беморларга радикал операцияларни амалга оширишни бахолаш учун прогностик омилларни ўрганиш асосида ишлаб чиқилган интеграл дастур, касалликка хос бўлган асоратлар келиб чикиш хавфини аниқлашга ва даволашнинг якуний жаррохлик усулини танлашга ёрдам беради.
6. Ишлаб чиқилган ГПДРда меъда ости бези асосий йўлини ташқарига найчалаш усули ПДА атрофига меъда ости бези шираси тушишининг олдини олади, МОБ йўл тизимини тозалаш, оқиб тушаётган меъда ости бези ширасининг ҳажмини унинг сифат таркибини аниқлаш ва ПФ келиб чиқиши хавфини прогноз килиш имконини беради.
7. Икки босқичли ТЖХС усули СЧЁ ички найчалаш муддатини 10,2±3,6 кундан 8,2±3,3 кунгача камайтиради ва асоратлар сонини 13% дан 6% гача камайтиради. СЧЁ эндоскопик стентлаш декомпрессиянинг энг самарали усули ҳисобланади. Бу усулнинг самарадорлиги йирингли холангит, огир биллиар гипертензия ва Фатер сўрғичига найча кўйиш имконияти бўлмаган ҳолатларда юкори бўлади. Резектабел бўлмаган ПАЎ беморларига паллиатив анастомозлар қўйиш беморнинг хаёт давомийлиги 6 ойдан кўпрок бўлганда ахамиятли ҳисобланади. Прогностик омилларни ва операция давомидаги маълумотларни билган ҳолда қилинган ГПДР амалиётдан кейинги асоратлар сонини 61% дан 15,4% гача камайтиради.
Кичик ёшдаги болаларда сепсиснинг клиник кечишида иммунитет тизимлараро регуляциясининг қонуниятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида сепсисга оид тиббий-ташкилий тадбирларнинг амалга оширилиши ва болаларда сепсис касаллигини ташхислаш ҳамда даволаш сохасида эришилган ютуқларга карамай, ушбу муаммо бутун дунёда долзарблигича қолмоқда.
Сепсис касаллигида иммун жавобнинг ҳужайравий ва гуморал ҳамда ҳужайралараро турларида бузилишлар юзага келади, бунга асосий сабаб цитокинлар токсик таъсирининг чўзилиши бўлиб, бу эса ўз навбатида иммуноцитларнинг назорат килиб бўлмайдиган патологик апоптозига ва пролиферация жараёнларининг издан чиқишига олиб келиб, чукур иммунодепрессиями келтириб чиқаради. Клиник жиҳатдан ушбу жараён инфекциянинг сурункалашуви ёки диссеминацияси, нозокомиал микрофлоранинг қўшилиши, репарация жараёнининг бузилиши, эндотоксикознинг огирлашиши, кечки полиорган етишмовчилигининг шаклланишида юзага келади ва септик жараённинг кейинги босқичларида болалар ҳаётини хавф остига қўяди.
Илмий манбаларда хирургик сепсисда ушбу иммун тизим механизмларини ўрганиш имкониятларига багишланган маълумотлар кам таҳлил этилган. ИЛ6/ИЛ10 нисбатининг ортиши, яъни ИЛЮ яллигланишга қарши цитокинларнинг ишлаб чиқарилишини камайиши сепсиснинг нохуш окибатларига сабаб бўлади. Бошқа томондан, ИЛбнинг ирсий танкислиги иммунтанқис холат (ИТҲ) ва турли патогенларга карши иммун жавоб юз бермаслиги билан бирга кечади.
Болаларда сепсисни ташхислаш ва даволашга ёндашув масалалари етарли даражада тадбик этилмаган. Эрта ёшдаги болаларда инфекция иштирокидаги сепсисни (тахмин қилинган ёки исботланган) стандартлаштирилган диагностикаси ва унинг илк этиологик диагностикасини (шу жумладан, экспресс-диагностика) ишлаб чикиш долзарб муаммо хисобланади. Эрта ёшдаги болаларда сепсисда иммунитетнинг ички тизим бошқаруви механизмлари ўрганилмаган, касалликнинг клиник кечиши ва прогнози ушбу механизмлардаги бузилишларнинг келиб чиқишига богликдир.
Эрта ёшдаги болаларда сепсисни ташхислаш ва даволаш муаммоси мураккаб характерга эга бўлиб, у турли тизимлар, шу жумладан иммунитет тизими фаолиятининг ёшга боғлиқ жиҳатлари билан изоҳланади. Касалликнинг кечишини прогнозлаш ва инфекцион жараён таркалишининг мақбул диагностик мезонларини излаш, сепсис билан огриган эрта ёшдаги болаларни даволаш самарадорлигини бахолаш усулларини сохага оид амалиётга татбик этиш ханузгача муаммолигича колмокда.
Ҳозирги кунда сепсисни ташхислашнинг мавжуд этиологик усуллари тўғрисида маълумотлар етарли бўлмаганлиги сабабли, иқтисодий жиҳатдан катта сарф-харажатларни, шунингдек, натижа олишда узок вақтни талаб этади. Олиб борилган тадқиқотларимизга кўра, сепсис билан касалланган бемор организмида микробларнинг таркалганлик даражаси юкори бўлсада, инфекция ўчоқларидан олинган культурани бактериологик экиш натижасида микроорганизмларнинг факатгина 20 фоизи аниқланади. Шу сабабли болаларда сепсис касаллигини ташхислаш хамда даволашда янги ва тезкор усулларни ишлаб чиқиш мухимлигини белгилаб беради.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 19 февралдаги 2133-сон «Соглом бола Йили» Давлат дастури тўғрисида»ги Қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада мазкур диссертация тадкикоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади эрта ёшдаги болаларда сепсиснинг клиник кечиши ва окибатлари, прогнозини белгиловчи иммунитетнинг тизимли бошқарув қонуниятларини очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк маротаба сспсиснинг ўнта қўзғатувчисига спонтан ва специфик лимфотоксинларни аниқлаш усули ишлаб чиқилган ҳамда уларнинг нисбатини аниқлаш асосида иммунитет тизимидаги медиаторли дисбаланснинг уч тури ажратиб олинган;
сепсис билан касалланган эрта ёшдаги болалар иммунитет тизимининг касаллик клиник кечиши ва якунини белгилаб берувчи медиаторли дисбаланс турига боғлиқлиги аниқланган;
эрта ёшдаги болаларда сепсисни даволаш самарадорлигини баҳолашда лимфотоксинларни аниқлашнинг диагностик аҳамияти исботланган;
эрта ёшдаги болаларда инфекцияли жараён тарқалишининг клиник-лаборатор мезонлари ҳамда турли яллиғланишга қарши цитокинлар нисбати, шунингдек, бактериемия даражасини тизимли баҳолаш асосида сепсиснинг клиник кечиши ва окибатларини прогнозлаш имконияти аниқланган;
эрта ёшдаги болаларда медиатор дисбаланс вариантини аниқлашга асосланган сепсисни даволаш динамикасида объектив баҳолаш усуллари ва самарадорлигини прогнозлаш усулларидан фойдаланиб, иммунитет тизими кўрсаткичларини коррекциялашга йўналтирилган патогенетик асосланган, дифференциал даволаш схемалари ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Иммун жавобларнинг аниқланган хусусиятлари асосида ва иммунитет тизими медиатор дисбалансининг ифодаланганлик даражаси бўйича ажратиб олинган сепсиснинг учта клиник-лаборатория кечиш шакллари эрта ёшдаги болаларда касалликнинг клиник кечиши ва окибатларидаги фаркларни белгилайди.
2. Эрта ёшдаги болаларда сепсиснинг клиник кечиши иммунитетнинг ҳужайравий ҳамда гуморал бўғинидаги яқкол ўзгаришлар билан кечади ва булар медиатор дисбалансининг бошланғич ҳолатига богликдир. Иммунологик кўрсаткичлардаги энг яққол ўзгаришлар медиатор дисбалансининг биринчи варианта кузатилган болаларда кайд этилди.
3. Сепсис ташҳисотида қўлланиладиган этиологик кўзғатувчини лабораторияда аниқлашнинг турли услубларини (бактериологик, лимфотоксинларни аниқлаш ва БГАР услуби) таккослаш оркали сепсиснинг энг кўп учрайдиган қўзғатувчиларига қарши антитаналар титрини аниклаш билан бирга ўтказиладиган БГАР услубининг юқори даражадаги сезувчанлигини (Se 97,8 %) ва лимфотоксинларни аниклаш услублари (Sp 76,3%) ва БГАРнинг (Sp 75%) спецификлиги аниқланди.
4. Иммунологик ташхислаш услублари (СЛТ ва БГАР аниқланиши) нинг диагностик киммати баҳоланиб, бу сепсис қўзғатувчиларига нисбатан лимфотоксинлар ва антитаналар титри нафақат касалликнинг қайталаниш даврида эмас, балки беморнинг клиник тузалиш даврида хам ишлаб чиқарилиши мумкинлигини кўрсатади. Натижалар сепсисни даволаш самарадорлигини бахолашда ва даволаш учун индивидуал дастурни тузишда қўлланилади.
5. Эрта ёшдаги болаларда сепсиснинг клиник кечиши иммунитет тизими медиатор дисбалансининг бошланғич ҳолатига богликдир. Медиатор дисбалансининг ажратилган 3 хил вариантларининг ҳар бири учун хос бўлган сепсиснинг клиник кўринишларини аниклаш мақсадида тузилган математик модел шуни кўрсатдики, биринчи вариант учун тери копламларининг мармар тусдалиги хос бўлиб, бу МНС зарарланиши ва кардитдан далолат беради. Иккинчи вариантга жигарнинг иккиламчи инфекцион-токсик гепатит ёки жигар абсцесси шаклидаги зарарланиши ва энтероколит каби клиник кўринишларнинг киритилиш эҳтимоли юкори бўлган. Учинчи вариант учун субфебрил тана ҳарорати кўринишидаги белги ушбу гуруҳга кириш учун юқори нисбий эҳтимоллика эга бўлса, жигар шикастланиши ва кардит эса энг паст нисбий эҳтимоллика эгадир.
6. Текширилган клиник-лаборатория кўрсаткичларнинг кенг рўйхати киритилган математик моделнинг ишлаб чикилиши эрта ёшли болалардаги сепсисда у ёки бу аъзо ва тизимларнинг зарарланиши нисбий эҳтимолининг медиатор дисбаланси вариантига ҳамда бошланғич ҳолати кўрсаткичларига боғлиқлигини аниклаб берди. Фақатгина биринчи вариантда менингоэнцефалит ва/ёки мия абсцесси (5,5%), талвасалар (44,5%), иккиламчи инфекцион-токсик энцефалопатия кўринишларининг юкори фоизи (33,4%) кузатиган бўлса, иккинчи вариантда 5фоиз ва учинчи вариантда 5,8 фоиз ҳолларда; огир токсикоз эса 88,9 фоиз, 70 фоиз ва 35,2 фоиз ҳолларда ҳамда кардитлар мос равишда 100 фоиз, 50 фоиз ва 10 фоиз ҳолларда кузатилади.
7. Клиник кўринишларнинг ижобий ўзгаришлари кузатилмаслиги фонида яллигланиш медиаторлари ишлаб чиқаришининг камайиши инфекциянинг сурункали кўринишга ўтганлиги ёки диссеминациясидан, репарация жараёнларини бузилганлигидан, полиорган етишмовчиликнинг шаклланганлигидан далолат беради.
8. Тизимли яллиғланишнинг шиддатли ривожланиши ва медиаторлар ишлаб чиқарилишининг сўндирилиши асосида индукцияланган апоптозга, ва баъзи ҳолларда иммуноцит - хужайралар некрозига (лимфоцитлар фаоллашиши ва апоптози маркерлари кўрсаткичларининг ортиши; лимфоцитлар хромосомлари аберрацияси ва нобуд бўлиши) ёрдам берувчи сепсиснинг бирга келувчи граммусбат ва грамманфий этиологияси юкори частотаси ажратилган вариантларда (мос равишда 90,5%; 72,3%; 37,9% холларда) ётади. Бу чукур иммунодепрессия ривожланишини ва кейинчалик организмнинг турли тизимларига шикастловчи таъсирини ифодалайди.
9. Эрта ёшдаги болаларда сепсиснинг кечиши огирлиги ва окибатларининг ишончли услуби ЎНО-а кўрсаткичи динамикасини аниклаш ҳисобланади. Аниқланишича, ЎНО-а нинг ҳар бир бирликка ортиши билан касалликнинг ижобий якун топиш эҳтимоли 2,5 баробар ошади, унинг камайиши эса касалликнинг нохуш кечиши ва якун топиши эхтимолини оширади.
10. Комплекс даволашга иммунитет тизими медиатор дисбалансига дифференциал тарзда полиоксидоний билан даволаш схемаларининг киритилиши эрта ёшдаги болаларда сепсиснинг клиник кечишига ва окибатларига ижобий таъсир кўрсатди. Шундай килиб, полиоксидоний хужайравий, хужайралараро ва гуморал иммунитетларга учинчи вариантда бир курс даволашдан кейин, биринчи ва иккинчи вариантларда эса иккита курс даволашдан кейин иммуномодулловчи натижа кўрсатган.
Опий гиёҳвандликнинг гендер хусусиятида шаклланиш жараёни, ривожланиши, кечиши ва реабилитация чора-тадбирларини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бирлашган Миллатлар Ташкилотнинг Наркотиклар ва жиноятчилик бўйича комиссиясининг (UNODC) маълумотларига кўра, ҳозирги вақтда дунёда 15,6 миллион киши опиатларга, уларнинг 11,1 миллион нафари героинга тобе бўлиб қолган1. Шу жиҳатдан наркотик моддаларини иистеъмол килиш ва уларга тобелик билан боғлиқ касалликларнинг тарқалганлиги жаҳондаги долзарб муаммоларидан биридир.
Мамлакатимизда наркология хизматини замонавий талаблар асосида ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилиб, фуқаролар соғлиғини сақлаш ҳамда гиёҳвандлик воситаси, психотроп модда ва прекурсорларнинг муомаласига оид ижтимоий муносабатларни тартибга солиш каби тадбирлар юзасидан муайян натижаларга эришилди. Ўзбекистон Республикасининг «Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар туғрисида»ги Қонуни гиёҳвандлик ва заҳарвандлик билан касалланган беморларни самарали текширувдан ўтказиш, маслаҳат бериш, ташҳис кўйиш, даволаш ва тиббий-ижтимоий тиклашдан иборат самарали наркологик хизмат кўрсатишда алоҳида аҳамият касб этмокда.
Таъкидлаш кераки, жаҳон миқёсида опий гиёҳвандлиги шаклланиши, ривожланиши ва кечиш механизмларининг гендер хусусиятлари асосида табақалашган реабилитация чора-тадбирларини ишлаб чиқишга алоҳида аҳамият берилмокда. Бу борада опий гиёҳвандлиги абстинент синдром ва постабстинент даврнининг тадқиқи асосида тегишли хулосаларни асослаш, опий гиёхвандлигига чалинган аёл ва эркаклар патологик мойиллигининг клиник-динамик хусусиятларини киёсий тавсифлаш, опий гиёхвандлиги кечиши типларининг гендер хусусиятларини аниқлаш, гиёҳвандликак чалинган шахсларда бош мия холатининг компьютер-томографик хусусиятлари ва нейрокогнитив бузилишларнинг ифодаланганлик
даражасини бахолаш, шунингдек, касалланган эркак ва аёллардаги соматик бузилишларнинг хусусиятини очиб бериш, касалликнинг клиник-динамик хусусиятларини хисобга олган холда даволаш-реабилитация тадбирларига турли хил ёндашувларни ишлаб чикиш алоҳида ахамият касб этмокда. Шу жиҳатдан тадқиқот мавзусининг долзарблиги изохданади.
Ўзбекистон Республикаси наркотикларни назорат қилиш бўйича Давлат комиссиянинг 2011 йилда 8 августдаги 11/11-сон қарори билан тасдикланган «2011-2015 йилларга мўлжалланган наркотикларни суиистеъмол килиш ва ноконуний муомалага чикаришга карши курашиш комплекс чора-тадбирлар дастури»да белгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга мазкур диссертация тадкикоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади опий гиёҳвандлиги шаклланиши, ривожланиши ва кечиш механизмларининг гендер хусусиятлари асосида табакалашган реабилитация чора-тадбирларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
узок вақт давомида (беш йилдан ортиқ) опиатлар истеъмол килиш оқибатида бош миянинг морфо-структуравий ўзгаришининг шаклланиши исботланган;
миянинг бироз куриши (атрофияси)дан то субарахноидал макон ва ён қоринчаларнинг кенгайиши, оқ ва кулранг моддада зичлиги паст ўчоқлар пайдо бўлишигача ўзгариб туриши хамда морфологик ўзгаришлар когнитив функциялар ёмонлашувидан далолат берувчи клиник аломатлар билан кечиши ва ушбу функциялар наркотиклашув стажи беш йилгача бўлганида нисбатан сақланиб колиши асосланган;
аёлларда опиоид тобелик кечишига юкори даражадаги прогридиентлик хослиги, бу эса наркотиклар истеъмол килишнинг энг юкори даражада наркогенликка эга бўлган героиндан ва томир ичига юборишдан бошланиши сингари омиллар билан боғликлиги исботланган;
аёлларда аффектов вариант ва эркакларда аралаш вариант устунлик килиши тарзида опийли абстинент синдромнинг гендер хусусиятлари хамда постабстинент даврда опиатларга нисбатан патологик мойилликнинг клиник вариантларида ишончли гендер фарклар очиб берилган;
вирусли гепатит С ва ОИВ-инфекциялар наркотикларга тобе эркакларда хам, аёлларда хам опийли гиёхвандликнинг клиник кўринишларига таъсир кўрсатиши хамда ОИВ ва гепатит С га чалиниш частотаси жинсий мансублик ва наркотиклашув стажига чамбарчас боглик эмаслиги исботланган.
ХУЛОСА
1. Опий гиёҳвандлигининг шаклланиш механизмида наркотизациядан аввал келувчи биологик ва ижтимоий омиллар муҳим ўрин тутади.
Аёлларга наркологик касалликларнинг ирсиятга богликлиги хосдир. Ишончли кўпчилик аёллар опиатлар кабул килишни энг юкори даражадаги наркогенлиги билан бошқа наркотиклардан ажралиб турувчи героиндан бошлаганлар. Ишончли кўпинча аёллар бирданига томирга героин юборишдан, эркаклар эса опиатларни перорал тарзда (огиз оркали) кабул қилишдан бошлаганлар. Наркотик моддани илк бор эри ёки “маъшук”ининг (сексуал шеригининг) наркотикларга тобе ўртоклари даврасида кабул килган аёллар ишончли кўпроқ бўлган.
2. Индивиднинг психологик-ахлоқий шаклланишида унинг тарбияланиш шароитлари ва ижтимоийлашув жараёнлари, эҳтиёжлар мажмуи, жумладан касаллик динамикасида юзага келган эҳтиёжлар асосида шаклланадиган уни фаолиятга ундовчи мотивлар тизими муҳим ўрин тутади.
«Гиёҳванд» шахе шаклланишида преморбидда шахсий девиациялар мавжудлиги, айниқса, «шахенинг ғайриижтимоий йўналганлиги», ҳал қилувчи омил ҳисобланади. Характернинг истерик жиҳатлари аёлларда, импульсив (қўзғалувчан) жиҳатлари эса эркакларда кўпрок кайд этилган. Аёлларнинг аксариятида гайриижтимоий харакатлар опий гиёҳвандлиги шаклланишидан аввал кайд этилганлиги аник. Аксарият аёллар тўлиқсиз оилада тарбияланганлар, оилада тез-тез бўлиб турадиган ва кўпрок ота-оналарнинг характерологик (феълига хос) хусусиятлари билан боглик жанжаллар хам айнан аёлларда кўпроқ кайд этилган. Ҳали гиёҳвандлик шаклланмасидан аввал текширилган аёлларнинг ярмидан ортиғи меҳнат фаолияти билан шуғулланмаган, айни вақтда деярли хамма эркаклар фаолиятнинг турли соҳаларида банд бўлганлар.
3. Опий гиёҳвандлигининг шаклланиш хусусиятлари, унинг симптом хамда синдромлари клиникаси ва динамикасини, шунингдек ушбу касалликнинг тиббий-ижтимоий окибатлари ифодаланганлигини кўриб чиқиш асосида тобеликнинг шаклланиши, психопатологик симптомларнинг оғирлиги ва қарор топиш муддатларида муайян гендер фарклар мавжуддир. Клиник-статистик таҳлил натижалари улар опий гиёхвандлиги кечишининг турли суръатлари билан боғлиқ бўлганлигини исботлади. Аёлларга опий гиёхвандлиги кечишининг юкори даражадаги проградиент типи хосдир. Кечиш типи ва жинс ўртасида алокадорлик (корреляция) мавжуддир.
4. Опийли абстинент синдром клиникасида аёлларга опийли абстинент синдромнинг аффектив варианти хос. Постабстинент даврда аёллар ва эркакларда наркотикларга патологик мойиллик кучайишининг эмоционал-лабил варианти кўпроқ. Ушбу даврда аёлларда аффектив бузилишларнинг ўзига хос редукцияси кузатилади. Постабстинент даврда аффектив бузилишларнинг ифодаланганлиги текширилувчи эркаклар гуруҳида устунлик кила бошлайди.
5. Опий гиёхвандликда бош миянинг морфо-структуравий ўзгаришлари шаклланиши исботланган, уларнинг ифодаланганлик даражаси, компьютер-томографик тадқиқотлар маълумотига Караганда, миянинг бироз атрофиясидан то субарахноидал макон ва ён коринчаларнинг кенгайиши, ок ва кулранг моддада зичлиги паст ўчоқлар пайдо бўлишигача ўзгариб туради. Мазкур ўзгаришлар опиатларни 5 йилдан ортиқ вакт мобайнида истеъмол килган беморларга хос бўлган.
6. Касаллиги 5 йилдан кам хамда 6-10 йил давом этган беморлар ўртасида когнитив соҳадаги фарклар ишончли (р=0,02) мавжудлиги аникланди. Касаллик бундан ортик давом этган беморлардаги кўрсаткичларни қиёслашда муайян вақт мобайнида тўғри бажарилган интеллектуал топшириклар сони камайиб боради.
7. Верификацияланган вирусли гепатит С (ВГС) бўлган беморларда опийли абстинент синдромининг учала варианти бир хил даражада кайд этилган. Вирусли гепатит С ва ОИВ-инфекция (ВГС+ОИВ) ташхиси қўйилган эркак беморларга кўпроқ ЎАСнинг аралаш варианти хос бўлган, айни вактда худди шу гурухдаги аёлларда ЎАСнинг барча вариантлари кузатилган. Соматик патологияси йўк бемор эркакларда кўпинча ЎАСнинг аралаш варианти кайд этилган, худди шу тоифадаги аёлларга опийли абстинент синдромнинг аффектив варианти хос.
8. Вирусли гепатит С (ВГС) хамда ВИЧ-инфекция ташхиси аникланган беморларда бутун госпитализация даврида наркотик моддага патологик мойилликнинг юкори даражада ифодаланган бўлиши кузатилди. Касалхонадан чикиш арафасида ушбу тоифадаги беморларда ўрта даражадаги якқол мойиллик сакланиб колди, аммо бу варификацияланган вирусли гепатит С (ВГС) ташхиси кўйилган ва соматик патологияси йўқ беморларда кузатилмаган.
9. Аёлларни гиёҳвандликка жалб этиш учун куйидаги кўшимча хатар омиллари зарурлигидан далолат беради: нисбатан ёш бўлиш (20-25 ёш); ота-она оиласида дисгармоник тарбия кўриш хамда она, опа-сингил ва ака-укалар билан низоли муносабатлар; ўз оиласида можароли муносабатлар; наркотикларга тобе шерик (эр/маъшук) билан бирга яшаш; ҳаётий инкирозларни енгишда кийинчиликлар мавжудлиги.Шу муносабат билан, касалликнинг клиник-динамик хусусиятлари ва гендер фарқларини ҳисобга олган ҳолда даволаш-реабилитация бўйича табақалашган тадбирларни амалга ошириш мақсадга мувофиқ.
Идиопатик ва симптоматик эпилепсияда клиник-нейроиммунологик параллеллар
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, эпилепсия нерв тизимидаги энг кўп тарқалган касалликдир.Мазкур патология барча ёшдаги аҳоли гурухлари орасида кенг тарқалганлиги сабабли жиддий тиббий-ижтимоий муаммо ҳисобланади. Касалланиш кўрсаткичи дунё бўйича 100 000 аҳолига 40-70 киши. Ҳозирги вактда дунёнинг кўпгина иқтисодий жиҳатдан ривожланган мамлакатларида эпилепсия билан касалланиш даражасининг ошиши тенденцияси кайд этилмокда. Эпилептик хуружларнинг саломатликка кўрсатадиган бевосита таъсиридан ташқари, уларнинг рухий ижтимоий, ахлоқий ва когнитив бузилишларни келтириб чиқариши беморлар ижтимоий мослашувининг ёмонлашувига ва ногиронлигига олиб келади.
Жаҳон миқёсида симптоматик ва идиопатик эпилепсияда клиник-нейроиммунологик параллеллар, уларнинг касаллик патогенези ва касаллик кечишидаги ўрнини прогнозлашдаги ролини эътиборга олган ҳолда ташҳислаш ва терапевтик ёндошувларни оптималлаштириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада идиопатик ва симптоматик эпилепсияли беморларда когнитив функцияларнинг холатини ўрганиш ва нейропсихологик ўзгаришлар тузилмасини хамда патогенезининг асосий механизмларини ишлаб чиқиш алохида эътиборга молик. Шунингдек, идиопатик ва симптоматик эпилепсияли беморларда структур-морфологик ва нейрофизиологик жиҳатларига замонавий ёндашув, касалликнинг давомийлиги ва эпилепсия шаклига кўра клиник-иммунологик таҳлиллар асосида тегишли хулосалар чикариш, симптоматик ва идиопатик эпилепсиянинг огир шаклларининг ривожланиш хавф омилларини ташхислаш ва терапевтик ёндашув тамойилларини замонавий талаблар асосида такомиллаштириш талаб этилмокда. Юкорида келтирилган фикрлар мазкур тадкикот мавзуси долзарблигини изохдайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғликни сақлаш тизимини ислоҳ килишни янада чукурлаш-тириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида тасдикланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади идиопатик ва симптоматик эпилепсияда клиник-нейроиммунологик параллелларни уларнинг касаллик патогенезидаги ва кечишини прогнозлашдаги ролини аниклаш оркали ташҳисий ва терапевтик ёндошувларни оптималлаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
симптоматик ва идиопатик эпилепсиянинг клиник-нейрофизиологик хусусиятларини когнитив бузилишларни хисобга олган холда дифференциал-ташхислаш мезонлари аниқланган;
S100, GFAP, МУО, NF200 оқсилларига ва глутамат, ГАМК, дофамин, серотонин, холин ва вольтажга тобе Са-канали нейромедиаторларига нисбатан зардобдаги иммунреактивликни аниклаш оркали идиопатик ва симптоматик эпилепсияда иммун-биокимёвий силжишлар исботлаб берилган;
эпилепсиядаги нейроиммун ўзаро боғлиқлиги асосида, идиопатик эпилепсия патогенезининг асосий бўғини нейромедиаторлар дисбалансу симптоматик эпилепсияда эса ААТнинг GFAP ва МУО га ошиши аникланган;;
эпилепсиянинг шаклига кўра, иммунреактивлик кўрсаткичлари орасидаги тафовутнинг ошиши, улардаги силжишларнинг мазкур оқсиллар ва нейромедиаторларга қарши антитаналар хусусиятлари аникланиши эпилепсия хуружлари патогенезининг молекуляр механизмлари нуқтаи-назаридан турли келиб чиқишга эгалиги исботланган;
зардобдаги табиий аутоантитаналар микдори билан эпилепсия шакллари, касалликни давомийлиги,хуружлар қайтарилиш частотаси, когнитив узгаришлар мавжудлиги ўртасида корреляциявий параллеллар аникланган ва эпилепсиянинг кечиши, огирлигини прогнозлашнинг иммунологик мезонлари ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Нейровизуаллаш маълумотлари бўйича бош миянинг структур-морфологик ўзгаришлари фақатгина симптоматик эпилепсия билан отриган беморлар учун хос бўлиб, асосан маҳаллий атрофия (30,4%), кистоз (14,2%) ва глиоз-кистоз (18,2%) ўзгаришлар билан ифодаланди. Электронейрофизиологик текширув эпилепсиянинг 80,9% ҳолатда симптоматик ва 72,6% ҳолатда идиопатик шаклларида ўткир тўлкинлар, ўткир тўлқин-секин тўлқин комплекслари, битишмалар билан намоён бўлувчи эпилептик фаолликни аниқлаш имконини берди.
2. Эпилепсия билан оғриган беморларда когнитив етишмовчиликнинг
характери ва ривожланиш даражаси касалликнинг шакли ва давомийлигига боғлиқ. Кучли даражадаги когнитив етишмовчилик симптоматик
эпилепсияли беморларга хослигидан далолат беради.
3. Нейроспецифик оксиллар S100, GFAP, NF-200, ОБМ ва глутамат, ГАМК, дофамин, серотонин ва вольтажга боғлиқ Са-канали нейромедиаторларига нисбатан аутоантитаналар микдорининг бир томонлама ошиши билан ифодаланувчи нейроиммун ўзаро муносабатларнинг комплекс қайта курилиши эпилепсиянинг ривожланиши
патогенезининг етакчи механизмларидан бири хисобланади. Нейромедиаторлар мувозанатининг бузилиши - идиопатик эпилепсия, GFAP ва ОБМга нисбатан ААТ микдорининг ошиши эса - симптоматик эпилепсия патогенезида ҳал қилувчи бўғин хисобланади.
4. SI 00, GFAP, NF-200, ОБМ нейроспецифик оксиллар ва нейромедиаторлар глутамат, ГАМК, дофамин, серотонин, серотонин ва вольтажга боглик Са-канали нейромедиаторларига нисбатан антитаналар микдорининг ўзгариши эпилепсиянинг шакли ва давомийлиги, хуружлар характери ва частотасига боглик. Беморларда касаллик кечиши огирлик даражасининг ортиши билан антитаналар микдори ошишининг ўта ўзига хослиги намоён бўлди.
5. Симптоматик ва идиопатик эпилепсияли беморларда клиник, нейрофизиологик ва нейроиммунологик кўрсаткичларнинг кўп омилли математик тахдили натижасида аникланишича, огир кечувчи эпилепсиянинг ривожланишида касалликнинг давомийлиги (2,72); хуружлар частотаси йилига 12 мартадан кўп (2,29); когнитив бузилишларнинг мавжудлиги (5,31); антигенлар ва нейротроп аутоантитаналар мувозанатининг бузилиши (8,24); нейровизуаллаш маълумотлари бўйича структур нуқсоннинг мавжудлиги (2,92) катта аҳамиятга эга бўлган асосий омиллардир.
6. Эпилепсияда SI00, GFAP, NF-200, ОБМ нейроспецифик оқсиллар ва глутамат, ГАМК, дофамин, серотонин, серотонин ва вольтажга-боглик Са-канали нейромедиаторларга нисбатан антитаналар микдорининг ошиши касалликнинг огир кечишини прогнозлаш омили бўлиб хизмат қилиши ва эрта босқичларда эпилепсияга қарши адекват терапия ва беморни кейинги парваришлаш тактикасини танлашда қўлланилиши мумкин.
7. Эпилепсияга қарши терапияни танлашда хуруж тури, касалликнинг шакли, когнитив етишмовчилик даражаси ва эпилепсиянинг кечиш огирлигини прогнозлаш омиллари асосида ишлаб чиқилган нейроиммун кўрсаткичларга таяниш лозим. Бунда когнитив функцияларга дори воситаси таъсирининг минималлиги ва токсиклигининг пастлиги асосий мезон килиб олиниши зарур. Шунингдек, ушбу маълумотларни дори воситасининг бошлангич дозасини танлашда ҳам инобатга олиш лозим.
Тромбофилияда муддатидан олдин содир бўлувчи туғруқларнинг патогенетик хусусиятлари (ташхислаш ва профилактика мезонлари)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида тромбофилия билан касалланган хомиладор аёлларда кузатиладиган муддатидан олдинги туғруқлар (МОТ)га тегишли тиббий-ташкилий тадбирларнинг амалга оширилиши ва муддатдан олдинги тугилган болаларни ташҳислаш ва даволаш сохасида эришилган муайян ютуқларга қарамай, ушбу муаммо долзарблигича қолмокда. Жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) маълумотларига кўра (2015), ҳомиладорликнинг 22-хафтасидан бошлаб псринатал ўлим ҳолатларини қайд этади, 184 мамлакатда МОТ частотаси тугилган болалар сонига нисбатан 5% дан 18% га қадар тсбраниб туради, хар Йили 15 миллион гўдаклар муддатидан олдин тугилади ва бу кўрсаткич тобора ўсиб бормокда. МОТ оқибатидаги асоратлар бсш ёшгача бўлган болалар ўлимининг асосий сабабчиси хисобланиб, 2013 йилда МОТ дсярли 1 миллион ҳолларда ўлим билан якун топган. Муддатидан олдинги туғруқлар учраши турли давлатларда 6% дан 12% гача ўзгариб туради, шу билан бирга сўнги йилларда ушбу кўрсаткичнинг ортиш тендснцияси кузатилмокда. Ҳомила вазни 500 гр ва ундан ортиқ бўлганда илк нсонатал ўлим ҳолатларининг 60-70% ва болалар ўлими холатларининг 65-75% ва чала тугилган болалар улушига тўғри кслади.
Ҳозирги вақтда перинатология амалиётида ташхислашнинг стандарт усуллари ердамида муддатидан олдинги туғрукларни эрта аниклашда илмий-амалий жиҳатдан маълум қийинчиликлар мавжуд. Чала тугилган болалар ўртасида псринатал ўлим ҳолатлари муддатига стиб тугилган болалардан кўра 33 баробар юқори. Псринатал талофатлар ва болалардаги оғир ногиронликнинг олдини олишнинг асосий йўли гестация муддати ва ҳомиланинг туғилгандаги тана вазнини оширишдан иборат. Муддатдан олдинги туғруқларнинг тиббий-ижтимоий аҳамияти рспродуктив йўқотишларнинг нисбатан юқори эканлиги билан боғликдир. Кўп йиллар мобайнида аёллардаги тромбозлар ва тромбоэмболия асоратларининг олдини олиб бўлмайди деб ҳисобланар эди. Артсриал ва всноз тромбозларнинг, шунингдек тромбоэмболияларининг юзага кслишида тромбофилиянинг орттирилган ва ирсий сабаблари муҳим рол ўйнайди, бундай сабабларга антифосфолипид синдром (АФС) ва қон ивиши омилларининг ирсий мутациялари ёки қон ивиш ингибиторларининг ирсият билан боғлиқ танқисликлари: FV Leiden омили мутацияси, протромбин мутацияси, AT III, С, S протсинлари танкислиги ва ҳ.к. киради. Ҳомиладорлик даврида мавжуд тромбофилия негизида тромбоэмболия асоратлари хавфи ўнлаб, ҳаттоки юзлаб баробар ортади. Ҳозирги пайтда умумий популяцияда энг кўп кузатиладиган тромбофилия ирсий шаклларининг (FV Leiden мутацияси, PtG20210A, MTHFR С677Т) акушерлик асоратлари тузилмасидаги роли жадал ўрганилмокда. Клиник амалиётга антифосфолипид антитаналар ва тромбозга қарши химоя механизмлари фаолиятини издан чикарувчи ирсий тромбофилиялар - табиий антикоагулянтлар, эндотелий, фибринолиз тизимини аниқлашга оид янги технологияларнинг тадбиқ этилиши билан тромбозлар ва тромботик асоратларни ўз вақтида ташхислаш ва олдини олишнинг имкониятлари пайдо бўлди.
Жаҳон тажрибасининг кўрсатишича, тромбофилия билан касалланган хомиладор аёлларда кузатиладиган муддатидан олдинги туғруқлар (МОТ) ўзаро таъсири, ташхис ва даволаш усулларини такомиллаштириш бўйича бир қатор илмий-амалий муаммоларни, айниқса қуйидагиларни илмий жихатдан ҳал этиш зарурдир: тромбофилия билан хомиладор аёлларда энг кўп кузатиладиган холатлар ва турли касалликларда муддатидан олдинги тугруклар ривожланиш хавфи ва имкониятларини аниклаш; ҳомиладорликнинг нохуш окибатларини бахолаш; муддатидан олдинги тугруклар кайд этилган аёлларда тромбофилиянинг ирсий ва орттирилган шаклларига моиллигининг мавжудлигини аниқлаш; муддатидан олдинги тугруклар ривожланишида FV Лейден омили, протромбин G20210A, мстилснтстрагидрофолатрсдуктаза мутацияларининг кўшилиб кслишининг, шунингдек уларнинг тромбофилия орттирилган шакллари билан қўшилиб кслишининг клиник диагностик аҳамиятини қиёсий бахолаш; муддатидан олдин тугиш хавфи юқори бўлган аёлларда тромбофилия генлари полиморфизмини аниклашнинг прогностик моҳиятини (сезувчанлик, махсуслик, ижобий ва салбий прогностик аҳамиятини) аниклаш; тромбофилияниниг турли шакллари кайд этилган аёлларда муддатидан олдинги туғруқларда гемостазнинг айрим кўрсаткичларини киёсий ўрганиш; тромбофилияда хомилдорликни олиб бориш алгоритмини ишлаб чиқиш ва унинг клиник самарадорлигини бахолаган холда, тромбозларга карши профилактика ва даволашни усулларини такомиллаштириш зарур.
Шулар билан бирга, текширувларимизга кўра, тромбофилияда МОТни коррекция килиш усулларининг самарадорлиги атиги 78%ни ташкил килади. Бу эса, ҳомиладорликнинг асоратли ксчишини прогнозлаш ва хомиладорлик асоратлари ривожланишига мойиллиги бўлган аёлларни аниклаш зарурлигини ва МОТ нинг бирламчи профилактикаси бўйича комплекс дастурлар ишлаб чиқиш учун тромбофилия генлари - FV генининг G1691А ва MTHFR генининг С677Т генотипларини аниклаш усулларини ўтказишни олдиндан белгилаб бсради, ҳамда қисқа муддатларда ва аник мақсадга йўналтирилган максимал самара билан тромбофилияда муддатидан олдинги тугрук профилактика усуллари, тромбофилия мавжуд бўлган хомиладор аёлларда тромбозларга карши дифференциалланган даволаш ва витаминтсрапия ўтказишни амалга ошириш имконини бсради.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2014 йил 19 фсвралдаги ПК-2133-сон «Соглом бола Йили» Давлат дастури тўғрисида»ги қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада ҳал этишга мазкур диссертация тадкиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади муддатидан олдинги тугруклар ривожланиш мсханизмида кон ивиш тизими генларининг полиморфизм ролини аниклаш, прогнозлашда хавф омилларининг ахамиятини бахолаш ва патогенетик асосланган профилактика тадбирларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
муддатидан олдинги туғруқ ривожланиш хавфига FV G1691A+MTHFR С677Т генотипларини биргаликда ташувчанликнинг юқори даражада таъсир этиши аниқланган;
аёлларда муддатидан олдинги туғрукда MTHFR генининг С677Т гомозигота генотипи муҳим омил эканлиги ҳамда муддатидан олдин тугган аёлларда тромбофилия частотаси ва уларнинг структураси аниқланган;
тромбофилияли аёлларда муддатидан олдинги тугрукнинг ривожланиш мсханизмида она-плацснта-ҳомила тизимидаги микроциркуляция ва гемостаз тизимидаги бузилишлар етакчи ўрин тутиши ҳамда бу фстоплацентар етишмовчилик ривожланишига ва хомиладорликнинг муддатидан олдинги тугрук билан якун топишига олиб кслиши исботланган;
тромбофилияда муддатидан олдинги туғрукни прогнозлаш мсъзонлари, тромбофилияда ҳомиладорликни олиб бориш алгоритми ҳомиладорликнинг ушбу асоратининг олдини олишга дойр патогенетик ёндошувлар ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
1. Муддатидан олдинги тугруклар частотаси юқорилигича колиб, ўртача 18% ни ташкил этаётганлиги аниқланган, жуда эрта МОТлар улуши - 5%, эрта МОТлар - 43,4% ва МОТ - 51,6% га тенг. МОТ да псринатал ўлим ҳолатлари 274,8%они ташкил этди, бунда энг юкори кўрсаткич 28-33 ҳафталик гестация муддатида кайд этилган.
2. МОТнинг муҳим хавф омиллари орасидан Фишер мезонини кўллаб хисоблаб чиқилганда, биринчи ўринни ирсий мойиллик (Ғ=40,5); иккинчи ўринни - КЧАЯК (Ғ=25,3); аутоиммун бузилишлар (Ғ=15,9) эгаллади. Диагностик аникдиги бўйича МОТ ривожланишининг кўшма омиллари гуруҳи кўпроқ устунликка эга бўлди. МОТ ривожланиш имкониятлари ва нисбий хавфи - преэклампсия (OR=7,9; RR=7,5), истмик-цсрвикал стишмовчилик (OR= 8,5;RR=7,2), варикоз касаллиги (OR=9,6; RR=8,1) билан оғриган аёлларда, бактсриал ва/ёки вирусли инфскциялар мавжудлигида (OR=6,4; RR=4,5), шунингдек акушсрлик анамнезида бсихтиёрий бола ташлашга мойиллик (OR=2,6; RR=2,3), муддатидан олдин туғишга мойиллик (OR=7,0; RR=8,9) мавжудлигида юқори бўлди. Хавф омилларини балларда бахолаш МОТни 78%ҳолатда прогнозлаш имконини бсради.
3. Аёлларда муддатидан олдинги туғруқ сабаблари структурасида тромбофилиянинг ирсий шакллари 62% ни ташкил этади. Тромбофилиянинг ирсий шаклларидан MTHFR генининг С677Т гомозигота мутацияси МОТ ривожланишида 73,3% ҳолатда устунлик килувчи хавф омили хисобланади. II омил - протромбин генининг гстсрозигота мутацияси - МОТ кайд этилган аёллар ўртасида жуда кам кузатилади (2,3%).
4. MTHFR генининг ирсий тромбофилиядаги С677Т полиморф марксри аёлларда МОТ ривожланиши билан боғлиқ. Бунда, айникса гомозиготали Т/Т генотипи ташувчанлиги кучли хисобланади, бу генотип аёлларда жуда эрта МОТ юзага кслишини ҳаққоний тарзда 5,5 баробардан ортикроқ кўпайтиради (ч-5,55; P=0,01;OR=5,8; 95% CI 1,134- 29,6).
5. Бсморлар генотипида бир вакднинг ўзида тромбофилик маркерлар FV G1691A+MTHFR С677Т комбинацияларининг бўлиши эрта ва жуда эрта МОТ ривожланиш хавфини ссзиларли - 9,5%га оширади (ч — 11,06; Р=0,0004; OR=9,5; 95% CI (FV + MTHFR), бу эса ҳомиладорлик пайтида МОТнинг эрта ривожланишида генотипларнинг бундай уйгунлигини мухим омилга айлантиради.
6. МОТ кайд этилган аёлларда тромбофилиянинг ирсий шакллари мавжудлигида ҳомиладорлик пайтидаги гемостаз ҳолати бир катор хусусиятларга эга бўлиб, бу хусусиятлар коагуляцион потенциал фаоллашуви билан тавсифланди ва фибриноген концснтрациясининг 29% га, ЭФМК микдорининг 36,7% га ошиши билан ифодаланди.
7. МОТ ривожланишнинг патоморфологик бслгилари ичида плацента дсструкциясига олиб кслувчи бир-бири билан чамбарчас боғлиқ жараёнлар фаркланади. Орттирилган ва туғма тромбофилиялар сабабли юзага келган гемостазиологик тизим бузилишлари маҳаллий антикоагуляцион мсханизмлар сустлашиши, гсмодинамиканинг бачадон-плацента ҳавзасидаги ўзгаришлари билан бирга ксчади.
8. Плацентадаги деструкция жараёнларини тавсифловчи гемостаз тизимидаги генетик бузилишларни ҳисобга олган холда хавф омилларининг аникланган конуниятлари ишлаб чикилган патогенез схсмаси асосида ётади, бу МОТ да она-плацснта-ҳомила тизимидаги бузилишлар даражасини бахолаш имконини бсради
9. Комплекс динамик кузатув ва патогснстик профилактика тромбофилия фонида МОТ ривожланиш хавфи гурухига мансуб хомиладор аёлларда гемостазиологик кўрсаткичларнинг мсъсрлашгани боне ҳомиладорлик ва тугрук асоратлари частотасини (ч2=6,37; Р<0,05), муддатидан олдинги тугруклар частотасини 3 баробар (ч2=3,52; Р<0,02) ва хомиланинг псринатал талофатлари частотасини 3 баробардан зиёдроқ камайтириш (ч2=3,69; Р<0,05) имконини берди.
Автомобиль-йўллар комплексининг ҳаво муҳитига таъсирини баҳолаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги даврда дунёда саноатнинг жадал ривожланиши ва автомобиллар сонининг ўсиши натижасида атмосфера хавосининг ифлосланиши ортиб бораётганлиги глобал микёсдаги муаммолардан бири ҳисобланади. Автомобиль транспорта ва транспорт инфратузилмаси корхоналари атмосфера хавосини токсик ва иссиқхона газлари билан ифлослантирувчи асосий манбалардан хисобланади. Ҳозирда жаҳонда бир миллиарддан ортиқ автомобиль мавжуд бўлиб, атмосферага чикарилаётган иссиқхона газлар ажратмаларнинг 13 фоизини автомобиль транспортининг улуши ташкил килади*. Атмосферага иссиқхона ва бошқа газларни чиқарилишини камайтириш глобал муаммо бўлиб, уни хал қилиш учун биринчи навбатда ажратмаларнинг микдорини аник бахолаш масаласини ҳал қилиш зарур.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгандан сўнг республикада атроф муҳит муҳофазаси масалаларига алоҳида эътибор қаратилмокда. Иқтисодиётнинг барча тармоқлари каби табиатни муҳофаза қилиш соҳасида хам кенг қамровли ислоҳатлар амалга оширилмокда. Мунтазам равишда муайян даврларга мўлжалланган атроф муҳит муҳофазаси бўйича ҳаракатлар дастури кабул қилиниб, амалга ошириб келинмокда.
Автомобил-йўл тизимининг тез ривожланиши ва атроф муҳит ҳолатининг ўзгариб бориши шароитида мавжуд инвентаризация усулларини атмосферага чикарилаётган иссиқхона ва бошқа газлар ажратмаларини хисобга олган ҳолда такомиллаштирилиши атроф муҳитни экологик мониторинги самарадорлигини янада ошириш имкониятини яратади. Баркарор ижтимоий-иқтисодий ривожланиш шароитида «йўл-автомобиль» комплексидан атмосферага чиқариладиган иссикхона газлари ва бошка зарарли моддаларни инвентаризация қилиш ва экологик мониторингини тизимини ташкил этиш усулларини янада такомиллаштириш долзарб муаммо бўлиб, унинг ҳал этилиши мухим илмий-амалий ахамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2000 йил 9 октябрдаги 389-сон «1999-2005 йилларда Узбекистан Республикасининг атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ишлари дастурини амалга ошириш масалалари тўғрисида»ги, 2008 йил 19 сентябрдаги 212-сон «2008-2012 йилларда Узбекистан Республикасида атроф муҳит муҳофазаси бўйича харакатлар дастури тўғрисида»ги, 2011 йил 31 октябрдаги 292-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикасида атроф табиий муҳит давлат мониторинги дастурини тасдиқлаш тўғрисида»ги карорлари ҳамда Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 27 майдаги 142-сон карори билан тасдикланган «2013-2017 йилларда Узбекистан Республикасида атроф мухит мухофазаси бўйича харакатлар дастури»да белгиланган вазифаларни муайян даражада хал этишга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади йўл қопламаси ҳолати билан боғлиқ равишда «йўл-автомобиль» тизимининг атмосфера ҳавоси муҳитига таъсирини баҳолаш усулини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг ил мин янгилиги қуйидагилардан иборат:
«йўл-автомобиль» тизимидан атмосферага чикариладиган газларнинг мониторинги усули йўл копламаси ҳолати ва транспорт окими параметрлари асосида такомиллаштирилган;
автомобиль йўллари ҳолатини аниқлаш усули йўл копламаси ҳолатига дифференциаллашув ва атроф-муҳитнинг иссикхона заҳарли газлари билан ифлосланиши параметрларини ҳисобга олган ҳолда такомиллаштирилган;
автомобиль-йўл комплексидан атмосферага чикариладиган иссикхона газларининг ялпи микдорини бахолаш усули ишлаб чикилган;
йўл қопламаларининг текислиги, едирилишга чидамлилиги, мустаҳкамлиги ва тўшама параметрларини ҳисобга олган холда йўлларнинг транспорт-эксплуатацион хусусиятлари АЙК ажратмаларини бахолаш мезони сифатида асослаб берилган.
ХУЛОСА
Амалга оширилган назарий ва экспериментал тадқикотлар куйидаги хулосаларни қилишга имконият беради:
1. Иўлнинг ҳаёт цикли давомидаги йўл копламаси ҳолатининг ўзгаришини, транспорт окими холатини ва унинг атмосферага чиқарадиган ажратмалари микдорининг ўзгаришини тизимли тахдил килиш асосида экологик мониторинг тизимининг таркиби хамда прогнозлаш ва бошкариш кичик тизимлари ишлаб чиқилди. Мониторинг объектларини кластерли танлашдан фойдаланиш ва экологик баҳолашни ўтказиш учун билвосита кўрсаткич - йўл копламаси текислигидан фойдаланиш таклиф этилди.
2. Автомобилнинг йўл қўйилган тезлигининг йўл копламаси текислигига математик боғликлиги аниқлаштирилди.
3. Ракамли эксперимент асосида йўл копламаси текислиги билан автойўл комплексининг турли жараёнларидаги ажратмалар ўртасидаги корреляцион боғлиқлик аниқланди. Компьютерда моделлаштириш ва Ньютон усули бўйича интерполяция ёрдамида йўл копламаси текислиги, транспорт воситалари ҳаракатининг жадаллиги ва автойўл комплекси ажратмалари кўрсаткичларини богловчи математик модель ишлаб чиқилди. Қопламасининг ҳолати кониқарсиз бўлган йўллардан фойдаланиш ажратмаларнинг жиддий кўпайишига олиб келиши аникланди. (йўл копламаси текислиги IRI 10 бўлганда, IRI 5 бўлгандагига Караганда ажратмалар микдори 16 %га ортади).
4. Йўл копламаси ҳолатини ва транспорт окимини назорат килишга асосланган «йўл-автомобиль» тизими ажратмалари мониторингини ўтказишнинг принципиал янги усули ишлаб чиқилди. Мазкур усул асосида Ўзбекистондаги умумий истеъмолда бўлган йўллар учуй «йўл-автомобиль» тизими чикарадиган иссикхона газларини мониторинги ва инвентаризациясини ўтказиш услуби яратилди. Ажратмаларни инвентаризация қилиш ҳамда ажратмаларнинг меъёрдан ошишини кайд этиш мақсадида таклиф этилган йўлларнинг мониторингини ўтказиш усули ҳозирги вактда қўлланилиши мумкин, шунингдек автомобиль конструкциялари, ишлатиладиган ёнилғи ва йўл таъмирлаш технологияларининг ўзгариб боришига караб ишлаб чиқиладиган янги услубларни тузишда методологик база вазифасини ўташи мумкин.
5. Автомобиль йўллари ҳолатининг экологик-иктисодий оптимумини топишни таъминлайдиган интеграл модель модификация килинди. Асфальт-бетон йўлларнинг ҳаётий цикли давомида атроф муҳитга келтириладиган зарар аникланди ва у тахминан 105893500 АҚШ долл./йилни ташкил этади.
6. Ишлаб чиқилган тавсияларни тадбик этилгандаги иктисодий-экологик самарадорлик қўйидагича: 5000... 10000 авт/сут харакат жадаллигида, капитал турдаги қопламали йўллар учун 99,2...392,2 АҚШ долл./км-йил; 3000...4400 авт/сут харакат жадаллигида, енгиллаштирилагн турдаги йўллар учун 248,7...407,5 АҚШ долл./км-йил.
Қон-томир генезли меъёрий когнитив бузилишларда клиник нейровизуализация параллеллари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бош мияда кон айланишининг сурункали етишмовчилиги, яъни сурункали мня ишемияси (СМИ) зўрайиб борувчи цереброваскуляр касалликлар сирасига киради. Когнитив бузилишлар СМИда энг кўп учрайдиган хасталиклардан бири бўлиб, уларни эрта аниқлаш келгусида ривожланиши мумкин бўлган ногиронликнинг олдини олишда мухим ахамият касб этади.
СМИда кузатиладиган когнитив бузилишларни эрта ташхислаш ва даволашга катта эътибор қаратилмокда. Шунга кўра ўта оғир цереброваскуляр касалликлар, яъни мия инсультлари ва қон-томир деменциялар ривожланишини бартараф этиш имконияти пайдо бўлади. Мия инсультларида ногиронлик ва ўлим даражасининг ўта юқорилиги, тирик қолган беморларда эса фалажликлар билан бир каторда огир когнитив бузилишларнинг сақланиб колиши самарали реабилитация тадбирларини олиб боришга катта тўсқинлик қилади. Шу боис дисциркулятор энцефалопатия (ДЭ) аниқланган беморларда когнитив бузилишларни эрта аниклаш ва бартараф этиш ўта муҳимдир.
Жаҳон миқёсида меъёрий, аниқроғи, ўртача когнитив бузилишларнинг (ЎКБ) клиник биокимёвий ва нейровизуализация хусусиятларини ўрганиш, шунингдек, деменция олди бузилишларининг зўрайиши ва томир деменциясига ўтишини прогнозлаш маркёрларини танлаш, ташҳислаш ва даволашни оптималлаштириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада сурункали мия ишемиясига чалинган, биринчи/иккинчи босқич дисциркулятор энцефалопатия ташхиси кўйилган беморларда ЎКБларнинг клиник хусусиятларини касалликнинг амнестик ёки мультифункционал турига канчалик боғлиқлигини очиб бериш хамда когнитив бузилишларнинг ифодаланганлиги билан МРТ ва трактография ёрдамида клиник-нейровизуализациявий аниқланувчи структур-функционал ва морфологик бузилишлар орасидаги боғлиқликни аниқлаш юзасидан кенг қамровли тадқикотлар амалга ошириш лозим. Таъкидлаш керакки, ЎКБнинг ҳар хил турларида клиник параметрларнинг холинергик ҳамда Fas-боғлик тизим кўрсаткичлари билан корреляцией ўзаро алоқасини ҳамда миянинг сурункали ишемиясида меъёрий (ўртача)когнитив бузилишлар патогенезида холинергик ва Fas-боғлиқ тизим ролини ўрганиш, уларни прогнозлаш аҳамиятини ва даволаш самарадорлигини, шунингдек, амнестик ва мультифункционал туридаги ЎКБли беморларда бош мияда чақирилган когнитив потенциалларини (РЗОО) ЎКБланинг турига кўра таҳлилини аниклаш бўйича тадкиқотлар талаб этилади. Амалга оширилаётган тадкикотлар таркибида деменциядан олдинги меъёрий (ўртача) когнитив бузилишларнинг кадамба-кадам эрта ташҳислаш хамда СМИ фонида ривожланган ЎКБли беморларни касалликнинг амнестик ёки мультифункционал турига мансублигини эътиборга олиб холинергик нейропротекция ва цитопротекция усулларини қўллаб даволашнинг дифференциаллаштирилган тактикасини ишлаб чиқиш алоҳида вазифалардан бири ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислох килишни янада чукурлаш-тириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайан даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ўртача когнитив бузилишларнинг клиник биокимёвий ва нейровизуализация хусусиятларини аниқлаш ҳамда деменция олди бузилишларининг зўрайиши ва томир деменциясига ўтишини прогнозлаш маркёрларини танлаш, эрта ташҳислаш ва даволашни оптималлаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
ЎКБларни эрта босқичларда аниқлаш, уларнинг ривожланиши ва деменцияга ўтишини олдиндан аниқлаш имконини берувчи нейропсихологик, нейровизуализацион ва биокимёвий комплекс текширишлар ўртасида ўзаро боғлиқлик аниқланган;
СМИ фонида ЎКБлар билан касалланган беморларда деменция олди бузилишларнинг шаклланишида холинэргик жараёнларнинг ўзаро боғликлиги аниқланган;
когнитив бузилишларнинг юзага келишида МРТ-трактография ёрдамидаги фракцион анизотропия кўрсаткичларнинг ва когнитив чакирилган потенциалларнинг РЗОО кўрсаткичлари дисбаланси исботланган;
амнестик ёки мультифункционал меъёрий (ўртача) когнитив бузулишлар турига мувофик уларнинг терапевтик боғлиқлиги қайд этилган яъни холинергик нейропротекция ва цитопротекцияни қўллашга жавобан СМИда дифференциаллашган натижа кўринишидаги ЎКБнинг амнестик ва мультифункционал турлари структур қисмларидаги ижобий динамика билан боғликлик аникланган.
ХУЛОСА
1. Клиник-неврологик текширув асосида перебрал характердаги субъектив шикоятлар ЎКБнинг мультифункционал тури билан огриган беморларда (85,0% холатларда) кўп учраши кайд этилди, хотиранинг бузилиши бундан мустасно бўлиб, у асосан амнестик турдаги ЎКБли беморларда устунлик қилди. Микдор ва сифат жихатдан аниқланган когнитив етишмовчилик амнестик турга нисбатан мультифункционал турдаги ЎКБли беморларда кўпчиликни ташкил килиб, унга деменцияолди когнитив бузилишлари сифатида караш имконини беради.
2. Допплерографик текширув натижасида аникланишича, амнестик турдаги ЎКБ билан огриган беморларда экстракраниал томирлар патологияси асосан «интима-медиа» мажмуасининг калинлашуви билан намоён бўлса, мультифункционал турдаги ЎКБли беморларда эса у 2-3 даражадаги атеросклеротик пилакчалар шаклланувчи кучли ривожланган атеросклеротик ўзгаришлар билан ифодаланади.
3. Нейровизуал текширувда когнитив бузилишларнинг ривожланганлиги ҳамда МРТ-трактографияда аникланадиган структур-функционал ва морфологик бузилишлар орасида ўзаро алока мавжудлиги аниқланди. Мазкур тоифадаги беморларда когнитив бузилишлар дисциркулятор энцефалопатия учун хос бўлган бош миянинг морфологик ўзгаришлари фонида ривожланади.
4. МРТ-трактография кўрсаткичлари 85% беморларда асосан пешона бўлагининг оқ моддаси ва яримовал марказда аниқланган фракцион анизотропия коэффициентининг пасайиши билан тавсифланиб, у мазкур тузилмаларда нейродегенератив жараённинг ривожланиш хавфидан далолат беради. Кўрсатилган ўзгаришлар ЎКБнинг амнестик турига нисбатан мультифункционал турида энг кўп ривожланган.
5. ЎКБли барна беморларда АХЭнинг юкори фаоллиги, Fas (апоптоз ингибитори) микдорининг пасайиши ва sFas-L (апоптоз индуктори)нинг ошиши билан ифодаланувчи Fas-боғлиқ апоптоз тизимидаги дисбаланс билан ассоциацияланган АХнинг статистик аҳамиятли юқори даражадаги микдори ЎКБ билан оғриган беморларнинг 100% аниқланди, шу билан бирга у СМИдаги когнитив бузилишларнинг биокимёвий коррелятори хисобланади. Мультифункционал турдаги ЎКБнинг патогенетик ривожланишида холинэстераза ва Fas-боғлиқ апоптоз бузилишларининг ривожланганлик даражаси амнестик турдаги ЎКБли беморлар гуруҳига нисбатан юқори статистик аҳамиятга эга.
6. СМИ фонида туридан қатъи назар, барча ЎКБли беморларда бош мия фаолиятига сурункали томир бузилишларининг таъсири ва шу фонда юзага келувчи меъёрий (ўртача) когнитив бузилишлар билан боглик акустик когнитив чакирилган потенциаллар РЗОО кўрсаткичлари ўзгаришининг маълум паттерни мавжуд.
7. ЎКБни қадамба-қадам ташҳислаш алгоритми сурункали мия ишемияси, ўзига хос (маълум ва идентификацияланадиган) белгилар мавжуд бўлган ҳолда уларни деменция билан дифференциал ташхислашни ишлаб чикилган шкаласи ёрдамида ЎКБни эрта ташхислаш, эрта терапевтик коррекциялаш имконини берувчи, деменцияолди бузилишларини ўз вақтида тўғирлаш хамда томир деменциясига айланишининг олдини олишда мухим аҳамият касб этади.
8. Клиник, тажриба-психологик, нейровизуал (фракцион анизотропияни баҳолаш билан), биокимёвий (холинергик нейромедиация ва Fas-боғлик апоптоз кўрсаткичлари) текширув натижалари, шунингдек когнитив чакирилган потенциаллар (РЗОО) маълумотлари асосида амнестик турдаги ЎКБли беморларни даволашда холин альфосцератни (медотилин ва церетонни узок муддат давомида боскичма-боскич) тайинлаш ва холин альфосцератни (босқичма-босқич медотилин ва церетон) кўшиш ҳамда мультифункционал турдаги ЎКБли беморларда узок муддатли 2 босқичда цитофлавин цитопротекторини кўллаш патогенетик асосланган.
Ўзбекистон шароитида кичик майдонлардаги ғаллани эрта муддатларда йиғиштиришнинг илмий-техникавий ечимлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё микёсида 215 млн. гектар дан ортик майдонга галла экилиб, йилига 730 млн. тоннадан кўпроқ дон хосили етиштирилмокда. Етиштирилаётган дон хосилини эрта муддатларда сифатли йигиштириб олишда ресурстежамкор, техник ва технологик жихатдан модернизациялашган техника воситаларини тадбиқ этиш муҳим аҳамиятга эга бўлиб хисобланади.
Шу жихатдан, республикамизда галла майдонларида дон ҳосилини ўз вақтида, нобудгарчиликсиз йигиштириб олиш ва галладан кейин такрорий экинларни эрта экишга каратилган кенг қамровли чора тадбирлар амалга оширилмокда.
Дон ҳосили серёғин ҳудудларда икки ва уч фазали ўрим технологиялари ёрдамида эрта муддатларда йигиштириб олинади. Бунда, кичик майдонлардаги галлазорларда дон хосилини кичик техника воситалари ёрдамида ўриб-йиғиб олиш муҳим аҳамиятга эга.
Деҳқон ва фермер хўжаликларида кичик майдонлар ва боглар орасига экилган галла хосилини катта энергия, мехнат ва сарф-харажатларни талаб киладиган усул ва воситалар ёрдамида йигиштириш дон ҳамда уни ўриб-йиғиб олиш сифатига салбий таъсир кўрсатмокда.
Шу кунга қадар ғаллани ўриб-йиғиштириш бўйича илмий изланишларда кичик майдонлардаги галлани эрта муддатларда йигиштиришнинг илмий-техникавий ечимларини ишлаб чиқиш, унда қўлланиладиган техника воситаларини асослаш бўйича тадқиқотлар етарли даражада ўтказилмаган. Бунда галланинг биологик хусусиятлари, физик-механик хоссалари ва сифат кўрсаткичларини хисобга олган ҳолда уни кам энергия ва материалҳажмдор техника воситалари билан эртароқ йигиштириш имкониятини берувчи тадкиқот натижалари алохида эътиборга эга.
Кичик майдонларга экилган ғаллани эрта муддатларда йигиштириш натижасида доннинг тўкилиб нобуд бўлишини олди олинади, дон ва сомоннинг бошланғич юкори сифати сақлаб қолинади, ерлар такрорий экинлар экишга эрта тайёрланади. Ўрим-йиғим ишларини кичик техника воситалари билан амалга ошириш билан галлани йигиштиришга кетадиган харажатлар камаяди.
Кичик майдонларда етиштирилган галла хосилини йигиштириш тизимини такомиллаштириш, энергия, материал ва ресурс сарфини камайтириш, иш сифатини ошириш, галлани эрта муддатларда йигиштириш технологик жараёнларини яхшилаш ва уларни амалга оширувчи кичик техника воситаларини асослашга қаратилган тадкикотлар долзарб хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 21 майдаги ПҚ-1758-сон «2012-2016 йилларда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини янада модернизациялаш, техник ва технологик жихатдан қайта жихозлаш дастури тўғрисида»ги карорида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади Узбекистан шароитида кичик майдонлардаги ғаллани эрта муддатларда йиғиштиришда ўриш, янчиш ва донни тозалаш жараёнлари учун кичик техника воситаларининг параметрларини асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
кичик энергия-ресурстежамкор ғаллаўргич, ғаллаянчгич ва дон тозалаш машинасининг такомиллашган конструкциялари асосланган;
ғалла пояларининг қаршилигини ҳисобга олган ҳолда сегментли ўриш аппаратида киркилишининг технологии режими ишлаб чиқилган;
ғаллани янчиш жараёнида массасининг ўзгариб бориши, донларнинг сепараторда бармоқли ишчи кисмлар, ғаллаянчгич дон тозалаш кисмида эса ҳаво оқими ва сомонтуткичли ғалвир таъсирида кипиқ ва сомондан ажралишининг самарали усуллари аниқланган;
дон тозалаш машинасида донларни жўвалар ёрдамида сўрувчи кувур ва ғалвирга меъёрлаб узатиш ҳамда ғалвирга бўйлама-кўндаланг тебраниш бериш орқали бетона қўшиндилардан тозалашни жадаллаштиришнинг янги техник ечими ишлаб чиқилган;
ғаллаўргич, ғаллаянчгич ва дон тозалаш машинаси ишчи қисмларининг конструктив, кинематик ва технологик параметрларини аниқлаш имконини берадиган аналитик ботланишлар хамда техника воситалари ишчи қисмларининг оптимал параметрлари аникланган;
кичик ғаллаўргич, ғаллаянчгич ва дон тозалаш машинаси ишчи қисмларининг оптимал параметри ва иш режимларида ғаллани ўриш сифати яхшиланиши, дон нобудгарчилигининг камайиши ва тозалигининг ошиши аникланган.
ХУЛОСА
1. Фермер ва деҳқон хўжаликларининг ғалла комбайнлари кираолмайдиган кичик ўлчамли далаларидаги ғалла ҳосилини эртароқ йиғиштириб, ерларни такрорий экин экишга тезрок бўшатиш учун ғаллани думбул пишиш даврида ўриб, сўнгра янчиб олиш усулини қўллаш ва бунда сарф-харажатларни камайтириш учун ғаллани ўриш, янчиш ва донни тозалашда кичик техника воситаларидан фойдаланиш мақсадга мувофикдир.
2. Ғалла дон намлиги 38 фоиздан паст бўлганда 8-9 кун эрта ўрилишига қарамасдан етилиши меъёрида бўлиб, 1000 дона дон массаси 38^12 г ни ташкил этиши аниқланди. Бунда ғалланинг узунлиги ўртача 72,5-78,1 см, ҳосилдорлиги ғалла массаси бўйича 71,3-117,7 ц/га, дон бўйича 30,4-56,3 ц/га, доннинг сомонга нисбати эса 1:1,2-1:1,4 оралиғида бўлиши қайд этилди.
3. Ғаллани эрта муддатларда ўришда поясининг намлиги юқори бўлади ва бундай шароитда сегментли ўриш аппаратларига эга ғаллаўргичлардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ бўлиб, пояларнинг бир текис сифатли қирқилиши учун сегмент тиғларининг қиялик бурчаги (£•) поянинг ишкаланиш бурчаги (</>) дан ва ғаллаўргич тезлиги билан пичоқ абсалют тезлиги йўналиши орасидаги бурчак (//) дан кичик бўлиши, йиғиштиришга қулай уюмлар хосил қилиш учун эса ғаллаўргичнинг камров кенглиги 1,5 м бўлиши ҳамда ерда баланд анғиз колмаслиги учун иш тезлиги 1,0 м/с дан, ўриш баландлиги эса 5-10 см дан ошиб кетмаслиги максадга мувофиқ.
4. Ишлаб чиқилган механик-математик модел ва аналитик боғланишлар ҳамда тажрибавий тадкиқотларга кўра, янчиш аппаратининг 1,0-1,5 кг/с масса ўтказувчанлигида ғаллани кам шикастланиш билан юқори тўликликда янчиб олиш учун кириш қисмининг эни 0,33 м, янчиш барабанининг диаметри Об=490 мм, айланишлар сони «5=720 мин'1, савағичлар қаторлари Zt=4 катор, барабан ва дека орасидаги тиркиш 5^=10 мм бўлиши макбул хисобланади.
5. Ғаллаянчгич сепараторида сомон ичидаги эркин донларни жоиз бўлган талаблар даражасида ажратиб олиш учун бармоқли иш органларини роторда винтсимон шаклда 4 катор жойлаштириб, роторнинг айланишлар сони «р=600 мин'1, ротор бармоқларининг сони Z5=44 дона, бармоқ узунлиги I =100 мм, деканинг камраш бурчаги аиш=160° бўлиши тавсия этилади.
6. Олинган механик-математик модел ва аналитик боғланишларга кўра аникландики, галлаянчгич дон тозалаш кисмида жалюзаларнинг очилиш бурчаги 30°, вентилятор хосил килаётган хавонинг тезлиги 3,0^1,0 м/с, галвир жалюзаларига ўрнатилган сомонтуткич бармоқлар оралиги 47,5 мм бўлиши доннинг галвир жалюзалари бўйлаб ичкарига, сомон бўлакларининг эса ташкарига ҳаракатланишини таъминлайди.
7. Ўтказилган бир ва кўп омилли тажрибаларда галлаянчгич дон тозалаш кисмида танланган вентилятор айланишлар сони «„=800 мин'1, галвирнинг тебранишлар частотаси Тг=145 мин'1, тебранишлар амплитудаси Ат=40-45 мм ва жалюзаларининг очилиш бурчаги аж=30°, сомонтуткич бармоқлар оралиги Вб=45 мм, уларнинг узунлиги эса /с6=15 мм бўлиши донларни жоиз бўлган талаблар даражасида тозалаб олишга хизмат килади.
8. Назарий тадқиқотларга кўра, таъминлагич жўваларнинг камраш бурчаги 40° дан кичик, улар орасидаги тирқиш 3-5 мм оралигида, айланишлар сони пж.=150-200 мин'1 атрофида бўлганда, жўвалар оралиғидан сўрувчи кувур ва ғалвирга керакли микдордаги дон узатилишига эришилади.
9. Ғалвирга бўйлама йўналишдан ташқари кўндаланг тебранишлар бериш донларнинг ғалвир кўзларидан ўтишини жадаллаштиради ва бунда доннинг чекли тезлиги Учек <0,0042 м/с дан кичик бўлиши керак.
10. Дон тозалаш машинасида донларни сифатли тозалаб олиш учун жўваларнинг диаметри 100 мм, улар орасидаги тирқиш 3-5 мм, айланишлар сони 200 мин'1, сўрувчи вентилятор айланишлар сони 2000 мин'1, галвирнинг тебранишлар сони 140-175 мин'1, бўйлама тебранишлар амплитудаси 30 мм, кўндаланг тебранишлар амплитудаси 5 мм ва киялик бурчаги 14° бўлиши мақсадга мувофикдир.
11. Ишлаб чиқилган кичик техника воситаларини фермер ва дехкон хўжаликларининг кичик майдонларидаги ғаллани йиғиштиришда қўллаш ҳосилни одатдагидан 8-9 кун эртарок йигиштириб олиш билан бирга энергия ва ресурс сарфи катта бўлган техника воситаларига нисбатан ғаллани ўриш, янчиш ва донни тозалаш жараёнларида харажатларни камайтириш имконини бериб, бир йилда 14,3 млн. сўм иқтисодий самарага эришилади.
Юрак қон -томир тизими ҳолатига радиочастота диапазонидаги электромагнит нурларнинг таъсири (Клиник-экспериментал тадқиқот)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Электромагнит нурланиш - ташки таъсир омиллари ичида инсон соғлигига доимо таъсир қилувчи, кўзга кўринмас ва сезги органлари илғамас, хар доим етарлича аҳамият берилмайдиган омилдир. Юқори интенсив радиочастота диапазонидаги электромагнит нурланишнинг (РЧЭМН) ушбу сохада хизмат қилувчи кишилар организмига, жумладан асаб ва юрак-кон томир тизимлари (ЮҚТТ), кон яратиш, эндокрин тизими, метаболик жараёнлар ўзгаришлари, кўриш ва ҳазм қилиш аъзоларига таъсири хавфлидир. Узок вақт РЧЭМН нинг бевосита ва доимий таъсири остида бўлган профессионал шахсларнинг 60% ида кўриш аъзолари функционал силжишлари, 60% ида ЮҚТТ касалликлари ва 40% ида ошкозон-ичак йўли касалликлари аниқланган.
Таъкидлаш лозимки, аҳоли саломатлигини электромагнит майдонлари (ЭММ) таъсиридан мухофаза қилиш жиддий муаммолардан биридир. Жахон согликни сақлаш ташкилоти 1994 йилдан буен ўзининг «WHO International EMF Project» (Электромагнит майдонлари бўйича ЖССТнинг халқаро лойиҳаси) махсус дастурини амалга ошириб келмокда. ЖССТ маълумотларида ЭММ муайян шароитларда инсонлар хулқ-атворини ўзгартириши, Паркинсон ва Альцгеймер касаллигини келтириб чиқариши, хотирани заифлаштириши, онкологик ва бошқа кўплаб касалликларга сабабчи бўлиши кўрсатилган.
Айни вақтда тажриба ҳайвонларида ҳамда нурланишнинг мазкур тури билан зарарланган иш жойларига эга бўлган корхоналарда банд бўлган шахсларда РЧЭМН турли экспозицияларининг иммун ва юрак-қон томир тизимлари холатига таъсирини аниқлашга йўналтирилган комплекс тадқиқотларни баҳолаш, морфофункционал ва биокимёвий тестларни ўтказиш, инсон организмига РЧЭМН таъсиридан профилактика чораларини, зарарланган шахсларни парваришлаш клиник баённомаларини ишлаб чиқиш тиббиёт амалиёти ва фанининг долзарб муаммоларидан биридир.
РЧЭМН таъсирида фаолият юритувчи шахсларда ЮҚТТ касалликлари авжланишини тавсифловчи, томирлар эндотелийси функционал холатига, иммун тизим кўрсаткичларига, кон ивиш тизими омилларига, хужайравий метаболизм холатига ва бошкаларга унинг таъсир кщрсатишини тасдиқловчи маълумотлар адабиётларда жуда камдир.
Аксарият тадкиқотлар таҳлили муҳофазаланмаган шахсларда РЧЭМН нинг сурункали таъсири полиорган патологиялар ривожланишига олиб келишини кўрсатади. РЧЭМНнинг биологик таъсирларини ўрганишга оид тадкиқотлар олимларда ва жамиятда катта қизиқиш уйғотмокда. Мазкур тадқиқотлардаги замонавий ғоялар алоҳида аҳамият касб этмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2007 йил 19 сентябрдаги ПҚ-3923-сон «Соғлиқни саклашни ривожлантириш Давлат дастурини амалга ошириш ва реформаларни янада чукурлаштириш тўғрисида»ги қарорида белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссератация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади радиочастотали электромагнит нурланишнинг бевосита ва доимий таъсири остида бўлган шахсларда мазкур нурланиш окибатида келиб чиқувчи юрак-қон томир тизимидаги ўзгаришларини аниқлаш ҳамда бунда уларни парваришлаш тактикаси ва эрта ташхислаш мезонларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
радиочастота диапазонли электромагнит нурланиш таъсир хавфи мавжуд касб билан шуғулланувчи кишиларда юрак-қон томир патологиясининг шаклланиши ва зўрайишини прогнозлаш усули ишлаб чиқилган;
илк бора тажриба моделида радиочастота диапазонли электромагнит нурланиш таъсири остида нурланишнинг экспозицияси ва қувватига кўра юрак қон-томир, иммунитет тизими ва модда алмашинуви айрим турлари бузилишларининг патогенетик механизмлари кўрсатиб берилган ва бузилишларнинг чуқурлиги баҳоланган;
илк бор бевосита ва узок муддат радиочастота диапазонли электромагнит нурланиш таъсири шароитларида ишловчи шахсларда юрак қон-томир тизимидада содир бўладиган дегенератив бузилишларнинг хусусиятлари ва ифодаланганлиги исботланган ҳамда ушбу ўзгаришларнинг айрим клиник-инструментал ва биокимёвий кўрсаткичлар билан ўзаро богликлиги аниқланган;
малой диальдегид билан супероксиддисмутазанинг ўзаро нисбатига асосланган интегратив кўрсаткич такомиллаштирилган, унинг юкори сезгирлиги ва спецификлиги хамда радиочастота диапазонли электромагнит нурланиш таъсирида юрак қон-томир тизимида юз берувчи бузилишларнинг ривожланиш ва авж олишининг прогностик мезонлари сифатида қўлланилиш имкониятлари исботлаб берилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Тажриба ҳайвонларида РЧЭМН (радиочастота диапозонида электромагнит нурлантириш) таъсирида ЮҚТТ (юрак-кон томир тизими)да микроциркуляциянинг бироз бузилиши, миокарднинг енгил шишиши ва гипертрофияси, фибромускуляр толалар бир неча толаларга ажрашидан тортиб, то юракда қон оқими оғир даражада бузилиши, томирлар пердиапедези, юрак тўқималарида яққол таркибий ўзгаришлар, плазморрагийлар, коннинг ҳақиқий элементлари тикилиб колиши ва агрегациясигача бўлган морфофункционал бузилишлар ривожланиб, улар нурлантириш куввати ва давомийлиги ортиши билан бирга кучайиб боради.
2. Тажриба ҳайвонларида РЧЭМН иммунитет ҳўжайра бўғими депрессиясини келтириб чиқаради ҳамда углевод ва энергия алмашинишда яккол ўзгаришларга шароит яратади. Бу ўзгаришларнинг даражаси нурлантириш куввати ва давомийлиги, шунингдек адаптив-мослашув жараснлари хусусияти билан чскланади ва организмда дсструктив-дсгснсратив жараёнларга сабаб бўлади.
3. Юрак кон томири тизими томонидан доимо ва тўғридан-тўғри РЧЭМН таъсирида бўлган шахсларда ТАга нисбатан АБЛ кўрсаткичи бўйича якқол деструктив-дегенератив бузилишлар ривожланади. РЧЭМН шароитида ишлаш стажи ортиши билан бу ўзгаришлар даражаси хам ортиб боради ва уларни юрак-кон томир тизимини текширишнинг одатдаги ускунали ва клиник усуллари ёрдамида аниқлаб бўлмайди.
4. Касби сабабли хавф остида бўлган шахсларда ЮҚТТга РЧЭМНнинг таъсири унча аҳамиятли бўлмаган турли аритмия ва метаболик ўзгаришлар кўринишидаги клиник-функционал бузилишлар манифестацияси орқали намоён бўлади, бирок бу ЮҚТТ томонидан ҳақиқий деструктив-дегенератив бузилишларни акс эттирмайди. Диагностика тести сифатида Р тиши давомийлиги ортишини, И.Макруз ортишини, салбий PV1, ЮЭЎ (юракнинг электр ўқи) QRS пасайиши, ST V5-6, QRS V5 депрессиясини инобатга олмок керак, улардаги ўзгариш даражаси юрак тўкималари ва томирлар деструкцияси даражасини акс эттирувчи ТАга нисбатан АБЛ даражаси билан боглик
5. Доимий ва тўғридан-тўғри РЧДЭМН таъсири шароитида ишловчи шахсларда иш стажи ЛПО (липидларнинг пероксид оксидланиши) фаоллашиши ва антиоксидант химоя омиллари пасайиши даражаси билан, фосфолипазалар даражаси ортиши ва эритроцитлар деформабеллиги индекси пасайиши, тромбоцитлар гипераггрегацияси даражаси ортиши билан узвий боглик бўлиб, полиорган паталогия ривожланиши ва кучайиши, шу жумладан ЮҚТТ томонидан хам кучайишини прогнозлаш имконини беради.
7. ЮҚТТ бузилишлари хавфи омили сифатида РЧДЭМН билан боғлиқ иш стажи 5 йилдан ортиши, МДА ва тромбоцитлар агрегацияси, ЭДИ (эритроцитлар деформацияси индекси) ва ЖЎД (жами ўчоқлар дозаси) даражаси ортиб боришидан фойдаланиш мумкин бўлиб, улар миокардаги деструкция даражасини акс эттирувчи миокарда тўкималари антигенига (ТА) нисбатан АБЛ даражаси билан ўта аник боғлиқликка эта (Р<0,01 - <0,001).
8. РЧЭМНнинг доимий ва тўғридан-тўғри таъсирида бўлган шахсларда юрак тўқималари ТА нисбатан АБЛ кўрсаткичидан ЮҚТТдаги бузилишларни эрта диагностика килиш усули сифатида фойдаланиш мумкин. Бу кўрсаткич меъёрдан 5 ва ундан марта ошиб кетишини диагносика даражаси деб баҳолаш ва жараённи тўхтатиш ва кучайиб кетишининг олдини олиш мақсадида беморларга режа асосида даволанишни тавсия этиш мумкин.
Юқори лаб ва танглайнинг туғма кемтикларида альвеоляр ўсиқ пластикасини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Юқори лаб ва танглайнинг туғма кемтиги (ЮЛТК) юз-жағ соҳаси ривожланиши билан боғлиқ энг кўп учрайдиган нуқсонларидан бири бўлиб, бола тугилгандан бошлаб нафакат косметик, балки огир функционал ўзгаришлар билан кечадиган патологиядир. Юқори лаб ва танглай туғма кемтикларининг кўп учраши, анатомик ва функционал ўзгаришларнинг огир кечиши, беморлар ижтимоий мослашув холатларининг мураккаблиги мазкур касалликнинг тиббиётдаги долзарб муаммолардан бири эканини кўрсатмокда. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (2009) маълумотларига кўра, барча туғма кемтикликлар ичида ЮЛТК 2-3-ўринни, анатомик ва функционал жиҳатдан оғирлиги бўйича етакчи ўринларни эгаллайди.
Мамлакатимизда соғлиқни сакдаш соҳасини такомиллаштириш борасида амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар самарасида аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш ва туғма патологияларнинг олдини олиш, жумладан, ЮЛТК бўлган ногирон болаларга сифатли тиббий ёрдам кўрсатишда ижобий натижаларга эришилмокда. Юқори лаб ва танглай кемтикли беморларни ташхислаш, даволаш босқичлари хусусан, реабилитацияси дастурлари ишлаб чиқилмокда, соғломлаштиришда самарали натижалар қўлга киритилмоқда.
Таъкидлаш керакки, юкори лаб ва танглай кемтиги касалликлари жахон миқёсидаги долзарб тиббий хамда ижтимоий муаммодир. Уларнинг ичида альвеоляр ўсиқ кемтиги (АЎК) салмоқли ўринни эгаллайди. Мазкур патологиянинг пластикаси ва комплекс реабилитацияси ўз ечимини тўлиқ топмаган. Альвеоляр ўсиқ кемтиклари пластикасида аутосуяк трансплантантларини қўллаш, бурун шакли ва альвеоляр ўсик яхлитлигини тиклаш, юқори жаг фрагментларини тургунлаштириш ва юкори лабни шакллантириш катта самара бермокда. Аллотрансплантантларни кўллаш эса уларни тасарруф этиш, тайёрлаш, саклашда турли муаммоларни ҳал қилиш ва кўшимча сарф-харажатларни ҳисобга олишни тақозо этмокда. Ушбу вазифалар тиббиёт соҳасида АЎК пластикаси муаммоси тадқиқотининг долзарблигини белгилайди.
Илмий тадқиқотларнинг долзарб йўналишларига ЮЛТК янги пластика усулларини ишлаб чикиш, жумладан, альвеоляр ўсиқ кемтигидаги аутотрансплантантни мембраналар билан химоялаш хам киради. Тугма кемтикли касалликларни ташхислаш, замонавий жаррохлик усулларини қўллаш, профилактика ва реабилитация чора-тадбирларини янада такомиллаштириш ва болаликдан эрта ногиронликнинг олдини олиш илмий-тадқиқотларнинг устувор йўналиши бўлиб қолмокда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 27 январдаги ПҚ-1271-сон Қарори билан тасдиқланган «Баркамол авлод йили», 2014 йил 19 февралдаги ПҚ-2133-сон қарори билан тасдикланган «Соғлом бола йили» ва 2016 йил 9 февралдаги ПҚ-2487-сон карори билан тасдикланган «Соғлом она ва бола йили» хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадкиқотнинг мақсади тажриба ҳайвонлари ҳамда юкори лаб ва танглай туғма кемтикли болалар АЎКни аутосуяк билан тиклашда киндик мембранасини қўллаш афзаллигини асослаш ҳамда такомиллашган операция усулини ишлаб чикиш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
киндик мембранаси трансплантантга копланганда юмшоқ тўқималар-нинг ўсиб киришидан ҳимоялаши ва суякнинг эрта реваскуляризациясига олиб келиши аниқланган;
эрта реваскуляризация суяк резорбциясига барҳам бериши ва унинг минераллашувининг яхшиланишига олиб келиши аниқланган;
юқори жағ альвеоляр ўсиғи туғма кемтигини бартараф этишда киндик мембранасини биологик материал сифатида кўллаш стандарти ва протоколи ишлаб чиқилган;
ЮЛТК болалар альвеоляр ўсиқ пластикасида киндик мембранасини қўллаб, янги усул ишлаб чиқилган;
киндик мембранаси ва мембранасиз альвеолопластика ўтказилган болалар сўлагида оғиз бўшлиғи носпецифик ҳимоя омиллари орасидаги коррегирланган боғлиқлик аниқланган.
ХУЛОСА
«Юқори лаб ва танглайнинг туғма кемтикларида альвеоляр ўсиқ пластикасини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Тажриба қуёнларида альвеоляр ўсиқ кемтигидаги аутосуяк киндик мембранаси билан пластика қилинганда 7-кунга келиб кемтик четлари бўйлаб суяк усти пардаси билан дастлабки қадоқ ҳосил бўлади, 14-кундан бирламчи суяк қадоғига айланиши бошланиб, тажрибаларнинг 28-кунида якунланади.
2. Бирламчи суяк кадоғи дағал тутамли суяк ва хондропластик тузилма-лардан иборат бўлиб, репаратив регенерация жараёнида киндик тўқимаси юмшайди, сўрилади ва суяк усти пардаси билан тўлақонли суяк плас-тинкасига айланади.
3. ЮЛТКда ишлаб чиқилган альвеолопластика операцияси стандарти ва протоколи, альвеолопластика натижаларини яхшилашга имкон яратди. Анъанавий усулда аутотрансплантант резорбцияси 48 фоизни, тавсия этилган усулда эса 2,73 фоизгача ташкил этди.
4. Альвеоляр ўсиқ кемтиги пластикаси ўтказилган беморлар сўлагида киндик тўқимаси антигенлик хусусиятлари текширилганда, уларга нисбатан айланиб юрувчи иммун комплекслар аниқланмади.
5. Киндик мембранаси билан ва мембранасиз операцияси 3 ойлик динамикасида суяк тўқимаси визиографиясида ноксимон тешик пастки кирра контури кемтик томонида аникланди. Апикал асос даражасида трабекуляр манзараси аник бўлмаган регенерат шаклланиши кузатилди. 6 ойдан сўнг альвеоляр ўсиқ баландлиги ва узлуксизлиги тикланди хамда трабекулалар тузилиши шаклланди. Рентгенологик текширувларнинг 12-ойида нуксонни тўлиқ тикловчи регенерат пайдо бўлди ва у ўз тузилиши ва зичлиги бўйича атрофдаги суяк тўқималарига яқинлиги аниқланди.
6. Киндик мембранасини қўллаш билан амалга оширилган альвеолопластика натижалари O.Belgrad таснифига асосан альвеоляр ўсиқ соҳасида суяк ҳосил бўлишининг I-тури 82,2% беморда, П-10,9%, Ш-4,1% ва IV-2,73% беморда кузатилди, айни вақтда анъанавий усулдаги ўтказилган альвеолопластикада I-турдаги суякланиш кузатилмади, П-4%, III- 44%, IV-тури эса 52% беморларда аниқланди, яъни анъанавий усулда 48% беморда суяк ҳосил бўлишига эришилди.
7. Киндик мембранасини қўллаш билан ўтказилган альвеолопластикада 12 ойдан сўнг марказий кесув тишлари пародонт тўқимасининг босимга чидамлилик даражаси 13,7+0,36 бирл., козиқ тиш соҳасида 25,0+0,44 бирл. тент бўлди ва соғлом тишлар кўрсаткичларига яқинлашди. Анъанавий усулдаги альвеолопластикада эса марказий кесув тишларда 10,1+0,26, қозиқ тишларда эса 22,3+0,55 бирл. тенг натижалар кайд килинди.
Ўзбекистонда ғўзани зарарлантирувчи fusarium туркумидаги патогенларнинг молекуляр идентификацияси ва тавсифи
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда пахта ишлаб чиқариш саноати ривожланиши билан бу соҳада ўзига хос муаммолар хам юзага келмокда. Шундай энг йирик муаммолардан бири бу фитопатоген замбуруғлардир. Пахта фонди маълумотларига кўра патогенлар келтириб чиқарувчи пахта касалликлари туфайли 12% ҳосил зарар кўрмокда. Бундан иқтисоди ривожланган давлатлар хам мустасно эмас. Жумладан, фақатгина АҚШнинг ўзидаги йўқотишлар 11,7%, Бразилия ва Африка давлатларида 50%, Ҳиндистонда эса бу кўрсаткич 20% ни ташкил этмокда.1
Fusarium авлодидаги замбуруғлар табиатда кенг тарқалган бўлиб, улар бу туркум замбурутларнинг катта ва биологик хилма-хил гуруҳини ташкил этади. Шу турдаги замбуруғларнинг аксарияти фитотрофлар бўлиб, улар 120 дан зиёд ўсимлик турларини зарарлаб, кўпгина мамлакатлар, жумладан, Ўзбекистон кишлок хўжалигига хам катта иқтисодий зиён етказмокда. Fusarium авлодидаги патоген замбуруглар индивидуал ўсимликни зарарлантириш кобилиятига асосланган formae specialis (f.sp.) ихтисослашган шаклларига бўлинади. Ҳозирги вақтда ихтисослашган замбуруғ шаклларининг 80 дан зиёд тури мавжуд.
Илгари Verticilium турдаги замбуруғ ғўза касаллигининг асосий қўзғатувчиси ҳисобланганлиги сабабли ғўза селекцияси, асосан, Verticilium вилтига чидамли навларни яратишга қаратилган эди. Бирок кейинги йилларда турли биотик омиллар (иқлим ва сув режимининг ўзгариши кабилар) таъсири туфайли мамлакатимизнинг патоген фонида хам ўзгаришлар рўй бермокда. Шу сабабли бугунги кунда Fusarium авлоди патогенларининг махсус формаларини идентификациялаш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади.
Ғўзанинг нафакат ингичка толали (Gossypium barbadense), балки ўрта толали навларида ҳам фузариоз вилти кенг тарқалиб бораётганлиги ва Бухоро вилоятида шу вактга кадар ғўзада кузатилмаган илдиз чиришига олиб келадиган Fusarium solani патоген тури аниқланган.
Муаммонинг долзарблиги яна шундан иборатки, республикамизда нафақат ғўзанинг вилтга чидамли навларини яратиш, балки мамлакатимизнинг фитопатоген фонини идентификациялаш, хавфли изолятларни аниклаш, уларнинг патогенлигини аник бахолаш, патоген хариталар яратиш хамда тавсиялар ишлаб чикиш ўта мухимдир.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2004 йил 29 мартдаги 148-сон «Усимликларни химоя қилиш хизмати тузилмасини такомиллаштириш ва самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади Fusarium авлоди патогенларининг геномини молекуляр-генетик усуллар билан комплекс идентификациялаш, маҳаллий ғўза навларига нисбатан кўп учровчи патоген тур ва расаларнинг патогенлик хусусиятларини баҳолашдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Fusarium авлодидаги патогенлар геноми таҳлил қилинган, патогенларнинг муҳим бир нусхали генларини (TEF-la, ВТ, rDNA, NIR, PHO) ре-секвенслаш амалга оширилган, бета тубулин (ВТ) гени нуклеотид кетма-кетлигига асосланиб Fusarium oxysporum f.sp vasinfectum турининг 2-, 3-, 8-расалари ва А ва В патогенлар гуруҳини идентификациялашга кодир универсал SNP праймерлари ишлаб чиқилган;
аллель-специфик ПЗР (ASPCR) методи асосида Fusarium oxysporum f.sp. vasinfectum турининг 3- ва 8-расаларини идентификациялашга кодир праймер жуфтликлар ишлаб чиқилган;
Узбекистонда Fusarium авлоди вакилларининг 6 та тури (Fusarium solani, Fusarium equiseti, Fusarium sporotrichioides, Fusarium fujikuroi, Fusarium proliferatum, Fusarium oxysporum f.sp vasinfectuin) молекуляр таксономик жиҳатдан идентификацияланган;
Fusarium oxysporum f.sp vasinfectu нинг Ўзбекистонда тарқалган 3-, 4- ва 6-расалари аниқланган;
ғўзанинг кенг кўламда экиладиган навларига нисбатан Fusarium авлоди патогенларининг вирулентлик даражаси баҳоланган;
патогенлилик батафсил баён этилиб, илк бор молекуляр-генетик усуллар билан ғўзанинг энг хавфли патогенлари: Fusarium oxysporum f.sp vasinfectum нинг 3 та расаси хамда Узбекистан учун янги патоген тур ҳисобланган Fusarium solani аниқланган;
фузариоз вилтга чидамлигига кўра 3:1 нисбатда сегрегацияланувчи «Mcbanc В1» х «11970» генетик популяцияси яратилган ва 237 та полиморф локуслар аникланган;
ғўзанинг вилтга нисбатан чидамлилигига жавоб берувчи потенциал генлар аниқланган;
генетик хариталаштириш ўтказилиб, вилтга чидамлилик билан ассоциацияланувчи BNL1145_259, BNL3442_112 локуслари аникланган хамда in silico ПЗР ўтказилиб, ушбу маркерларга яқин жойлашган номзод генлар биоинформатик усуллар ёрдамида аникланган;
патоген хариталар ишлаб чиқилган ва турларнинг тарқалиши ҳақида гео график координаталарга белги қўйилган.
ХУЛОСАЛАР
«Ўзбекистонда ғўзани зарарлантирувчи Fusarium туркумидаги патогенларнинг молекуляр идентификацияси ва тавсифи» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Патогенларнинг тур идентификацияси ўтказилган. Ўзбекистоннинг фитопатоген фонида 6 та тур (Fusarium solani, Fusarium oxysporum f.sp vasinfectum, Fusarium equisity, Fusarium proliferation, Fusarium fujikuroi ва Fusarium sporotrichioides) мавжудлиги аниқланган.
2. Илк бор бир нусхали генлар бўйича секвенслаш методидан
фойдаланиб Ўзбекистонда тарқалган FOV 3-, 4- ва 6-расалар
идентификацияланган.
3. Вирулент изолятлар аникланди. Маҳаллий навлар учун Ғ. oxysporum f.sp. vasinfectumwmv учинчи расаси (316-изолят) ва F. solani тури вакиллари (503, 519 ва, айниқса, 520-изолятлар) энг катта хавф тугдириши исботланган.
4. Тўртта бир нусхали генлар асосида нуклеотид кетма-кетликлар аникланган. Уларнинг нуклеотид кетма-кетликлари асосида SNP ва ASPCR методлари ёрдамида специфик праймерлар тури ва расаси ишлаб чикилган.
5. Ғўза чатиштириш комбинациялари асосида «Mcbane В1» х «11970» вилтга чидамли популяция яратилган.
6. Ғўзанинг катор бошка белгиларини (биринчи шох чиқиши баландлиги, ўсимлик баландлиги, симподиялар сони, шохларнинг узунлиги) детерминловчи локуслар аникланган.
7. Хариталанган маркерларнинг ғўзанинг вилтга чидамлилиги билан боғланиш даражасини аниқлаш учун QTL анализ ўтказилган. Fusarium oxysporum f.sp vasinfectumva чидамли локусларга эга бўлган боғланишнинг учта гуруҳи аникланган.
8. Олинган генетик хариталар ва QTL анализ асосида ғўзанинг маркерларга асосланган селекцияда, шунингдек, номзод генларни ажратиш ва батафсил ўрганиш учун потенциал фойдаланиш мумкин бўлган маркерлари аникланган.
9. in silico анализ ўтказилган, иккиламчи метаболитлар, микотоксинлар синтези ҳамда ғўзанинг ташки таъсирларга (патоген билан зарарланиши) чидамлилиги учун жавобгар Fusariumwmr 11 та гени, Gossypiumwmv 4 та гени аникланган.
Ғўза навлари қурғоқчиликка чидамлилигининг физиологик хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда кузатилаётган глобал иқлим ўзгаришлари биосферада ҳаво ҳароратининг ошишини, ёз ойларида нисбий намликнинг кескин пасайишидан вужудга келадиган иссиқ шамоллар эса атмосфера ва тупроқ қурғоқчилигини келтириб чиқармокда. Сув муаммоси жиддий бўлган ҳозирги даврда сув тежамкор агротехнологияларни жорий килиш, шунингдек тупрок ва атмосфера қурғоқчилигига чидамли ҳамда сувдан самарали фойдаланиш коэффициенти юкори бўлган ғўза навларини етиштириш усулларини ишлаб чиқиш ўта муҳимдир.
Атмосфера ва тупрок курғоқчилиги каби нокулай экологик омилларнинг энг кучли салбий таъсири ғўзанинг сувга бўлган талабчан - критик даври, яъни гуллаш босқичига тўғри келади. Айни шу пайтларда тупрокда сув етишмаслиги ва юкори ҳаво ҳарорати биргаликда ғўзада кечадиган физиологик ва биокимёвий жараёнларга салбий таъсир қилиши оқибатида ҳосил ва унинг сифати пасаяди. Шунинг учуй хам бундай нокулай омиллар таъсирига чидамли бўлган ғўза навларини муайян тупрок ва иқлим шароитларидан келиб чиқкан ҳолда районлаштириш муҳим аҳамиятга эга.
Ғўза навларини етарли даражада минерал ўғитлар билан таъминлаш, агротехник ишловларни ўз вақтида амалга ошириш, алмашлаб экишни ташкил қилиш орқали ҳам қурғоқчиликнинг салбий таъсирини маълум даражада камайтириш мумкин. Шунингдек, электравжлантириш усулини қўллаш оркали ҳам ўсимликларни нокулай омилларнинг салбий таъсирига чидамлилигини ошириш мумкин.
Юқоридаги муаммонинг долзарблиги яна шундан иборатки, республикамизда пахта экиладиган ҳудудларнинг тупроқ ва иқлим шароитлари бир-биридан кескин фарқ қилади. Муайян экологик ҳудудда экилган ғўза навларининг агротехник ишлов бериш даражасига боғлиқ ҳолда хам потенциал имконияти турлича намоён бўлади. Зарафшон воҳасининг ўрта ва куйи ҳудудлари тупрок ва иклим шароитларида ўрта толали ғўза навларининг тупрок қурғоқчилигига чидамлилик даражаси ва уларнинг ҳимоявий мослашиш хусусиятларини илмий асослаш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 23 февралдаги ПҚ-1288-сон «2010 йилда ғўзани навлар бўйича жойлаштириш ва пахта етиштиришнинг прогноз ҳажмлари тўғрисида» ва 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ-1958-сон «2013-2017 йиллар даврида суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш, сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ғўза навлари сув алмашинувининг физиологик ва биокимёвий хусусиятлари асосида уларнинг тупроқ қурғоқчилигига ҳимоявий мослашиш даража ва шаклларини аниклаш ҳамда курғокчиликка чидамлиликни ошириш усулларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ғўзанинг қурғокчиликка ҳужайра, тўқима ва онтогенетик даражадаги ҳимоявий мослашиш конуниятлари аниқланиб, тупрокдаги намлик даражасига боғлиқ ҳолда навларнинг қурғоқчиликка чидамлилигининг физиологик, биокимёвий, габитуаль шакллари илмий асосланган ва шу асосда қурғоқчиликка чидамли ғўза навларининг модели яратилган;
ғўзанинг қурғоқчиликка физиологик мослашиш механизмлари - сув сарфлашни камайтириш, паст молекулали осмопротекторларни тўплаш, моддалар алмашинуви ўзгариши, сувдан фойдаланиш самарадорлигининг ортиши асосида курғокчиликка мослашишнинг физиологик ва биокимёвий қиёсий тавсифи ишлаб чиқилган;
электравжлантиришнинг физиологик ва биокимёвий ҳамда сув алмашинув жараёнларига ижобий таъсири оркали сувни сақлаш хусусиятининг ошиши, кундузги ва қолдиқ сув танкислиги камайиши ҳисобига ғўзанинг курғоқчиликка чидамлилиги, ҳосил ва унинг сифати тупрок намлиги танкис шароитда ортгани аниқланган;
ғўза ўсимлигининг тупрокдаги сув танқислигига чидамлилик даражаси -барглардаги колдик сув танқислиги ва диффузион қаршилиги, барглардаги боғланган сув ҳамда боғланган хлорофилл микдорини аниқлашнинг тезкор усули ишлаб чиқилган.
ХУЛОСАЛАР
«Ғўза навлари қурғоқчиликка чидамлилигининг физиологик хусусиятлари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1.Ғўзанинг қурғоқчиликка ҳужайра, тўқима ва онтогенетик даражадаги ҳимоявий мослашиш конуниятлари аниқланиб, тупрокдаги намлик даражасига боғлиқ ҳолда навларнинг қурғоқчиликка чидамлилигининг физиологик, биокимёвий, габитуаль шакллари илмий асосланган ва шу асосда курғоқчиликка чидамли ғўза навларининг модели яратилди.
2. Ғўзанинг курғоқчиликка мослашиш механизмлари - сув сарфлашни камайтириш, паст молекулали осмопротекторларни тўплаш, моддалар алмашинуви ўзгариши, сувдан фойдаланиш самарадорлигининг ортиши асосида курғокчиликка мослашишнинг физиологик ва биокимёвий қиёсий тавсифи ишлаб чиқилди.
3. Ғўза навларининг тупроқ курғокчилигига реакцияси нав хусусиятларига боғлиқлиги, сув билан таъминланганлик даражалари ўсимликларнинг физиологик ва биокимёвий жараёнларига ҳамда ҳосил ва унинг сифатига таъсири аникланди.
4. Тупроқ намлиги мўътадил бўлган шароитда ўстирилган барча ғўза навларининг кундузги ва қолдиқ сув танқислиги, баргларнинг сув потенциали, ҳужайра ширасининг осмотик босими, протоплазманинг қовушкоклиги, хужайранинг сувсизлик ва иссиққа чидамлилик даражалари тупрок курғоқчилиги шароитида ўстирилган ўсимликларга Караганда сезиларли даражада паст бўлиши кузатилди.
5. Тупроқ курғоқчилиги барча ғўза навларидаги боғланган сув микдори, барглардаги сув танқислиги, протоплазма қовушқоқлиги ҳамда барг ҳужайраларининг сувсизлик ва иссиқликка чидамлилигининг нисбатан ошишига олиб келди. Қурғокчиликка чидамлиликнинг физиологик ва биокимёвий кўрсаткичлари киймати курғоқчиликка чидамли бўлган навларда энг юқори бўлиши қайд этилди.
6. Ғўза ўсимлигининг тупрокдаги сув танқислигига нисбатан чидамлилик даражасини аниклаш учун барглардаги қолдиқ сув танкислиги ва диффузион қаршилиги, барглардаги боғланган сув ҳамда боғланган хлорофилл микдорини аниқлашнинг тезкор усули ишлаб чикилди ва таклиф этилди.
7. Сув танқислиги, атмосфера ва тупрок қурғоқчилиги кузатиладиган йилларда экологии тоза электравжлантириш усулини кўллаш асосида ғўза навларини курғокчиликка нисбатан чидамлилиги, ҳосилдорлиги ва сифатини оширишга эришилди.
8. Тупроқ курғоқчилиги кузатиладиган ҳудудларнинг пахтачилик хўжаликларида юқори ва сифатли ҳосил олиш учун қурғоқчиликка чидамли, ҳосил салмоғи ва сифати юкори бўлган ғўзанинг Бухоро-6, Бухоро-102, Бухоро-8 навларини экиш тавсия этилди.
9. Бухоро-6, Бухоро-102 ва Бухоро-8 ғўза навларида юкори ва сифатли ҳосил 1-2-1, С-6524, Окдарё-6 навларида 1-3-1 суғориш тартибида аниқланди ва ғўзанинг ҳосилдорлиги Бухоро-6 навида 38,4-40,7, Бухоро-102 навида 37,5-38,5 ва Бухоро-8 навида 35,3-36,4 центнер бўлиб, тола сифати жахон андозаларига жавоб бериши асосланди.
Халқ таълими ходимларининг малакасини оширишда таълим сифати менежментини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда таълим энг ноёб капитал сифатида кадрланаётган бугунги шароитда «таълимнинг ҳамма боскичларида, таълим натижаларини баҳолаш самарадорлигини ошириш ва усулларини такомиллаштириш механизмларини жорий этиш орқали барча инсонлар учуй уларнинг ҳаёти давомида сифатли таълим олиш имкониятини яратишни долзарб вазифа килиб кўймокда»1.
Мустақиллигимизнинг дастлабки кунларидан бошлаб мамалакатимизда таълим-тарбия соҳасига давлат сиёсати даражасида алоҳида эътибор каратиб келинмокда. Ўзбекистон Республикаси Президента Иолом Каримов ташаббуси ва бевосита раҳбарлиги асосида яратилиб, амалиётга самарали татбиқ этилган Кадрлар тайёрлаш миллий дастури бу борада муҳим дастуруламал ҳужжат ҳисобланади. Бугунги кунда жаҳонда таълимнинг ўзбек модели деб эътироф этилган мазкур дастур ўзининг амалий самарасини бермокда.
Мамлакатимизда амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотлардан кўзланган пировард максадга эришишда таълим соҳаси муҳим аҳамият касб этиб, бу жараёнда Кадрлар тайёрлаш миллий моделининг таркибий қисми бўлган Кадрларни кайта тайёрлаш ва малакасини ошириш тизимининг натижавийлиги малака ошириш муассасалари фаолияти самарадорлигини замонавий талаблар асосида ошириб бориш вазифасини қўяди. Мазкур вазифани амалга оширишда халқ таълими муассасалари рахбар ходимларининг хар биридан юксак касбий салоҳият ва инсоний сифатларга эга бўлиш талаб этилади. «Авваламбор, унинг ватанпарвар ва юртпарварлик фазилатларига эга бўлиши, она юртини чин калбидан севиши ва ардоқлаши, эл-юрти учун ўзини аямаслиги, керак булса, бу йўлда жонини хам фидо қилишига тайёр бўлишини. Уз касб-корининг устаси, шу ишнинг чинакам билимдони, бу борада бошкаларга ўрнак бўлишини кутади. Жамоатчилик, ҳалк раҳбар шахснинг мустақил дунёкараши, кенг фикрлаши, узоқни кўра билиш кобилияти билан бошкалардан ажралиб туришини, иймон-эътиқоди мустаҳкам, иродаси бакувват, ор-номусли, ҳаром-хариш ишлардан ҳазар қиладиган, изланувчан, ташаббускор, тадбиркорлик фазилатига эга бўлишини, ташкилотчи, талабчан ва қатъиятли бўлишини истайди»2.
Жахонда, таълим, жумладан, халк таълими ходимларининг малакасини ошириш (ХТХМО) юзасидан амалга оширилаётган илмий изланишларда таълим бошқаруви натижавийлигига алоҳида эътибор қаратилиб, бунда асосий ургу таълим сифати менежментига берилмокда. Ушбу тадқиқотлар таркибида малака ошириш таълимини бошкаришнинг назарий-методологик асослари, сифат менежменти ва таълим сифати мониторингини замонавий талаблар асосида такомиллаштириш ҳамда таълим сифати ва самарадорлигининг уйгунлигини илмий жихатдан асословчи таклифларни ишлаб чикиш, малака ошириш таълими сифатини баҳолаш тизимини такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этмокда. Шу жиҳатдан мазкур масалалар тадқиқига бағишланган диссертация мавзуси долзарб ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2006 йил 16 февралдаги 25-сон «Педагог кадрларни кайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш тизимини янада такомиллаштириш тугрисида», 2014 йил 15 августдаги 234-сон «Халк таълими ходимларини кайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида»ги карорлари ва мазкур соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳукукий хужжатларда таълим сифатини таъминлашга дойр белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади халқ таълими ходимларининг малакасини оширишда таълим сифати менежментини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
халқ таълими раҳбар ходимларининг (бошкарув идоралари ва муассаса раҳбарлари) малакасини ошириш таълими мазмуни ва сифатига қўйиладиган давлат талаблари касбий фаолият хусусиятлари эътиборга олинган ҳолда ишлаб чиқилган;
ХТХМОдан кейинги фаолияти самарадорлиги мониторинги механизми профессионал фаолият натижаси, ўқувчиларнинг билим даражаси ва касбий ривожланиши мезонларига асосланган ҳолда такомиллаштирилган;
ХТХМО муассасасининг таълим сифатини максадли бошқаришда меъёрий-методик ҳужжатларни ишлаб чикиш/назоратини амалга ошириш, таълим жараёни сифатини узлуксиз бахолаб бориш хамда илгор педагогик технологияларни жорий этиш самарадорлигини ошириш юзасидан таклифлар асослаб берилган;
ХТХМО таълим муассасаси сифат менежменти тизими ўзини-ўзи баҳолаш механизми асосида такомиллаштирилган.
ХУЛОСА
«Халқ таълими ходимларининг малакасини оширишда таълим сифати менежментини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Мамлакатимиз таълим тизимидаги ислохотлар таълим-тарбия жараёнларини бошқариш механизмларини такомиллаштиришни, яъни таълим сифати ва самарадорлигини таъминлашнинг эски методларидан воз кечиб, ижтимоий-иктисодий ривожланишлар ва замонавий талабларга мос келадиган, демократик тамойилларга асосланган таълим бошкарувини шакллантириш заруратини илгари сурмокда.
2. Кадрлар тайёрлаш миллий дастурининг сифат боскичида мамлакатимиз халк таълими тизимидаги таълим сифати ва самарадорлигини доимий тарзда ошириб бориш зарурати халк таълими ходимларининг малакасини ошириш муассасаларини, хусусан, улардаги таълим сифатини бошқаришни замон талаблари даражасида ташкил этишни тақозо қилади.
3. Таълим сифати менежменти - таълимнинг олдиндан башоратланган натижаларига эришишга йўналтирилган бошкарув бўлиб, сифатни таъминлаш тадбирларини лойихалаштириш, таълим жараёни иштирокчиларини сифатли меҳнатга қизиқтириш, мақсадлардан четга чикишларни аниқлаш, ўзгаришларни кузатиш ва таҳлил қилиш жараёнларидан иборат бўлган таълим муассасаси фаолиятининг барча йўналишларини ўзини-ўзи бахолаш асосида доимий такомиллаштириб бориш тизимидир.
4. Таълим муассасаларида сифат менежменти тизимининг мавжудлиги таълим жараёни сифати ва натижаларини баҳолашнинг ташки назорати тадбирларини ички назорат ва ўзини-ўзи баҳолаш натижаларидан фойдаланиш билан алмаштириш имкониятини яратади, мазкур жараёнларнинг жамоатчилик назоратига очиклиги эса таълим муассасасига бўлган ишонч даражасини оширади.
5. Ташки назорат эпизодик тарзда микдорий кўрсаткичларни аниқлашга асосланганлиги сабабли мавжуд муаммо ва ютуқларни аниклаш, таълим сифатини оширишни режалаштириш имконини бермайди. Таълим сифатини таъминлаш учун, ташқи баҳолашни инкор этмаган холда ички баҳолаш ҳал килувчи аҳамиятга эга.
6. Халк таълими ходимларининг малакасини ошириш таълими мазмуни ва сифатига кўйиладиган давлат талабларини уларнинг касбий фаолият хусусиятларини эътиборга олган ҳолда табақалаштирилган ёндашув асосида ишлаб чикилиши малака оширишда таълим сифатини таъминлаш ва сифат менежментини такомиллаштиришнинг муҳим омили ҳисобланади.
7. Малака ошириш таълим муассасасида сифат менежментининг жорий этилиши истеъмолчиларнинг эҳтиёжларини ўрганиш асосида таълимни ривожлантириш стратегиясининг барқарор тараққиёт, узлуксиз таълим, билимларнинг глобаллашув концецияларини эътиборга олган холда сифат муаммоларини комплекс хал килиш имкониятини беради.
8. Малака ошириш жараёнида таълим сифати - малака ошириш таълим муассасасидаги таълим жараёнларининг давлат талабларига, эришиш мумкин бўлган натижаларга, мезон ва кўрсаткичларда ифодаланган ижтимоий ва шахсий кутишларга мослик даражасини акс эттирувчи умумлаштирилган хусусият хисобланади.
9. TQM (сифатнинг ялпи менежменти) концепцияси асосида ишлаб чикилган сифат бошқаруви тизими нафақат таълим жараёни, балки муассасада кечадиган барча жараёнларнинг сифатини ўзини-ўзи баҳолаш механизми асосида такомиллаштириб боришга қаратилганини эътиборга олиб, малака ошириш муассасасида айнан ана шу концепцияга асосланган сифат менежменти тизимини жорий этиш мақсадга мувофиқ.
10. TQM тамойилларига асосланган сифат менежменти тизими сифат бошкарувини таълим муассасасининг умумий бошқарувидан алохида бўлишини талаб қилмайди, аксинча умумий бошқарувнинг таркибида уйгунлашган холда фаолият кўрсатишини таъминлайди.
Умумтаълим мактаби ўқувчиларида тарихий тафаккурни модернизациялашган дидактик таъминот воситасида ривожлантириш
Диссертация мавзусинингдолзарблиги ва зарурати. Таълим-тарбия жараёнида педагогии инновацияларни кенг миқёсда қўллаш жаҳон тарақ-қиётининг глобал тенденцияси ҳисобланади. Айни пайтда интерфаол таълим муҳитини яратиш, ўқувчиларнинг тафаккури ва дунёқарашини ривожлан-тиришнинг инновацион метод ва технологияларини такомиллаштириш янада муҳим аҳамият касб этмокда.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, янги демократии таълим концепциясини яратиш вазифасига алоҳида эътибор каратилди. «Таълим Ўзбекистон халқи маънавиятига яратувчилик фаоллигини бахш этади. Ўсиб келаётган авлоднинг барча энг яхши имкониятлари, унда намоён бўлади, касб-кори маҳорати узлуксиз такомиллашади, катта авлодларнинг доно тажрибаси англаб олинади ва ёш авлодга ўтади. Ёшлар, уларнинг иктидорлилиги ва билим олишга чанкоқлигидан таълим ва маънавиятни тушуниб етиш бошланади»1 деган катьий хулосага келинди.
Мана шу ғоялар тадрижий равишда ривожлантирилиб мустақил мамлакатимизнинг буюк келажагини таъминлайдиган муҳим омил сифатида таълим-тарбия, кадрлар тайёрлаш соҳасини мутлақо янги асосда ташкил этишга киришилди. Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги Қонуни, Кадрлар тайёрлаш миллий дастури асосида таълимни ўқувчи шахсига йўналтириш, унинг ўзлигини англаши, бой тарихий меросни ўзлаштириши, ўзининг барча куч ва имкониятларини мустақил юрт равнақи учуй сафарбар этиш вазифасига алоҳида эътибор каратилди.
Мазкур масалаларни ҳал этиш учун умумий ўрта таълим тизими ва мазмуни янгиланди, яъни I-1X синфларда ўқитиладиган фанлар бўйича узвийлаштирилган Давлат таълим стандарта (ДТС), ўқув дастурлари ишлаб чиқилди ва амалиётга жорий этилди. Таълим-тарбия жараёнида илғор педагогик ва ахборот технологиялардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш мақсадида замонавий ўқув-услубий мажмуалар яратилди.
Ўкувчи-ёшларда тарихий тафаккурни ривожлантириш миллий муста-қиллик ва тараққиётнинг «ўзбек модели» асосини ташкил этиб, инсоният тарихи ва тақдирига жиддий таъсир кўрсатаётган глобал муаммолар тобора чуқурлашиб бораётган тахликали замонда унинг янада долзарблиги юртбошимиз таъкидлаганидек: «Агарки мендан, ҳозирги кунда маънавияти-мизни асраш учун нима қилиш лозим ва унта тахдид соладиган хуружларга нимани қарши қўйиш керак, деб сўраса, мен авваламбор шу юртда яшаётган ҳар қайси инсон ўзлигини англаши, қадимий тарихимиз ва бой маданияти-миз, улуғ аждодларимизнинг меросини чуқуррок ўзлаштириши, бугунги тез ўзгараётган ҳаёт воқелигига онгли қараб, мустақил фикрлаши ва диёримиздаги барча ўзгаришларга дахлдорлик туйғуси билан яшаши зарур»2лиги борасидаги ўта муҳим ғоялар билан ҳам белгиланади.
Умумтаълим мактаби ўқувчиларида тарихий тафаккурни модернизация-лашган дидактик таъминот воситасида ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик ҳамда фанлараро алокадорликни таъминлаш, мазкур жараёнга компетент ёндашувни татбиқ этиш, глобаллашув шароитида ўқувчиларнинг тарихий онги ва дунёкарашига салбий таъсир кўрсатувчи ахборот хуружларидан муҳофаза қилишнинг муҳим омили сифатида уларда ахборот истеъмоли маданиятини таркиб топтириш, самарали таълим технология лар и ҳамда ўқувчиларни миллий тарихий меросимизни чуқур ва тўлик ўзлаштиришга дойр электрон дастурий воситаларни ишлаб чикиш муҳим илмий-амалий ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 6 февралдаги ПҚ-2124-сон «Ўзбекистон Республикасида ёшларга оид давлат сиёсатини амалга оширишга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 9 июлдаги 321-сон «2004-2009 йилларда мактаб таълимини ривожлантириш Давлат умуммиллий дастурини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади модернизациялашган дидактик таъминот воситасида умумтаълим мактаби ўқувчиларида тарихий тафаккурни ривожлантиришнинг концептуал асослари ва амалий-технологик тизимини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
умумтаълим мактаби ўқувчиларида тарихий тафаккурни ривожлан-тиришга таъсир кўрсатувчи ижтимоий-сиёсий, миллий-маънавий, психо-логик-педагогикомилларнинг ўзаро алоқадорлиги ва модернизацией кўрсат-кичлари аниқланган;
ўқувчилардатарихий тафаккурни ривожлантиришнинг таянч, умумий ва хусусий компетенциялари тизими ишлаб чиқилган;
«ахборот истеъмоли маданияти»нинг тарихий тафаккурни ривожлан-тиришдаги аҳамияти асосланган ҳамда ўқувчиларда ахборот истеъмоли маданиятини таркиб топтиришнинг педагогик механизмлари такомиллаш-тирилган;
умумтаълим мактаби ўқувчиларида тарихий тафаккурни ривожлантиришнинг нейропедагогик хусусиятлари ва диагностик тизими аниклаш-тирилган;
фалсафий-антропологик ёндашув асосида ўқувчиларда тарихий тафаккурни ривожлантириш босқичлари, мазмуни, шакл, метод ва воситаларини яхлитликда ўз ичига қамраб олган локал-модулли технология ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Умумтаълим мактаби ўқувчиларида тарихий тафаккурни модерниза-циялашган дидактик таъминот воситасида ривожлантириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Тарихий тафаккур ўзида инсон моҳиятини, унинг тарихий мавжудот сифатидаги оламини ифода этувчи тушунчадир. Укувчиларда тарихий тафаккурни ривожлантириш ўзаро бир-бири билан боғлиқ ва алоқадор тарихий онг, тарихий билим, тарихий хотира ва тарихий дунёкарашнинг интеграллашган тавсифи сифатида белгиланди.
2. Укувчиларда тарихий тафаккурни ривожлантириш мазкур жараён самарадорлигини оширишга хизмат килувчи ижтимоий-сиёсий, миллий-маънавий, психологик ва педагогик омиллар ҳамда уларнинг модернизацией кўрсаткичларига боғлиқ эканлиги илмий жиҳатдан асосланди.
3. Модернизациялашган дидактик параметр сифатида компетент ёндашувни таълим амалиётига татбиқ этиш, умумтаълимий компетенция-ларни лойиҳалаш технологиясининг ишлаб чиқилиши ҳамда умумтаълимий компетенцияларни аниқлаштириш компонентларининг ўзаро уйғунлигини тўлиқ таъминланишига эришиш ўқувчиларда тарихий тафаккурни ривожлантиришга дойр таянч, фанлараро ва хусусий компетенцияларни белгилаш ва уларнинг амалий ахамиятини ошириш имконини берди.
4. Глобаллашув шароитида ахборот хуружларининг турлари ва кўринишлари, ахборот тахдидларига карши курашишнинг педагогик-психологик механизмларининг аниқланиши ҳамда ахборот истеъмоли маданиятининг концептуал ва ташкилий-технологик шарт-шароитларининг ишлаб чиқилиши асосида умумтаълим мактаби ўқувчиларида миллим тарихимиз ва ўзлигимизни англашга карши тайришуурий фикрлар уйғотишга ҳаракат қилишга карши курашишга дойр модернизациялашган иммунологик ҳимоя тизими таркиб топтирилди.
5. Укувчиларда тарихий тафаккурни ривожлантиришда индивидуал фаркларни хдсобга олишни талаб этадиган ўнг ва чаи бош мия ярим шарларининг функционал ассиметрияси, ўнг ва чап ярим шар интеллектга хос хусусиятларни аниклаш ҳамда даре жараёнини лойиҳалашда табақалашган ёндашувни татбиқ этишга дойр нейропедагогик диагностик тизим ишлаб чиқилди.
6. Фалсафий-антропологик ёндашувнинг мазмун-моҳиятини ўрганиш, унинг ўкувчиларда тарихий тафаккурни ривожлантиришга дойр имкониятларини тадқиқ этиш орқали мазкур жараённи амалий фаолиятга айлантириш мақсадида локал-модулли технология ишлаб чиқилди. Технологияни ишлаб чиқишда фалсафий-антропологик ёндашувнинг намоён бўлиш даражалари ва тарихий тафаккурни ривожлантириш босқичлари асос килиб олинди.
7. Миллий ва хориж тажрибасини ўрганиш ҳамда тахдил этиш асосида музей педагогикаси воситасида ўқувчиларда тарихий тафаккурни ривожлан-тиришга дойр махсус ўқув дастурлари яратилди ҳамда музей педагогикаси-нинг функциялари, тамойиллари ҳамда модернизациялашган шакл, метод ва воситалари тизими ишлаб чиқилди.
8. Музей педагогикаси ҳамда ахборот технологияларининг дидактик параметрларини интеграциялаш асосида икки ва уч ўлчамли миллий «Археология» виртуал музейи яратилди. Виртуал экскурсияларни ташкил этиш ва ўтказиш бўйича электрон модулли дидактик таъминот асосида умумтаълим мактабларида ўқиш, одобнома, тарих, Ватан туйгуси, миллий истиқлол гояси ва маънавият асосларини фанларини ўқитиш ва ўқувчиларнинг мустақил ўқув-билиш фаолиятини жадаллаштириш самара-дорлигини оширишга эришилди.
9. "Укувчиларда тарихий тафаккурни ривожлантиришда «ўқитувчи -ўқувчи», «ўқувчи - ўқувчи», «ўқувчи - тарихий объект» ҳамкорлигини кучайтиришга алоҳида эътибор қаратилиши, бошланғич синфларда ўқиш, одобнома фанлари ҳамда тарих алифбоси ва тарих оламига саёҳат қўшимча курслари имкониятларини интеграциялаш муҳим дидактик параметр бўлиб хизмат қилади.
10. Умумтаълим мактаби ўкувчиларида тарихий тафаккурни ривож-лантиришнинг асосий мезони сифатида ўқувчининг мустақил ўқув фаолиятини ташкил этиш, унинг натижаларини баҳолаш, юзага келадиган кийинчиликлар ва уларни бартараф этиш йўлларини аниқлаш, ўзининг қизиқишлари доирасини англаш ва уларни ўқув фаолиятида эришган ютуқлари ҳамда шахсий хусусиятлари билан уйғунлаштириш қобилиятини таркиб топтириш мақсадга мувофиқ.
Сальмонеллез инфекцияси ва сурункали гепатитда ошқозон ва ичак шиллиқ қаватининг ҳимоя-тўсиқ функциясида апоптоз омилларининг аҳамияти
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилотининг маълумотларига кўра дунёда йилига 1 млрд, одам ўткир ичак инфекциялари (ЎИИ) билан касалланади, улардан 65-70 % ини 5 ёшгача бўлган болалар ташкил этади. ЎИИ кўплаб асоратлар билан ўтиб, касалликнинг кечишини оғирлаштиради. Сальмонеллезлар бактериал этиологияли ЎИИ орасида мухимлик касб этади.
Ўзбекистон сурункали гепатит ва ўткир ичак инфекциялари кенг тарқалган ҳудудлар сирасига киради. Республика Давлат санитария-эпидемиология назорати марказининг (2010-2014 йиллар) маълумотларига асосан мамлакатимизда ЎИИ 100 минг аҳолига нисбатан 111,6-122, сальмонеллез инфекцияси - 2,2-4,6, вирусли гепатитнинг А тури эса 98,3-135,9 тани ташкил этди.
Бугунги кунда инфекцион жараёнларнинг иммун тизимда юзага келадиган кўп босқичли ўзгаришлар билан кечиши бир катор ишларнинг амалий натижаларида келтирилган бўлишига қарамасдан, ҳужайранинг ирсий дастурланган ўлими (апоптоз) гомеостаз ва хужайра фаолиятини бошқаришнинг фундаментал механизми хисобланади. Патологик жараён вужудга келганда хужайрага ўзини йўқ килиш имконини беради. Инсонларда учрайдиган касалликларнинг ривожланишини апоптоз билан тушунтириш мумкин, чунки хужайраларнинг пролиферацияси ва уларнинг дастурланган ўлими ўртасидаги номутаносиблик аъзо ҳамда тўкималарда патологик ўзгаришлар, инфекцион жараёнлар, шунингдек, вирус табиатли касалликларнинг сурункали бўлиб колишига олиб келади.
Апоптознинг кўп қиррали триггерли омиллари ҳамда дастурланган ҳужайра ўлими механизмлари аниқланган, аммо индуцирланган ҳужайра танатоген бошқарилиши дастури ўзгаришининг молекуляр асослари ҳали аниқ эмас. Уларнинг ўзига хос томонларини аниқлаш сурункали вирусли инфекция шароитида касаллик патогенезини мукаммал тушуниш ва янги даволаш усулларини ҳамда организмдаги ҳимоя тизимларини сақлашнинг профилактик технологияларини яратиш имконини беради.
Шиллиқ қават (ШҚ) хужайралари апоптозини организмнинг ҳимояси мисолида илмий асослаш, айниқса, республикамизда кенг тарқалган микст-патологияларда илк ташхислаш алгоритмлари ва даволашнинг оптимал усулларини ишлаб чиқиш диссертация мавзусининг муҳимлигини белгиловчи мезонлардан биридир.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 19 февралдаги 2133-сон қарори билан тасдиқланган «Соғлом бола йили» Давлат дастури, 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ва тегишли меъёрий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни бажаришга мазкур диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади сальмонеллез инфекцияси, сурункали гелио-тринли гепатит ва улар биргаликда кечганда ошқозон ва ичак шиллиқ кавати ҳимоя-тўсик функциясини таъминлашда апоптоз омилининг ўрнини баҳолашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйдагиларидан иборат:
липидлар перекисли оксидланишининг кучайиши, антиоксидант ҳимоя ферментлари ва монооксигеназа тизими фаоллиги ўзгариши микст-патология ривожланишидаги молекуляр механизмлари исботланган;
микст-патология ривожланишида ошқозон ва ичак шиллиқ қавати таркибий кисмларининг ўзгариши аниқланган; микст-патологияда мазкур аъзолар ҳимоя тўсиқ кўрсаткичлари микдорини сальмонеллез ривожланишининг, айниқса, 7- ва 10-кунларида, ҳакқоний ўзгариши аниқланган;
микст-патологияда интерлейкинлар (ИЛ-lb, ИЛ-2, ИЛ-6) ва а - ўсма некрози омили кўп ишлаб чикарилиши асосланган, тажрибанинг 7-кунида цитохром С, Bcl-2, 10-кунида эса а - ўсма некрози омили миқдорининг ҳаққоний ўзгариши аниқланган;
тизим ва локал даражада эндотелиал синтаза (eNOS) фаоллигининг пасайиши, азот оксиди индуцибел (iNOS) синтазаси экспрессивен, пероксинитрит (ONO2‘) ва NO кўрсаткичларининг кўпайиши исботланган;
ошқозон ва ичак шиллиқ қаватининг сальмонеллез инфекцияси учун митохондриал; сурункали гепатит учун - иммун; микст-патологияда эса -иммун ва митохондриал йўл орқали апоптоз ривожланиши схемаси ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Сальмонеллез инфекцияси ва сурункали гепатитда ошкозон ва ичак шиллиқ каватининг ҳимоя-тўсиқ функциясида апоптоз омилларининг ахамияти» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Монопатология (ўткир сальмонеллез ёки гелиотринли гепатит)га нисбатан сурункали жигар зарарланиши фонида ўткир сальмонеллезнинг ривожланиши қон, ошқозон ва, айниқса, ичак шиллиқ қаватларида ЛПО-АОТ, МОТ, азот оксиди тизими, иммунитет, шиллик кават тузилишида энг ривожланган ўзгаришларни вужудга келтиради.
2. Азот оксиди тизими микст-патологиянинг ривожланиши динамикасида тизимли ва локал даражада ўзгаради, яъни эндотелиал синтаза фаоллиги пасаяди, индуцибил синтаза индукцияланади, пероксинитритлар, айниқса, ичак шиллик каватида кўпроқ тўпланади.
3. Микст-патологияли каламушлар гастродуоденал соҳа шиллик қаватида эркин радикал жараёнлар жадаллашуви монооксигеназа тизими ферментлари микдори ва фаоллигини пасайтиради.
4. Жигар сурункали ривожланиши фонида сальмонеллез инфекциянинг ривожланиши гастродуоденал соҳа шиллик кавати таркибий кисмларининг ўзгариши билан тавсифланади ва у фосфолипаза Аз фаоллашуви, фосфо-липидлар микдорининг пасайиши, холестерин тўпланиши ҳамда углевод таркибий кисмларнинг дисбаланси билан ифодаланади.
5. Микст-патологияда ИЛ-lb, ИЛ-2, ИЛ-6 юқори даражада экспрессияси, ЎНО-а микдорининг кескин ортиши - иммун дисфункциянинг гастродуо-денал соҳа ҳимоя хусусиятлари касаллик ва унинг натижаларига муҳим жароҳатловчи таъсиридан далолат беради.
6. Микст-патологияли хайвонлар кон зардобида р53 микдори прогрессив пасаяди ва Вс1-2 даражаси (10-кунида 67,8 % ва 8,5 марта мос равишда) прогрессив ортади. Про- хамда антиапоптик оқсилларнинг ўзгариши митохондриядан цитохром Снинг чиқиши ва унинг тажрибанинг 10-чи кунида ҳаққоний равишда микдорининг 182,7 % кон зардобида кўпайишига олиб келади. Албатта, бу ўзгаришларнинг ривожланиш даражаси текширув муддатига богликдир.
7. Ўткир сальмонеллезли инфекцияда гастродуоденал соха эпителио-цитларида кечадиган апоптоз жараёни митохондриал йўлнинг фаоллашишига кўп даражада боғлиқ. Айни пайтда гелиотрин узок давр таъсир этганда жигар зарарланиши билан бир вақтда аутоиммун жараёнлар ривожланади, ЎНО-а ва ИЛ-6 цитокинлари юқори даражада экспрессияланади. Бунинг оқибатида иммунитетга боғлиқ аъзо ва хужайраларнинг апоптози тезлашади. Жигарнинг сурункали зарарланиши фонида шиллик каватга инфекцион омилнинг таъсири икки хил йўл билан: гастродуоденал соха эпителиоцитларининг иммунитетга боғлиқ ва митохондриал механизмлари таъсири билан боғлиқ.
Мия сурункали ишемияси патогенезининг нейротрофик механизмлари ва клиник-иммунологик, гемодинамик хусусиятлари.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунёда цереброваскуляр касалликлар (ЦВК) асосий ўлим сабаблари орасида иккинчи ўринни эгаллайди. Бугунги кунда ЦВК билан жахонда тахминан тўққиз миллион аҳоли касалланган. Улар ичида етакчи ўринларни инсультлар ташкил этиб, хар Йили касалланиш 5,6 то 6,6 миллионгача кузатилади ва улардан йилига тахминан 4,6 миллион инсонлар ҳаётдан кўз юмади. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилотининг маълумотларига кўра, инсульт билан касалланиш даражаси ҳар минг аҳолига нисбатан 1,5-7,4 бўлиб, барча инсультларнинг ўткир босқичида ўлим кўрсаткичи тахминан 35% ни ташкил этади, касалликнинг биринчи йил якунидаёқ яна 12-15% га ортади. Шу билан бирга инсультнинг асоратлари ижтимоий аҳамиятга эгадир, у ногиронлик ҳамда меҳнат қобилиятини йўқотиш билан боғлиқ. Маълумотларга кўра, бирламчи ногиронликнинг сабаблари ичида инсульт биринчи ўринни эгаллайди, чунки атиги 20% тирик колган беморлар касалликдан олдинги ижтимоий ва меҳнат кобилиятига кайтади. Бу эса иктисодиётга катта зиён еткизади, чунки даволаниш, тиббий реабилитацияга сарф-харажатлар ортади ва ишлаб чикариш сохасида йўқотишлар кузатилади. ЦВК ичида сурункали мия ишемияси (СМИ) инсульт ривожланиш хавфининг асосий омили хисобланади ва кейинчалик бундай беморларда неврологик ва психик бузилишлар аста-секинлик билан ривожланишига олиб келади1.
Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти маълумотларига кўра, ҳозирги кунда кекса ёшдаги аҳоли сони ортиб бормокда ва умумий аҳолининг 10-14% ни ташкил этади, асрнинг йигирманчи йилларига бу кўрсаткич икки баробар ортиши мумкин. Бу эса демографик кариш ва жамиятга демографик босим хисобланиб, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ҳаражатларини қайта кўриб чиқишни тақозо этади. Кекса ёш популяциясига хос бўлган артериал гипертензия ва атеросклерозни ёндош касалликлар билан биргаликда келиши СМИни жадаллашувига олиб келади. Буларни эътиборга олган ҳолда, СМИнинг оқибатларини прогнозлаш, хавф омилларини аниқлаш, гемодинамик, морфологик, иммунологик ва биокимёвий ўзгаришларини чукур ўрганиш, индивидуал даво чораларини ишлаб чикиш, алгоритмини яратиш, консерватив даво усулларини самарадорлигини ошириш имкониятини беради.
СМИ билан касалланишни камайтириш, даволаш муолажаларини такомиллаштириш, беморларни ҳаёт сифати кўрсаткичини ошириш, артериал гипертензия ва атеросклероз негизида келиб чиққан СМИ ривожланишининг молекуляр асосини янада чукуррок тадкик этиш ва даволашни консерватив усулларини такомиллаштириш оркали эришиш мумкин. Бунда, нейропротекция асосларини ишлаб чикишда уларнинг молекуляр механизмларини ўрганиш мухим ахамиятга зга.
Ҳозирги кунда СМИни даволашда қўлланиладиган микроциркуляциями яхшиловчи, метаболик, холинергик ва бошқа препаратлар патогенетик механизмларига асосланмаган ва бу полипрагмазияга олиб келмокда. Мия қон айланишининг ўзига хос хусусиятларини инобатга олган ҳолда, ҳамда артериал гипертензия ва атеросклерозда уларнинг ўзига хос ўзгаришларини ҳисобга олиб, давога дифференциал ёндашув усулларини ишлаб чиқишни талаб қилади. Шу мақсадда нейротрофик (кортексин) хамда антихолинэстераза (нивалин) препаратларини даво муолажаларига СМИ генезини эътиборга олган ҳолда киритилиши самаралидир.
СМИ билан оғриган беморларда клиник, гемодинамик, нейровизуал, иммунологик, биокимёвий текширувлар ва патогенетик даво чораларини ишлаб чиқишга каратилган тадкиқотлар долзарб хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғликни саклаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади сурункали мия ишемияси кечиши ва жадаллашувида иммунологик, гемодинамик ва нейротрофик механизм-ларининг ролини аниклаш, даволаш тактикаси ҳамда ташҳислаш ва прогнозлаш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
турли генезли (гипертоник ёки атеросклеротик) СМИни дифференциал ташхислашда клиник-инструментал, патобиокимёвий ва иммунопатологии кўрсаткичларнинг прогностик аҳамиятлилиги ташхис сезгирлиги, ташхис хусусийлиги, олдиндан билишлик ва ташхис самарадорлиги асосида исботланган;
ультратовуш ва нейровизуализация усуллари ёрдамида СМИсида кузатиладиган органик ўзгаришларининг генезига боғлиқ ўзига хос хусусиятлари исботланган;
СМИни эрта ташхислаш ва прогнозлашда цитокинлар ҳамда нейроспецифик оқсилларни қўллаш асосланган ва улардан касалликни патогенезини ташхислашда фойдаланиш мумкинлиги исботланган;
СМИни гипертоник генезида антихолинэстеразали терапия, атеросклеротик генезида эса нейропептидли даво муолажаларининг самарадорлиги исботланган.
ХУЛОСА
1. Гипертоник ва атеросклероз фонидаги СМИ мухим клиник фаркларга эта бўлиб, улар АГ билан отриган беморларда субъектив симптомлар ва атеросклероз билан отриган беморларда эса объектив симптомларнинг устун-лиги билан ифодаланади. АГ даражасининг ошиб бориши билан психоневрологик бузилишлар жадаллигини кескин ортиши кайд этилди.
2. Текширувлар асосида АГ, айникса давомийлиги 5 йилдан ортиқ III даражадаги АГ фонидаги СМИ билан огриган беморларда когнитив функцияларни кучлирок ёмонлашуви аникланиб, у гипертензия таъсирида пўстлоқости тузилмаларининг жароҳатланиши билан боғлиқлиги кайд этилди. Гипертоник генезли СМИ билан огриган беморларда когнитив етишмовчилик атеросклеротик генезли СМИ билан отриган беморларга нисбатан кучлирок ривожланиши кузатилди.
3. Гипертоник генезли СМИда перебрал гемодинамикани текшириш натижасида допплеросонограммада кон окими чизиқли тезлигининг анча ошиши, махаллий стенозланишнинг кучайиши, интима-медиа комплексининг чегараланган зичлашуви ва экстракраниал бассейн томирларининг патологик эгри-бугрилиги билан Пурсело ва Гослинг индексларининг ошиши кайд этилади. Атеросклеротик жароҳатланишда каротид БЦА бўйича қон окиши тезлигининг диффуз камайиши, БЦТ интима-медиа комплексининг диффуз зичлашуви, ригидлиги ва тонусининг ошиши билан икки томонлама диффуз стенотик жароҳатлар устунлик килади.
4. АГ фонидаги СМИ билан огриган беморларда МРТда лейкоареознинг йирик қўшилган перивентрикуляр ўчоклари ва ички перебрал атрофия билан ок модданинг диффуз жароҳатлари шаклланиши аниқланди, атеросклеротик СМИ учун эса ташки перебрал атрофиянинг устунлиги билан асосан субкортикал жойлашган майда ўчоклар билан кўп ўчоқли ўзгаришлар кузатилади.
5. Нейро-иммунологик текширувлар бўйича СМИ яллигланишолди цитокинлари, айниқса IL-6 микдорининг ошиши билан тавсифланади. Энг кўп ўзгаришлар гипертоник генезли СМИ билан огриган беморларда кайд этилиб, улар микдорининг ўзгариши динамикаси АГ даражасига бевосита боғликдир. Корреляцион таҳлил цитокинлар микдори кўтарилишининг кон окими чизикли тезлиги кийматлари билан кучсиз ижобий ҳамда МРТ нейро-визуал кўрсаткичлари билан салбий ўзаро алоқасини аниқлади. СМИнинг атеросклеротик генезида эса цитокинлар, айникса IL-бнинг когнитив бузи-лишлар билан кучли салбий корреляцияси кайд этилди.
6. Клиник-биокимёвий текширувлар, айникса, АГ генезли СМИ билан огриган беморларда S100 оқсили ва АМОга нисбатан аутоантитаначалар микдорининг кўтарилишини аниқлади. SI00 оқсилига нисбатан аутоантитаначалар микдорининг кўтарилиши асосан вазоспазм билан боғлик бўлиб, унинг юқори кийматлари когнитив, гемодинамик ва нейровизуаллаш кўрсат-кичлари билан корреляцияланади, АМОга нисбатан аутоантитаначаларнинг юқори микдори эса лейкоареоз умумий сатҳининг ошиши, шунингдек когнитив бузилишлар билан ижобий корреляцияланади ва бу мазкур тоифадаги беморларда башорат ахамиятига эга. Атеросклероз фонида ривожланган СМИ билан отриган беморларда S100 оксилига нисбатан аутоантитаначалар микдорининг IL-6 микдори билан кучсиз ижобий алоқасининг мавжудлиги унинг мазкур оқсилни конга чиқишидаги муҳим аҳамияти ва перебрал гемодинамиканинг ўзгаришлари билан АМО миелин пардалар деструк-циясини ривожланишида қон оқими пасайишининг муҳим аҳамиятини кўрсатади.
7. АГ фонида ривожланган СМИда бош мияда нейродеструктив жараён-ларнинг шаклланишида гемодинамик бузилишлар ва IL-ip, IL-6 ҳамда TNF-a экспрессияси туфайли диффуз иммун яллиғланишнинг ривожланиши муҳим роль ўйнайди, бу ички перебрал атрофиянинг шаклланиши билан диффуз жароҳатланиш ва қонда нейроспецифик оқсилларга нисбатан аутоантита-началарнинг пайдо бўлишини белгилайди; шу билан бирга атеросклеротик генезли СМИда - фақат IL-6 цитокини ва SI00 оксилига нисбатан аутоантитаначалар.
8. Ишлаб чиқилган СМИ билан огриган беморлар ҳолатини баҳолашнинг диагностик ва башорат омиллари алгоритми касалликнинг ривожланиш генезига мос равишда дифференциал ташхис ўтказиш имконини беради. АМОга нисбатан аутоантитаналарнинг ошиши (>70 шарт бирл./мл; ташхис сезгирлиги=96,9%, ташхис самарадорлиги=86,0%) гипертоник генезли СМИ билан огриган беморларда кузатилиб, у MMSE кўрсаткичлари ва лейкоареоз майдони билан корреляцияланади, атеросклеротик генезли СМИда IL-6 нинг кўтарилиши (>3,42; ташхис сезгирлиги=93,5%, ташхис самарадорлиги=90,2%) кайд этилиб, ундан касаллик ривожланишининг илк даврларида прогноз мезони сифатида фойдаланилади.
9. Нивалин ва Кортексинни киритиш билан ўтказилган комплекс терапия билвосита иммуномодуляторлик хусусиятига эта, носпецифик яллиғланишга карши ва нейротрофик таъсир кўрсатади. Ривожланиш генезига мое равишда СМИни даволашга дифференциаллашган ёндошув асосланган: СМИнинг гипертоник генезида нейромодуляторлик таъсирига эга дори воситаси сифатида - Нивалин, СМИнинг атеросклеротик генезида нейротрофик таъсирга эга дори воситаси сифатида - Кортексин. Улар СМИ билан беморлар холатини яхшилаб, ВАШ, нейропсихологик ва когнитив сфера кўрсаткичларини тўғирлашда муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистонда махсус иммунотерапияни респираторли аллергозларда оптималлаштиришнинг замонавий жиҳатлари.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Аллергик касалликлар бугунги кунда дунё миқёсида тиббий-ижтимоий муаммо бўлиб қолмокда. Бутун дунё бўйича аллергик касалликларга бўлган тенденция тобора ўсиб бормокда ва касалланиш кўрсаткичлари ҳар ўн йилда икки бараварга кўпаймокда. Жаҳон соғлиқни саклаш ташкилоти маълумотларига кўра, аллергик патологияларнинг энг кўп ва оғир кўринишлари бронхиал астма (БА) ва аллергик ринит (АР) каби респиратор касалликлар шаклида учрайди. Дунё микёсида, жумладан кўпгина индустриал ривожланган мамлакатлар ахолисининг 20% да аллергиянинг асосий уч шакли - астма, ринит ва атопик экзема учрайди.
Мустакиллик йилларида мамлакатимизда соғлиқни сақлаш тизимини тубдан ислоҳ қилиш бўйича аник мақсадли кенг микёсдаги ишлар амалга оширилди. Аҳолига сифатли тиббий хизмат кўрсатиш бўйича салмоқли натижалар олинди. Бу борада аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш ва аллергик патологияларни кўпайишини олдини олиш, жумладан, бронхиал астма ва аллергик ринитни камайтиришда муайян ижобий натижаларга эришилди.
Таъкидлаш лозимки, жаҳон миқёсида, аллергик касалликлар, жумладан АР ва БАнинг йил сайин ортиши, кечишининг огир даражада учраши ва беморлар ҳаёт сифатини пасайиши мухим тиббий ва социал муаммолардан бирига айланди. Поллинозлар келиб чикиши ва ривожланишида турли экзоген ва эндоген омиллар, шу жумладан, ирсий омиллар, нокулай экологик омиллар, дори воситалари ва аралаш омиллар иштироки кузатилган. Ушбу омилларнинг таъсир даражаси ва ролининг етарлича ўрганилмаганлиги поллинозлар муаммосининг долзарблигини белгилайди. БА касаллигида, унинг ўрта огир ва огир даражалари ортишининг етакчи сабабларидан яна бири аллерген махсус иммунотерапия (АМИТ)нинг ўз вақтида ўтказилмаган-лигидир. Илмий тадқиқотларнинг долзарб йўналишларига иммун тизими холати муаммолари хам киради. Бу муаммолар натижасида нафақат иммун тизим танқислиги, балки касалликнинг огирлашуви натижасида ножўя оқибатлар келиб чиқишига сабаб бўлади. Поллинозларни эрта ташхислаш, замонавий гипосенсибилизация усулларни кўллаш, профилактика ва реабилитация чора-тадбирларини янада такомиллаштириш ва эрта ногиронликни олдини олиш илмий-тадкикотларнинг устувор йўналиши бўлиб қолмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон Қарори билан тасдиқланган «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассасаларинининг моддий-техника базасини янада мустахкамлаш ва фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади поллинозли беморларда аллерген-махсус иммунотерапия таъсирини асослаш ва Ўзбекистон ҳудудида респиратор аллергозли беморларни даволаш стратегиясини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор Ўзбекистон шароитида ҳудудий чанг аллергенларини ҳисобга олган ҳолда ноинвазив сублингвал АМИТ имкониятлари аниқланган ва АМИТдан сўнг номахсус ва аллерген-махсус тўқимавий сезувчанликнинг сезиларли равишда пасайиши кузатилган;
илк бор оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати клиник, иммунологик маълумотлари ҳамда кўрсаткичлари ўзаро боғликлигининг АМИТ самарадорлиги ва самарасизлиги прогнозига таъсири аниқланган;
Ўзбекистон ҳудудида чанг сезувчанлиги характерига қараб поллинозларнинг «мавсумий ҳуруж»лари тузилиши ишлаб чиқилган ва модиификацияланган аралаш ва/ёки йил давомидаги АМИТни кенгайтириш учун беморларнинг потенциал контингента белгиланган;
поллинозларни даволашда янги йўналиш - АМИТга бўлган комбинирланган ёндашув ва/ёки тизимли энзимотерапия билан бирга ўтказиладиган йил давомидаги АМИТ ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Поллинозлар - Ўзбекистонда тез-тез кайд этиладиган аллергопатология (100000 одамга 185,95 нафар) бўлиб, 2007-2014 йилларда динамикада 10,4% ортиши билан тавсифланди. Респиратор аллергозларли беморларда минтақавий шароитларга хос 6 ва ундан кўп чангли аллергенларга сенсибилизацияси икки ва уч мавсумли клиник кўринишли “хуруж” бўлганлиги сабабли йил давомида кенг модификациялашган комбинациялашган аллерген-махсус иммун терапия (АМИТ) тавсия этилади.
2. Респиратор аллергозли беморлар оғиз бўшлиғининг шиллик каватида огир дисплазия холати учраб, ушбу жараёнда етилмаган эпителиоцитларни сони кўпайиши, гиперхромия белгилари, ядроларни вакуолизацияга учраши, цитоплазмани деструкцияси ва ядро-цитоплазматик кофициентини силжиши енгил яллигланиш фониида кузатилди, ва деструкция индекси, яллигланиш-деструктив ва эозинофил индекслари ортиши хамда кўпроқ коккли флора билан биргаликда намоён бўлиши билан тавсифланди. Қайд қилинган ўзгаришлар оғиз бўшлиғида аллергенларни кўлланилишида АМИТни самарасизлик предикторлари хисобланади.
3. Тавсия қилинган Вобензим билан коррегирлаш, “патогенетик” даво бўлиб, диспластик жараёнларни пасайиши ва оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати регенерациясининг меъерлашуви натижасида деструкция индекси, яллиғланиш-деструкция индекси ва эозинофил индексининг камайиши, паст дифференцирланган эпителиоцитлар микдори ва юқори дифференцирланган эпителиоцитлар микдорининг кўпайиши, хамда зичлик даражаси камайиши билан кечиб, 3 ойлик даволаш курсида яқкол намоён бўладиган гигиенанинг мухим контаминация ва цитология кўрсаткичлари меъёрлашувидан дарак беради.
4. Респиратор аллергозли беморларда аникланган перфузия даражасининг сезиларли равишдаги ўзгариши ва амплитуда-перфузия кўрсаткичларининг кўтарилиши, артериолалар билан венулалар ўртасидаги босим ўзгариши ва веноз бўлимдаги босим кон-томир оқимидаги микроциркулятор бузилишлардан дарак беради, Вобензим билан даволаганда қайтадан тикланиши билан тавсифланади, ўпка экскурсияси ортиши оқибати артериал компонетнинг меъёрлашувида қон томир қаршилиги ўзгаради, яъни қондаги реологик ўзгаришлар камаяди, қон томирлар вазамотор механизми фаоллашади, кон томир миоген тонусининг кўтарилиши, веноз бўлимдаги босимнинг ўзгариши билан намоён бўлади.
5. слАМИТ юқори даражадаги хавсиз услуб бўлиб, махаллий ва умумий салбий реакцияларни камлиги билан белгиланади. Клиник самарадорлиги анъанавий АМИТдан кам эмас, шу билан бирга, чангли аллергенларга сенсибилизация даражаси пастлиги билан ва PNU да аллергенларни умумий дозаси хисобида ундан 2,2 баробар устун туради. Аллергенларни 10'4 ва 10‘3 даражагача суюлтирилган дозаси уларни юқори хавфсизлигини таъминлайди ва узок муддатли даво сифатида ишлатиш мумкинлигини кўрсатади.
6. АМИТни самарадорлигини пасайтирувчи прогностик кўрсаткичлар ишлаб чикилди, булар: эркак жинс, 1,4 баробар (КР-1,42) хавфни кўпайтириши, 30 ёшдан ошган холат (КР-1,16) марта, хуружларни кўпайиши мавсуми: “бахор- ёз- куз” (КР-1,69), “бахор- куз” (КР-1,4), “бахор” (КР-1,3), сабабли - сезиларли аллергенлар 5 дан ортиқ бўлган холлар (КР-2,01), аллерген - махсус терапия умумий дозаси 4000 PNU дан кам (КР-2,48), CD3’ 45% кам (КР-2,0) марта, CD4+ 25% кам (КР-2,67), CD8+ 20% кам (КР-4,0), IgG 10 г/л кам, (КР-4,4), цитоморфологик маркерлар: диструкция индекси 1000 ед дан кўп (КР-3,7), яллигланиш - деструктив индекси 20 ед дан кўп (КР-4,4), эозинофиллик индекс 7 ед кўп (КР-2,0), гигиена цитологик кўрсаткичи 4 ед кўп (КР-5,2) - биргаликда АМИТни самарисизлик даражасини белгилайди, минимал (-6,12 дан - 3,85 гача)дан, максимал (+3,06 дан +5,35 гача) хавф даражаси, бу АМИТ даволаш режасини бошлангич даврида, уни самарадорлигини олдиндан белгилаш ва шахсий АМИТ режасини тузишга ёрдам беради.
7. Поллинозли беморларда Т-ҳужайравий бўғин иммунологик танқислиги кайд этилиб, СОЗ-лимфоцитларнинг хам мутлак, хам нисбий микдорининг пасайиши ва ҳужайра мембранасида CD4+, CD8+, CD 16+ антигенларини экспрессияловчи субпопуляциялар редукцияси билан тавсифланади. АМИТ курси ўтказилгач, Т-ҳужайравий бўғин иммунологик етишмовчилиги сақланиши ва умумий IgE микдорининг статистик ишонарли ортиши билан тавсифланади.
8. Иммун тизими фаолияти эффекторли бўғинидаги ўзгаришлар сабаби пролиферация ва апоптоз дисбаланси бўлиб, у иммунокомпетент ҳужайраларнинг апоптозга бўлган паст даражадаги тайёргарлиги фонида лимфоцитларнинг аллерген-махсус пролиферацияси юқорилиги билан намоён бўлади.
9. Вобэнзим олган поллинозли беморларда ижобий клиник-иммунологик силжишлар АМИТ юқори клиник самарадорлигида (4,2±0,08 балл) кечиб, аллерген якуний дозасининг етарли юкорилиги (5759,1±247,4 PNU да) ва иммун тизим кўрсаткичларининг ижобий ўзгаришлари Т-лимфоцитлар дифференцирокаси жараёнининг тезлашуви, етилган шаклининг кўпайиши, супрессор механзимининг ўзгариши, хужайравий ва гуморал тизим функционал активлигининг ортиши, CD95+ экспрессиясининг ортиши ва аллергияга орган-нишонларнинг аллерген махсус тўқима реактивлигининг сусайиши билан намоён бўлади, бу эса иммун жавобни Th2- типдан Thl-типга ўтишидан дарак беради.
10. Ишлаб чикилган АМИТ эффективлигининг башоратлаш стратегияси, АМИТ учун индивидуал равишда пациентлар танлашга ёндашишни ўз ичига олган бўлиб, хавф даражаси ва форсификация тартибига боглик холда тизимли энзимотерпия препаратлари билан даволаш АМИТ самарасизлигини камайтириб, беморларни хаёт сифатини кўтаради ва касаллик авж олишини олдини олади.
Ўзбекистон қушлари ва сут эмизувчиларининг филяриатлари фаунаси, тарқалиши ва экологияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Филяриатлар паразит нематодаларнинг кўп сонли ва кенг тарқалган гуруҳи бўлиб, одам ва хайвонларда ўта ҳавфли «филяриатоз» касалликларини келтириб чиқаради. Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг (БССТ) маълумотига кўра, «Дунёнинг субтропик ва тропик ҳудудларида яшовчи аҳолининг 120 миллионга якини филяриатозлар билан зарарланган бўлиб, уларнинг 40 миллионга якини лимфатик филяриатоз ва лимфатик шиш асорати сабабли хозирда ногирондир» .
Филяриатлар қишлоқ хўжалик ва овланадиган хайвонларда парафиляриоз, онхоцеркоз, сетариоз, стефанофиляриоз ва дипеталонемоз каби паразитар касалликларни келтириб чикариб, чорвачилик ва қайта ишлаш саноатига катта иктисодий зарар етказади. Шунинг учун филяриатоз касалликларини қўзғатувчи паразит нематодаларни аниклаш, зарарланган ҳайвонларга тахшис қўйиш ҳамда профилактика қилишнинг чора-тадбирларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамиятга эга.
Паразит нематодалар ривожланиш циклларининг умумий биологик конуниятлари асосида ҳайвонлар филяриатозлари профилактикаси бўйича тадбирларни ишлаб чиқиш соғлиқни сақлаш ва ветеринария учун катта амалий ахамияти билан белгиланади.
Нематодалар гурухи фаунасининг шаклланиш хусусиятлари асосида мунозарали бўлган, Filariata кенжа туркуми систематикаси бўйича, турдан юқори таксонларга замонавий талкин бериш ва уларни такомиллаштириш зарурати назарий паразитологиянинг ривожи учун катта илмий ахамияти мавжуд.
Филяриатлар умуртқали хайвонларда паразитлик қилиб, ўта хавфли касалликларни келтириб чакириши билан бир каторда, чорвачиликнинг асосий соҳалари ривожланиши ва уларнинг махсулдорлиги кескин пасайишига сабаб бўлувчи омиллар каторига киради. Филяриатозларга карши кураш чораларини ишлаб чиқиш ва ветеринария амалиётига жорий килиш долзарб вазифалардан бири бўлиб ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 23 мартдаги ПҚ-308-сон «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рағбатлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сон «Шахсий ёрдамчи, дехкон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рағбатлантиришни кучайтириш ҳамда чорвачилик маҳсулотларини ишлаб чиқишни кенгайтириш борасидаги кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қушлар ва сут эмизувчилар паразитлари -Filariata кенжа туркумига мансуб нематодалар фаунаси, кенг тарқалган турларнинг биологияси ва ҳаёт циклларини аниқлаш, филяриатлар систематикасини ва кишлоқ хўжалик ҳайвонлари филяриатозларини профилактика қилиш методларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
қушлар ва сут эмизувчиларнинг турли экологик гуруҳларида филяриатларнинг тур хилма-хиллиги баҳоланиб, қушларда филяриатларнинг 53 та ва сут эмизувчиларда 23 та тури аниқланган;
76 та тур филяриатлардан 46 таси Узбеки стон учун ва Paronchocerca bumpae тури Палеарктика учун, биринчи марта кайд килинган;
филяриатлар доминант турларининг (Aprocta cylindrica, Diplotriaena isabellina, Ornithofilaria falisensis, Onchocerca lienalis, Stephanofilaria stilesi ва S. assamensis) ҳаёт цикллари тажриба шароитда исботланган;
илк бор Setaria equina ва Setaria labiatopapillosa турларнинг дифференциация килиш учун 5.8S+ITS-2+28S секвенсларининг нуклеотид кетма-кетлиги аниқланган;
филяриатларнинг хўжайинлар - умуртқалилар синфига гурухди спецификлигини ҳисобга олган ҳолда уларнинг морфологияси, биологияси ва экологиясини киёсий тахдил килиш натижаларига асосланиб, филяриатларнинг тур усти таксономик категориялари системасига ўзгартиришлар киритилган;
Splendidofilariidae, Diplotriaenidae ва Oswaldofilariidae оилалари ҳажми ва чегараларига тузатишлар киритилган ва улардан амфибия ва рептилияларда паразитлик килувчи филяриатлар ажратилган;
ажратилган тур вакиллари янги Icosiellidae ва Oswaldofilariidae оилалар таркибига киритилган ва улар Oswaldofilarioidea superfam.nov. катта оиласига бирлаштирилган;
қишлоқ хўжалиги хайвонлари филяриатозларини профилактика килиш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чикилган.
ХУЛОСАЛАР
«Ўзбекистон қушлари ва сут эмизувчиларининг филяриатлари фаунаси, тарқалиши ва экологияси» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида қуйидаги хулосалар тақдим этилди:
1. Қушларнинг турли экологик гурухдарида филяриатларнинг 4 оила, 22 авлодга мансуб, 53 тури аниқланиб, 46 таси Ўзбекистон ва бир тури (Paranchocerca Ьитраё) Палеарктика учун илк бор қайд қилинди.
2. Сут эмизувчиларда 5 оила ва 9 авлодга мансуб 23 тур филяриатлар келтирилиб, аксарияти жуфт туёклилар ва ток туёқлилар туркумлари вакилларида учраши аниқланди.
3. Узбекистан биогеоценозларида кушлар ва сут эмизувчилар филяриатларининг 76 тури билан зарарланганлиги кўрсатилди. Ушбу турлар сони, филяриатлар дунё фаунасининг 13.0% ни ташкил этади.
4. Кушлар ва сут эмизувчиларда кайд этилган филяриатлар факат ташки мухит билан боғланмаган органларларда паразитлик қилишга мослашган.
5. Филяриатлар биологик хусусиятларига кура гетероксен шаклларга мансуб бўлиб, уларнинг оралик хўжайини сифатида хашаротлар синфлари вакиллари (Acrididae, Simulidac, Culicidac, Muscidac) кайд этилган, дефинитив хўжайинлар сифатида кушларнинг 14 туркуми ва сут эмизувчиларнинг 7 туркуми вакиллари эканлигини кўрсатади.
6. Экспериментал шароитда Aprocta cylindrica Linstow, 1833, Diplotriaena isabellina Koroliowa, 1926, Ornithofilaria fallisensis Anderson, 1954, Onchocerca lienalis (Stiles, 1892), Stephanofilaria assamensis Pande, 1936, S.stilesi Chitwood, 1934 - нематодаларининг ҳаёт цикллари аникланди.
7. Морфологик тузилиши жиҳатдан ўхшаш бўлган Setaria equina (Abildgaard, 1789) ва Setaria labiatopapillosa (Alessandrini, 1848) турларини дифференциация килиш учун нематодаларнинг 5.8S+ITS-2+28S фрагментлари нуклеотидларининг кетма-кетлиги қиёсий тахлили асосида ушбу нематодалар диагностик белгиларининг фарқи кўрсатилди.
8. Филяриатларни ривожланишининг барча боскичларида (вояга етган, личинкалик босқичлари, микрофилярия) турларни ўзаро фарқлашда характерли диагностик белгилар кўрсатилиб, дифференциация қилишда қўллаш учун таклиф этилди.
9. Филяриатларнинг турдан юқори систематик категориясига жиддий ўзгартиришлар киритилди. Splendidofilariidae, Diplotriaenidac, Oswaldofdariidae ва Lemdanidae оилаларининг ҳажми, чегаралари аниқланди ва янги таксонлар таклиф этилди.
10. Филяриата таркиби 4 катта оилани ташкил этиб (Filarioidea, Aproctoidea, Diplotriaenoidea, Oswaldofilarioidea), уларнинг ҳар бири умурткалиларнинг мос синфларининг специфик паразитларини қамраб олувчи оилалар гуруҳларига бирлаштирилган ҳолда илмий асосланиб, Filariata кенжа туркуми нематодалари бўйича такомиллаштирилган система ишлаб чиқилди.
11. Филяриатозлар (парафиляриоз, онхоцеркоз, сетариоз, стефанофиляриоз, дипеталонемоз, дирофиляриоз) турли типдаги хўжаликларда кенг тарқалганлиги, ҳайвонларнинг зарарланиши фасллар ва географик ҳудудга боғлиқ бўлиб, экстенсивлиги 4.8-75.7 фоизни ташкил этди.
12. Филяриатлар билан зарарланган ҳайвонларни даволаш учун кенг таъсир доирасига эга бўлган бир фоизли ивермектин препарати тавсия этилди ва профилактик чора тадбирлари ишлаб чиқилди.
Фарғона водийсининг бир уруғпаллали геофитлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Кейинги йигирма йил давомида кўлами тобора ортиб бораётган чора-тадбирларга қарамасдан дунёда биологик хилма-хилликнинг глобал инкирози давом этмокда. Биологик ресурсларни баркарор бошқариш ва улардан оқилона фойдаланиш алоҳида турлар ва экотизимларни саклаб қолишга қаратилган мақсадли тезкор ва қатъий чораларни талаб этмокда. Бунинг учун миллий ва халкаро миқёсда биологик хилма-хилликни ўрганиш ва уни тизимли равишда кузатишга қаратилган салоҳиятни янада мустаҳкамлаш, табиий экотизимларнинг функционал фаолиятини яхшилаш, уларни in-situ, биологик ва генетик ресурсларни ex-situ шароитларида саклаб қолиш борасидаги самарали маҳаллий чора-тадбирлар мажмуасини ишлаб чиқиш зарур1.
Ўзбекистонда ўсимлик ва ҳайвонот дунёси объекларини мухофаза этиш ва ундан баркарор фойдаланиш давлат экологик сиёсатининг мухим устувор йўналишларидан бири хисобланади. Биохилма-хиллик компонентларини саклаб қолиш уларни ўрганилганлик даражаси билан чамбарчас богликдир. Айни пайтда Ўзбекистоннинг айрим худудларини флористик жихатдан ўрганилганлик ҳолати талаб даражасида эмас. “Ўзбекистон флораси”нинг охирги нашридан сўнг янги маълумотларни кайд этиш борасидаги тизимли тадқиқотлар йўлга кўйилмаган.
Фарғона водийси табиий ландшафтларни саклаб колиш муаммосининг долзарблиги билан алоҳида ажралиб туради. Ўсимлик қопламини узок йиллар давомида ўрганилишига қарамай, водий флорасининг рўйхати мавжуд эмас. Турларнинг таркалиши ва популяцияларнинг ҳозирги ҳолати хақида маълумотлар янги тадқиқотларни талаб этади. Экотизимларнинг барқарорлигини таъминлаш флора таркибини аниқлаш, турларнинг тарқалиши, камёб ва йўқолиб бораётган популяцияларининг замонавий ҳолати тўғрисидаги илмий маълумотларга асосланади.
Флористик тадқикотларнинг таҳлили шуни кўрсатадики, сўнгги бир неча ўн йилликлар давомида флоранинг алоҳида компонентларига ёки ҳаётий шаклларнинг етакчи гуруҳларига бағишланган изланишлар олиб борилмаган. Тоғли Ўрта Осиёнинг жанубий қисмидаги флораларнинг полиморф оилалар (Amaryllidaceae Liliaceae, Xanthrrhoeaceae ва бошқ.), туркумлар (Allium, Gagea, Tulipa, Eremurus, Iris ва бошк.) спектрида етакчилик килувчи ҳамда эндемизмнинг юкори фоизи билан ажралиб турадиган бир уругпаллали геофитларни тадкик этиш маҳаллий биохилма-хилликни ўрганишнинг долзарб муаммолардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2000 йил 5 сентябрдаги 343-сон «Ўзбекистон Республикаси ўсимлик дунёси объектларнинг давлат кадастрини юритиш тартиби тўғрисидаги низомни ва Ўзбекистон Республикаси хайвонот дунёсининг давлат кадастрини юритиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади бир уруғпаллали геофитларнинг таксономик таркибини аниқлаш, маълумотларнинг электрон базаси ва тирик коллекциясини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
Фарғона водийси флорасидаги бир уруғпаллали геофитларининг 210 тур, 25 туркум ва 9 оиладан иборат бўлган замонавий конспекта тузилган;
илк бор 2 янги тур {Allium tatyanae F.O. Khass. & F. Karim, ва Iris austrotschatkalica Tojibaev, F. Karim. & Turgunov) топилган ва тавсифланган;
илк бор 7 турдаги бир уруғпаллали геофитлар (Allium lutescens Vved., А. fdidentiforme Vvcd., A. petraeum Kar. & Kir., A. viridiflorum Pobcd., Eremurus altaicus (Pall.) Steven, Iris alberti Rcgel, Orchis salina Turcz.) Узбекистан флораси ҳамда Чотқол, Фарғона, Қурама тоғ тизмалари ва Мўғултоғ учун янги ўсимлик турлари аниқланган;
геофитларнинг Фарғона водийси тоғ тизмалари, ботаник-географик районлари ва флороценотипларинг ўзига хослик даражаси аникланган;
Фарғона водийси флорасидаги бир уруғпаллали геофит ҳаётий шаклининг турли гуруҳчалари ўртасидаги нисбатлари асосида “пиёзбош” ҳаётий шаклининг устунлик килиши аниқланган;
Фарғона водийси геофитларининг эндемизм кўрсаткичи барча геофитларнинг 22% дан кўпроғини ташкил килиши аникланган.
ХУЛОСА
«Фарғона водийсининг бир уруғпаллали геофитлари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Фарғона водийси флорасида 210 тур, 25 туркум ва 9 оилага мансуб бир уруғпаллали геофитлар аникланди. Уларнинг замонавий конспекта ва ГАТ-хариталар билан мустахкамланган маълумотларнинг электрон базаси тадқиқотнинг асосий назарий ва амалий ахамиятини кўрсатади.
2. Фан учун 2 янги тур кашф этилди, Узбекистан флораси учун 7 янги тур илк бор келтирилмокда. Тадкикотлар водийни ўраб турувчи тог тизмалари, ботаник-географик районлар ва флороценотипларнинг таркиби аниқлаштириб, дифференциал бахолаш имкониятини беради.
3. Фаргона водийси флорасидаги бир уругпаллали геофитларининг полиморф оилаларида (Amaryllidaceae, Liliaceae, Iridaceae ва Xanthorrhoeaceae) турларнинг асосий кисми жамланган (88,09%). Етакчи туркумлар таркибини Allium (85 тур), Gagea (34), Tulipa (21), Iris (20) ва Eremurus (13) ташкил этади. Ушбу туркумларнинг турларга бойлиги Фаргона водийсини Урта Осиёдаги алоҳида аҳамиятга эга бўлган ботаник ҳудуд сифатидаги мақомини кўрсатади.
4. Турларнинг географик тарқалишининг таҳлили Ғарбийтиёншон (57 тур; 27,14%) ва Помиролой (37 тур; 17,61%) ареал синфларининг устунлик килишини ва махаллий тур ҳосил бўлиш марказлари мавжуд эканлиги кўрсатади.
5. Фаргона водийсини ўраб турувчи тог тизмалари орасида Олой тизмаси НО тур ва 30 хос турлар (жами турларнинг 27,2%) билан устунлик килади. Чотқол (79), Қурама (79) ва Фаргона (74) тизмалари бир - бирига якин кўрсаткичлар билан кейинги ўринларни эгаллайди. Бирок улар орасида Қурама тог тизмаси хос турларининг кўплиги (18 тур; 22,7%) билан ажралиб туради ва бу холат Чоркесар районида эндемизм кўрсаткичининг юқори эканлиги билан изоҳланади.
6. Фаргона водийсидаги флороценотиплар орасида Арчазорлар (98 тур), Эрон-турон фриганоидлари (38), Эрон-турон яримсаванналари (33) таркиби геофит турларига бойлиги билан ажралиб туриши аниқланди ва Эрон-ҳимолойолди гурухдарига яқинлиги билан ажралиб туради. Бу флороценотипларнинг таркиби Тоғли Ўрта Осиё эндемизмининг юқори кўрсаткичини намоён этади (73% гача) ва эндемизм фракциясининг шаклланишидаги катта аҳамиятга эга эканлигини кўрсатади.
7. Таксономик, ботаник-географик ва фитоценологик таҳлил натижалари Фаргона водийсининг Allium, Gagea, Tulipa туркуми турлари учун замонавий тур ҳосил бўлиш марказларидан бири эканлигини кўрсатиб, уларнинг 68% Тоғлиўртаосиё провинциясининг автохтон элементлари хисобланади.
8. Бир-биридан нисбатан мустақил характерга эга бўлган Ғарбий Тиёншон ва Помир-Олой турлар хилма-хиллигининг марказлари мавжудлиги аниқланди. Бу алохида тог тизмалари бўйича тор тарқалиш доирасига эга бўлган эндемизм ўчоқларининг мавжудлиги билан изоҳланади. Ҳар икки тог тизимларининг ўзига хос хусусиятлари тог тизмалари, ботаник-географик районлар ва хатто флороценотиплар таркибида хам намоён бўлади.
9. Фаргона водийси флорасидаги бир уругпаллали геофит хаётий шаклининг турли гуруҳчалари ўртасидаги нисбатлари ўрганилди ва таҳлил натижасида «пиёзбош» гуруҳчаси «илдизпоя» гуруҳчасидан устунлик килиши аниқланди. Бу холат етакчи оилалар таркиби, тик минтақалар, тог тизмалари, ботаник-географик районлар ва хатто флороценотиплар таркибидаги ўзаро нисбатларда кузатилади.
10. Фаргона водийси бир уруғпаллали геофитлари орасида 48 эндем ва субэндем турлар (22,85%) аниқланиб, бу эса Тоғли Ўрта Осиё бўйича энг юқори кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. Фаргона водийси геофитлари эндемизми Allium, Tulipa, Gagea, Iris туркумлари таркибидаги ёш ва прогрессив тузилмаларни, маҳаллий тур ҳосил бўлиш жараёни натижаларини ўзида жамлайди.
Эндотелий фаолияти ва иммунитет кўрсаткичларини ўзаро таъсирини ўрганиш асосида бронхиал астма давосини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бронхиал астма (БА) нафас йўлларининг оғир сурункали касаллиги бўлиб, асосан ахолининг меҳнатга лойиқ қисмини шикастлаб, соғлиқни саклаш тизимида жиддий муаммо ҳисобланади1. Жаҳон статистикаси маълумотларига кўра БА касаллиги билан касалланиш ва унинг оқибатидаги ўлим ҳолатлари тез суръатлар билан ўсиб бормокда. Замонавий фармакология ютуклари сабабли БАда асосий патологик жараённи даволашда катта муваффакиятга эришилган. Охирги ўн йилликда бронхиал астма туфайли ўлим ҳолатлари нисбатан камайган, беморларнинг ҳаёт сифати яхшиланган, касаллик огир шакллари ривожланиши камайган2. Ваҳоланки, кўп ҳолларда БАни тўлиқ назорат қилишга эришиб бўлмайди. Охирги бир неча ўн йилликда астмага қарши юқори самарали дори воситаларининг кенг танловига карамай, БАнинг огир шакллари сакланиб колмокда хамда асоратлар сони кўпайиб кетмокда. Таъкидлаш лозимки, ушбу касалликда иқтисодий зарар нафакат дорилар сарфи билан, шунингдек, БАга чалинган беморларнинг иш қобилиятини йўкотиш ва уларнинг ижтимоий дезадаптацияси билан хам боғлиқ.
Бронхиал астманинг ташхислаш ва даволаш усулларини мукаммал-лаштириш учун касалликни ривожланувчи яллиғланиш жараёни патомеханизмларини чуқур ўрганиш имконини берувчи махсус, юқори сезувчанликка эга биомаркерларни излаш катта аҳамиятга эга.
Бронхиал астмада замонавий даволаш усулларини эндотелийнинг функционал ҳолатига таъсири ҳамда бронхиал астмада эндотелиал дисфункцияни дори воситалар оркали тиклаш катта қизиқиш уйғотади. Шу билан бирга, БА касаллигининг бирламчи профилактикасининг самарали усулларини, касаллик кечишининг прогнозлашни топиш ва касалликни даволашни мукаммаллаштиришнинг зарурияти бу касаллик юзасидан асос ҳисобланувчи GINA (2011) ҳужжатида алоҳида таъкидланган хамда хозирги кунга қадар долзарблигини сақлаб қолади4. Ҳозирги кунда БА касаллигининг тизимли намоён бўлиши сифатида кардиоваскуляр таъсирлар тан олинади, уларнинг орасида эндотелий дисфункцияси томир деворлари шикастланишининг бирламчи бўғими сифатида акс этади. Уз навбатида, эндотелий бузилиши касалликнинг илк босқичларидаёқ аникланади ва ортиб бораётган нафас етишмовчилиги, гипоксемия хамда тўқима гипоксиясини янада огирлаштиради. Эндотелий фаолияти кўрсаткичларининг ўзгариши кон айланиш кичик доирасида гемодинамик бузилишлар кўшилишининг эрта белгилари экани эҳтимолдан холи эмас. Бирок ҳозирги кунга қадар БА касаллигига учраган беморларда бу ўзгаришларнинг йўналганлиги кам ўрганилган. Касалликнинг авжланишини тавсифловчи эндотелий тизимининг функционал ҳолатининг иммун тизим кўрсаткичларига, хужайравий метаболизм ҳолатига ва бошкаларга таъсир кўрсатишини тасдиқловчи маълумотлар адабиётларда жуда камдир.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадкикоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади БАнинг клиник кечишига эндотелий тизими ҳолатини, бир катор иммунологик кўрсаткичлар ва носпецифик иммунитет омилларининг таъсирини ҳамда уларнинг ўзаро боғлиқлигини умумлаштирган ҳолда баҳолаб, касалликнинг патогенетик давосини фармакологик такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
БА касаллигида азот оксиди тизими нитратсинтаза ферментининг фаоллиги, азот оксиди турғун метаболитлари ва субстрат (L-аргинин) микдори ўзгаришларининг чуқурлиги баҳоланиб, касалликда ушбу кўрсаткичлар мувозанати ўзгариш даражасининг касаллик давомийлиги ҳамда клиник симптомларнинг оғирлигига боғликлиги кўрсатилган;
БАда азот оксиди тизимидаги ўзгаришлар билан иммун тизим кўрсаткичларидаги бузилишларнинг ифодаланганлик даражаси исботланган ҳамда ушбу ўзгаришларнинг ўзаро ва айрим клиник-инструментал кўрсаткичлар билан боғлиқлиги аниқланган;
узок вакт давом этган касаллик анамнези ҳамда ташки нафас функцияси кўрсаткичларидаги обструктив ўзгаришларнинг эндотелий тизимидаги бузилишларнинг ривожланиши ва авж олишининг прогностик мезонлари сифатида қўлланилиш имкониятлари исботлаб берилган;
касаллик клиник кечишида, обструктив кўрсатгичларни авж олиши ва зўрайишида L-аргинин микдорининг камайиши патогенетик механизмлари кўрсатиб берилган;
БАга чалинган беморларда патогенетик давога қўшимча сифатида азот оксиди донатори бўлмиш L-аргининни қўллаш, патогенетик даво самарадорлигини ошириши исботланган.
ХУЛОСА
1. БА билан оғриган беморларда периферии кон таркибида L-аргинин микдорининг ва iNOS фаоллигининг, ЧНК таркибида азот оксидининг барқарор метаболитлари микдорининг камайиши кузатилади. Бу холат бронхиал обструкция даражаси хамда касалликнинг узок вакт давом этган анамнези билан тўғри корреляцией богликликка эга.
2. БА билан огриган беморларда носпецифик ҳимоя кўрсаткичлари -балгамдаги лизоцим микдори ва кон зардобидаги фагоцитар индекс кўрсаткичларининг камайиши хамда периферик кон, ЧНК таркибида яллиғланиш маркерлари - IL-4, TNF-a микдорининг ортиб кетиши кузатилади. Иммунологик бузилишлар намоён бўлиши кон таркибида L-аргинин микдори камайиб кетганда янада ортиб боради. БАли беморларда иммунологик реакцияга сабаб бўлувчи IgE микдори бир мунча ортган, бирок касаллик боскичи, яллигланиш фаоллиги, носпецифик химоя холати хамда
L-аргинин ва азот оксидининг баркарор метаболитлари билан тўғри пропорционал боғлиқликлар кузатилмайди.
3. БА клиник босқичининг ортиб бориши носпецифик ҳимоя омиллари фаоллигининг сусайиши, ЧНК таркибида яллиғланиш цитокини - TNF-a микдорининг ортиши ва яллиғланишга карши IL-4 даражасининг пасайиб кетиши билан богликдир.
4. Қон таркибида L-аргинин микдори паст БАли беморларда ГКС қўллаш кон ва ЧНК таркибидаги IL-4, IL-8, TNF-a яллигланиш цитокинларининг аник камайишига, балгам таркибидаги лизоцим хамда кон зардобидаги фагоцитар индекс микдорининг ошишига ёрдам беради, IgE микдорининг камайиши билан эса корреляцион боғлиқлик аниқланмади.
5. Қон зардоби таркибида L-аргинин микдори паст бўлган беморларда периферик кон таркибида iNOS фаоллиги ва азот оксиди баркарор метаболитларининг, L-аргининнинг фаоллиги одатий даволаш таъсирида, даволашнинг 10-кунига келиб бир мунча ошиб боради. Кейинчалик эса бошланғич кўрсаткичларгача пасайиб бориши кузатилади.
6. Қон таркибида L-аргинин микдори паст бўлган БАли беморларни одатий даволаш шароитида кўшимча равишда L-аргининни қўллаш даволашнинг яллиғланишга карши таъсирини IgE микдорига таъсир этмаган холда кучайтиришга сабаб бўлади, сезиларли даражада L-аргинин ва азот оксиди баркарор метаболитлари микдорини ортишига олиб келади.
7. Периферии кон таркибидаги L-аргинин меъёрий бўлган беморларда одатий даволаш, ҳаттоки L-аргининни қўшимча сифатида киритиш IgE даражасига таъсир кўрсатмайди, ингаляцион ГКС шароитида цитокинлар микдорининг ўзгариш суръати эса L-аргинин микдори паст бўлган беморлардагига Караганда деярли ўзгармайди. Бу шартли алмаштириб бўлмайдиган аминокислотанинг қўшимча киритилиши iNOS, қон таркибидаги яллиғланиш цитокинлари, фагоцитар индекснинг ва балгам таркибидаги лизоцим микдори фаоллигининг ўзгариш суръатига даволаш таъсирини кучайтиради, бирок L-аргининнинг дастлабки паст микдорига Караганда бу ўзгаришлар кам ифодалангандир.
Суюқликларда тартиб параметрининг флуктуациялар динамикаси ҳамда уларнинг оптик ва акустик ҳодисаларда намоён бўлиши
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда суюқликларда кооператив ҳодисалар ва фазавий ўтишлар физикаси, кучли флуктуацияланувчи муҳитлар оптикаси ривожланиши билан бир компонентли суюқлик ва эритмаларда махсус хамда критик нукталар атрофида содир бўладиган физик ҳодисаларни тадкиқ қилиш муҳим аҳамият касб этмокда. Критик нукта атрофида катта масштабли корреляциялар, структуравий тузилмалар ҳосил бўлиши, бузилиши наноўлчамли фазовий ва вақт масштабларида намоён бўлади. Мазкур тадқиқотлар фаза ўтишларда коллектив (тартиб параметри) ва ички эркинлик даражаларининг ўзаро таъсири хусусиятларини аниқлашга бағишланган. Ушбу муаммо ечими ҳозирги замой биофизика, биокимё ва биотехнология соҳасида истикболли нанотехнологик йўналишларни ҳаётга жорий қилишда мухим аҳамият касб этади.
Суюклик ҳолатининг критик ва махсус нукталари атрофида ёруғликнинг Релей сочилиш спектрида нозик структура компонентларининг частотавий силжиши, спектрал кепглиги, интеграл иптесивлиги ўзгариши дипамикасипи тадқиқ килиш наномасштаб ўлчамларда суюқликлар коррелятив хусусиятларининг намоён бўлиши, ёруғликнинг молекуляр сочилиш спектрини тадкик килиш, моддалар структураси ва кинетик хоссалари тўғрисида муҳим илмий маълумотларга эта бўлиш имконини берди. Чунки сочилган ёруғликнинг спектрал таркиби текширилаётган мухит термодинамик катталикларининг флуктуацияси динамикаси билан аниқланади. Лекин бундай тадқиқотларни амалга ошириш мураккаб экспериментал масала хисобланади. Бу жараёнда критик нукта яқинида спектрнинг нозик структурасини қайд килиш мураккаблашади, чунки мухитда флуктуация ортади, бу эса уйғонувчан ёруғлик частотасида сочилиш интенсивлигининг кучли ошишига олиб келади. Шу сабабли суюқликнинг критик нуктаси атрофида сочилган ёруғлик нозик структураси спектрини тадқиқ килиш жуда кам ўрганилган.
Суюклик холати критик ва махсус нукталари атрофида ўртача молекуляр тартиби масштабида структура хосил килиш жараёни ва флуктуация динамикаси конуниятларини, ҳамда суюклик турғунмас холати ва термодинамик турғун ҳолатини инвазив (контактсиз) тахдил килиш спектроскопик усулини ривожлантириш диссертация мавзусининг заруриятини кўрсатади. Бу усул асосида кучли флуктуацияланувчи муҳитларда ёруғликнинг молекуляр сочилиш, суюк холат назариялари муамоларини ечишда мухим илмий амалий ахамият касб этиб ва керакли хусусиятларга эга материалларни олиш имконини беради.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривож-лантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади суюқлик термодинамик турғунмас ҳолатида махсус ва критик нукталари якинида сочилган ёруғлик спектрал таркибида намоён бўладиган тартиб параметрлари флуктуацияси динамикасининг физик механизмларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
эритма махсус нуқтаси яқинида юқори частотали товуш тезлиги дисперсияси механизмига фазавий ўтиши экспериментал исботланган ҳамда махсус нуқтадан паст температураларда эритманинг микрогетероген тузилиши ва эритмада структуравий биржинслимаслик корреляция радиуси (~10 нм) аникланган;
тартиб параметри флуктуацияларида гипертовушнинг нокогерент сочилиш жараёни спектри нозик структурасида намоён бўлиши экспериментал аникланган. Тартиб параметри флуктуацияси динамикаси иккинчи тур фазавий ўтишлар Ландау назарияси билан ифодаланиши кўрсатилган. Эритманинг махсус нукта температураси яқинида нозик структура компонентлари ортикча спектрал кенгайиши механизми асосланган;
эритма махсус нуктадан паст температурада «суюқлик-суюклик» структуравий типидаги фазавий ўтиш аникланиб структуравий фазавий ўтишда тартиб параметри флуктуацияси динамикасини ифодалашда Ландау назариясини қўллаш мумкинлиги асосланган;
«изотроп суюклик - суюқ кристалл» фазавий ўтиш температураси якинида ёруглик анизотроп сочилиш спектри тортиши физик механизмлари аникланган хамда спектр кенглиги ўзгариш динамикаси ва тартиб параметри флуктуацияси релаксация вақтини маълум температуравий ораликда Ландау - де Жен ўрта майдон якинлашиш назарияси билан ифодалаш мумкинлиги тажрибада исботланган;
суюк кристалл изотроп фазасида критик ходисалар динамикасини изохлашда тартиб параметри флуктуацияси корреляция радиуси Ландау - де Жен назариясининг қўлланиш чегараси, фазовий ўтиш температураси якинида изотрон фаза динамик хусусияти табиати коссовер характерга (ўрта майдонда флуктуационга) эга эканлиги тасдикланган;
«изотроп суюклик - суюк кристалл» фазавий ўтишда, «суюклик -суюклик» структуравий фазавий ўтишда ва эритма махсус нуктаси атрофида тартиб параметри флуктацияси динамикаси универсаллиги тажрибалар асосида аникланган.
ХУЛОСА
1. Суюқ кристалл фазавий ўтиш критик нуктаси ва эритма махсус нуктаси атрофида ёруғликнинг изотроп ва анизотроп сочилиш спектрларини тадқиқ қилишда ўзимизда ишлаб чиқилган экспериментал қурилмалар ва методлардан фойдаланилган. Частота бўйича стабиллаштирилган He-Ne лазери, сферик интерферометр ва юқори контрастли икки ўтувчи Фабри-Перо интерферометрларини қўллаш натижасида сочилган ёруғлик спектрида интенсивликнинг частотавий таксимоти юзасидан ишончли маълумотлар олинган.
2. Илк бор ноэлектролитларнинг махсус нуктали сувли эритмаларида сочилган ёруглик спектрининг нозик структураси температураси (t) ва концентрация (х) ларнинг кенг оралигида нотургун термодинамик мувозанат махсус нуктасини эътиборга олиб комплекс экспериментал тадқиқот ўтказилган. Температура ва концентрация ўзгарганда спектр нозик структураси частотавий силжиши билан эритма структураси кайта ўзгариши жараёни ўртасида бир кийматли корреляция мавжудлиги кўрсатилган.
3. Кичик концентрацияли эритмаларда водород богланишнинг узлуксиз тўри мавжудлиги экспериментал аникланган. Ноэлектролитнинг эритмада концентрацияси ва температураси ўзгарганда тўрнинг уч ўлчамли бутунлиги ва бузилиш чегаралари мезонлари аникланган. Температура бўйича dps/d/ ва концентрация бўйича d0s/dx адиабатик сиқилувчанлик ҳосиласининг ишораси алмашиши, эритма структуравий-мувозанатли ҳолатлари орасида ўтишларни ифодаловчи мезон бўлиши кўрсатилган.
4. Махсус нуқтали эритмада янги физик ҳодиса - гипертовуш тезлиги манфий дисперсияси мавжудлиги экспериментал исботланган. Суюқликларда манфий дисперсия мавжуд бўлиши мумкинлигини назарий Владимирский ва Гинзбург айтишган эди. Дисперсиянинг экспериментал қиймати асосида ва Гинзбург назарияси хулосаси бўйича (фазовий дисперсияни хисобга олиб) эритма структураси корреляцион радиуси ~10 нанометр қийматда бўлиши топилган.
5. Махсус нукта температураси якинида нозик структура компонентлари ортиқча спектрал кенгайиши тартиб параметри флуктуацияларида нокогерент сочилиш эвазига гипертовуш сўниш коэффициента ортиши қўшимча механизми билан асосланган.
6. Тартиб параметрли флуктуациялар динамикаси тадқиқ этилган сувли эритмаларнинг температурали махсус нуктаси атрофида у=1 критик индексли умумлашган кабул килувчанликка эта бўлган иккинчи тур фазавий ўтишлар учун Ландаунинг назарияси билан изохланиши аникланган. Махсус нукта температураси якинида флуктуацияларнинг корреляция радиуси £ эритма ҳолатининг иккиланган критик нуқтадан 3 МП-сув эритмада ~2-3 нм, ацетон-сув эритмада ~7-10 нм даража узоқлиги билан аниқланиши кўрсатилган.
7. 4 МП-сув эритмада махсус нукта температурасидан пастда структуравий типдаги «суюқлик-суюқлик» фазавий ўтиш мавжудлиги ва унинг ўтиш нуктаси атрофида спектрнинг нозик структураси компонентлари силжиши температурага боғлиқлигида намоён бўлиши тадкиқотларда исботланган. «Суюклик-суюклик» фазавий ўтишда тартиб параметри флуктуациялари динамикаси Ландау назарияси билан ифодаланиши, структуравий фазавий ўтиш температураси якинида флуктуациялар корреляция радиуси ~5 нм қийматга эга бўлиши тасдиқланган.
8. «Изотроп суюқлик-суюқ кристалл» фазавий ўтиш температурасига якинлашганда анизотроп сочилиш спектри тортиш динамикаси ва тартиб параметри флуктуацияси релаксация вақтининг ортиши - умумлашган кабул қилувчанликнинг критик индекси у=1 бўлган Ландау - де Жен назарияси билан ифодаланиши аникланган. Тартиб параметри флуктуацияси корреляция радиуси изотроп фаза динамик хусусиятларини ифодалашда назариянинг қўлланилиш чегараси топилган.
9. £ флуктуация корреляция радиуси 3^о<^<1О^о (^0,6 нм - молекула узунлиги тартибидаги катталик) кийматга эта бўлганда температура интервалида параметри тартиб флуктуацияси динамикасини Ландау - де Жен назарияси билан изоҳлашини кўрсатилган. Фазавий ўтиш температураси якинида (£о>Ю^о) анизотроп сочилиш спектрининг торайиши ва релаксация вақтининг ортикча ўсишининг изотроп фазали динамик хусусиятлари табиати кроссовер (ўрта майдонлидан флуктационга) характерли эканлиги кўрсатилган.
10. Суюқликларнинг махсус ва критик нукта атрофида сочилган ёруғлик спектрал таркиби куйидаги қонунятлар билан аникланган: 1) суюк кристаллда фазавий ўтиш температураси якинида анизотроп сочилиш спектрининг торайиши; 2) эритма махсус нуктаси атрофида спектр нозик структураси компонентларининг ортикча спектрал кенгайиши; 3) «суюқлик-суюқлик» фазавий ўтиш якинида нозик структура компонентлари частотавий силжиши температуравий боғлиқлигининг сингулярлиги - универсал характерга эгалиги, тартиб параметри флуктуациялари корреляция радиуси динамикаси билан изохданган.
Титан диоксиди асосида нанотузилишли ғовакли материаллар олишнинг физик-кимёвий хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда саноатни жадал ривожлантиришда, экологик муаммоларни хал этишда, рақобатбардош ва экологик тоза махсулотларни ишлаб чиқаришда замонавий технологияларни қўллаш тобора долзарб масалага айланиб бормокда. Кейинги ўн йил давомида нанотехнологиялар оркали инновацион ёндашув асосида иқтисодий ривожланиш муҳим ҳисобланиб, ушбу технологиялар асосида саноатда зарур бўлган махсулотлар ишлаб чиқариш йилиги 35 фоизни ташкил этади. Бундай жараёнларда нанотехнологияларни кўллаш оркали наноўлчамли материалларни яратиш, уларнинг физик-кимёвий хоссаларини янада яхшилаш муҳим илмий-амалий ахамият касб этади. Нанотузилишли материалларни олишда золь-гель жараёни қўллаш эса юқори тозалик даражасига эга бўлган, гомоген шароитларда, паст хароратларда турли кимёвий жараёнлар ўтказишни хамда катор ўзгарувчан валентли металл оксидларини реакцион системага киритишни таъминлайди. Ғовакли материалларни олиш ва уларни қўллаш атроф-муҳит муҳофазаси билан боғлиқ бўлган турли муаммоларни ҳал этишда яхшиланган хоссага эга бўлган янги турдаги материалларни яратиш имкониятларини очади. Бу, айниқса, саноат миқёсида оқава сувларни замонавий усулларда, жумладан, говакли нанотузилишли материалларни қўллаган ҳолда тозалашда яккол намоён бўлмокда.
Мамлакатимизда саноатнинг турли сохаларига замонавий технологияларни киритиш, модернизация килиш ва улар асосида янги турдаги маҳсулотларни ишлаб чиқаришга асосланган саноат корхоналари ишга туширилмокда. Бундай корхоналарга сувни тайёрлашда ва оқава сувларини тозалашда турли шаклдаги адсорбцион материаллар кенг қўлланилади.
Сўнгги йилларда нанотехнологиялардан фойдаланган холда жаҳонда титан диоксиди асосида наноўлчамли ғовакли кукунсимон ва монолит материаллар олишга катта эътибор берилмокда. Титан диоксиди заррачалари ўлчамининг кичрайиши ҳисобига солиштирма юзасининг ортиши сирт юзасида рўй берадиган реакциялар сонининг ошишига олиб келади. Бундан ташкари, улар ўлчамининг қисқа ораликда тақсимланиши титан диоксиди сирт юзасининг реакциялари соҳасигача бўлган масофани қисқартириб, фотогенерацияланган заряд ташувчилар кўчишининг самарали ажралишига сабаб бўлади. Кейинги ўн йилларда синтез қилинган наноўлчамли заррачалар ва кластерларнинг кўп киррали хоссалари уларни органик бирикмаларнинг фотооксидланиш жараёнида қўлланилиш имкониятини беради. Бирок, бу каби системалардан оқилона фойдаланиш фақатгина уларни тизимли тадқиқотлари ёрдамида амалга оширилиши мумкин. Бу ўз ичига нанозаррачаларнинг ҳосил бўлиши, морфологияси, тузилиши ва холатини, субстратлар сорбцияси ва нанозаррачалар юзасида кетадиган реакциялар маҳсулотларининг хусусиятларини, реакция механизмлари ва кинетикасини ўрганишни қамраб олади. Нанотузилишли системаларнинг физик-кимёвий тадқиқоти ва таҳлили ёрдамида уларни мақсадли синтез қилиш жараёнининг олдиндан белгилаб олинган хусусиятлари ўрганилади. Нанотехнология соҳасида золь-гель жараёни орқали берилган функционалликка эга бўлган адсорбент-фотокаталик материалларни тайёрлаш учун фойдаланиш янги авлод ғовакли материалларини синтез қилиш усулларини ривожлантириш учун кенг имкониятларни яратади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2009 йил 11-мартдаги ПҚ-1071-сон «Кимё саноати корхоналари курилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури», Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 27-майдаги 142-сонли «2013-2017 йилларда Узбекистан Республикасида атроф-муҳит муҳофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади титан диоксиди асосида нанотузилишли ғовакли материаллар ҳосил бўлиши ва хоссаларининг физик-кимёвий хусусиятларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
золь-гель технологияси оркали ғовакли титан диоксиди, углерод ва силикагель асосида нанотузилишли материаллар олиш усули ишлаб чиқилган;
илк бор ишкорий-ер металл ионларини ғовакли TiO2 га импрегнациялаб монолит перовскитларнинг мақсадли синтези амалга оширилган ва азот билан допирлаш орқали олинган оксинитридлар ёрдамида кўринувчан соҳада органик зарарли моддалар фотодеградацияси асосланган;
бир босқичли золь-гель технологияси ёрдамида олинган титан диоксиди, углерод хамда силикагель асосидаги адсорбентлар билан фенол ва унинг хосилаларини ўзаро таъсирлашиш механизми исботланган;
адсорбцион-фотокаталик реакцияларнинг механизмига, жараённинг термодинамикаси ва кинетикаси, органик зарарли моддаларнинг фотодекомпозициясидаги адсорбент/фотокатализаторлар табиати хамда говаклилик эффекта таъсири аниқланган.
ХУЛОСА
«Титан диоксиди асосида нанотузилишли ғовакли материаллар олишнинг физик-кимёвий хусусиятлари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Титан алкоксидларининг золь-гель реакциялари ёрдамида хона ҳароратида мезоговакли титан диоксиди ва унинг асосидаги характеристик ғовакликни ва бикристаллик тузилишни сақлаган ҳолда азот билан модификацияланган ғовакли TiO2 монолит материалларни эритма муҳитини назорат килган холда олишда полиэтиленгликол темплатини говак хосил қилувчи сифатида кўллаш тавсия этилади.
2. Фаолланган кўмир сиртига TiO2 қоплаш орқали самарадор ва яхшиланган текстура хусусиятли TiO2/C композитларини олиш максадга мувофикдир. TiO2/C композитларининг адсорбцион сиғими аниқланган ва феноллар адсорбциясида углеродли асослар солиштирма юзаларни камайиши ва уларни синтез килиш усуллари намуналар фаоллашган сиртини таъминлаши кўрсатилади. TiO2/C композитларининг юза катламлар калинлиги углеродли адсорбентлар адсорбцион хоссаларига таъсири ва TiO2 нинг углеродли асослардаги адгезияси эканлиги кўрсатилади.
3. Ғовак ҳосил қилувчи сифатида полиэтиленгликолни қўллаш орқали тетраэтилортосиликат ва титан тетра-л-бутоксидининг гидролитик конденсациясида наноғовакли TiO2-SiO2 композитлари олиш усуллари ишлаб чиқилади. Мезо-макроғовакли титан диоксиди-силикагель монолитлари морфологияси ўрганилади ва макроғоваклар ҳосил бўлишида турли титан прекурсорлари таъсири хамда типик иерархик бимодал ғовакли тузилишни тавсифловчи фазалар ажралиши имкониятлари тадкик килинади.
4. Илк бора иерархик тузилишли, юқори ғовакли ва Ipm атрофида ғовакларнинг тор тақсимланиши билан тавсифланувчи, ишкорий ер металлари тутган ЛТЮ3 перовскит монолита ишлаб чикилади. Катта ўлчамли макроғовакларнинг мавжудлиги олинган материаллар оркали суюқлик ва газларнинг оқимини сезиларли даражада яхшилаши кўрсатилади. Макроғовакли TiO2-SrTiO3 ва азот билан модификацияланган TiO2 - SrTiO3 гетеротузилишли монолитлар стронций ионлари бўлган сувли эритмалар билан ғовакли TiO2 монолитини импрегнациялаб аммиак газининг секин окими остида нитридлаш орқали олинади. TiO2 - SrTiO3 гетеротузилиш 15 -20нм ўлчамли нанокристаллардан ва ўртача ~1.7цм ўлчамдаги макроғоваклар тақсимланишидан иборат эканлиги аниқланади.
5. Азот билан модификацияланган гетеротузилишли TiO2-SrTiO3 асосан анатаз фазали TiO2 ва перовскит кристалл фазали SrTiO3 дан ташкил топганлиги ва яхши шаклланган 8 - 10нм ўлчамли нанокристаллардан хамда ўртача ўлчами ~1.3цм тор ораликдаги макроғоваклар тақсимланишидан иборатлиги аниқланади. Азот билан модификацияланган намуна абсорбция чегарасининг 450нм га силжиши унинг энергетик сохасининг оптимал энергияси 2.76эВ гача камайиши туфайли рўй беради. TiO2-SrTiO3 фотокаталитик фаоллиги Родамин Б органик бўёғининг сувли эритмаларини 120 мин давомида кўринувчан нурлар таъсирида самарали парчаланиши аниқланади
6. Нонилфенолэтоксилат (NP5EO) адсорбциясида фенол адсорбциясига нисбатан pH таъсири камлиги кўрсатилди. Унинг молекулалари фенолга Караганда анча кам кислоталикни намоён килганлиги учун этоксилат занжиридаги тугалланган гидроксил гурухларнинг депротонланиши нисбатан паст даражада содир бўлади. Адсорбент юзаси ва NP5EO молекулалари орасидаги ўзаро боғланишларнинг ҳосил бўлиши итарилиш эффектларини камайтиради. Фенол адсорбцияси биринчи тартибли реакцияга мансуб бўлиб, NP5EO адсорбциясига нисбатан юкори тезликда боради.
7. Синтез қилинган ТЮ2/С композитлари ТЮ2 катализаторига нисбатан pH нинг барча ўрганилган кийматларида фенолнинг фотолитик парчаланишида юкори самарадорлик намоён қилади. TiO2 ва TiO2/C композитларининг фенол парчаланишидаги каталитик фаоллиги ишқорий муҳитда (рН=9,0) юкори бўлади. Ишкорий муҳитда фенолят-анионлари билан титан диоксидининг манфий зарядланган юзаси орасидаги электростатик итарилиш ҳисобига кислотали ва нейтрал муҳитларга Караганда фенол молекуласининг самарали фотолитик парчаланиши рўй беради. TiO2 ва TiO2/C системалари NP5EO молекулалари фотодеградациясида бир хил селективликни намоён килиб, этоксилат занжири канчалик узун бўлса шунча осон парчаланишга учраши кузатилади. Алкилфенолэтоксилатлар фотокаталитик парчаланишидан ҳосил бўладиган бир қатор маҳсулотлар фотокатализатор/адсорбент композитининг юзасига адсорбирланиши хроматографик тадқикотлар оркали кўрсатилади.
8. Золь-гель жараёни оркали ғовакли металлоксид наноматериаллар олиш ва улар ёрдамида токсик моддаларнинг сувли эритмаларини зарарсизлантириш бўйича ишлаб чиқилган усуллар Вена университетининг (Физикавий кимё кафедраси; Австрия) «Кимёвий сенсорлар учун композит материаллар» ва Киото университетининг (Кимё факультета; Япония) «Металл/қотишма системасида нанозаррачаларнинг in-situ шаклланиши ва монолит гидрирланган силикагель асосидаги каталитик реакцияларда қўлланилиши» мавзули халқаро илмий лойиҳаларида кўлланилган.
Болаларда болдир суяклари туғма ривожланиш нуқсонларини аппаратжарроҳлик усулида даволаш
Текшириш мавзуи: 1995-2009 йиллар орасида болдир суяклари туғма ривожланиш нуксонларини ташхиси билан даволанган 71та болалар.
Ишнинг мақсади:ташхис ва даволаш усулларини такомиллаштириш орқали болдир суяклари тугма ривожланиш нуқсонлари билан касалланган болаларни даволаш натижаларини яхшилаш.
Текшириш усуллари: клиник, рентгенологик, электромиографик, допплерографик.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Болдир суяклари тугма ривожланиш нуқсонлари, тугма ривожланиш ва диспластик асосига эга эканлигини тасдиқловчи, рентгенологик, электромиографик ва допплерографик белгилар аникланди. Ишлаб чиқилган, болдир суяклари тугма ривожланиш нуқсонлари жаррохдик усулида даволаш усулининг қўлланилиши натижасида 36,9% яхши, 52,2% ҳолларда қониқарли, 10,9% ҳолларда эса қониқарсиз натижаларга олиб келди, консерватив давода эса 4% яхши, 16% қониқарли ва 80 % қониқарсиз натижалар кайд этилди.
Амалий ахамияти: оператив даволаш усулларини такомиллаштириш даволаш натижаларини яхшилаш имкониятини берди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Изланиш натижалари Травматология ва ортопедия илмий-текшириш института болалар бўлимларида ва Республика болалар ортопедияси марказида тадбик қилинди.
Қўлланиш соҳаси: болалар ортопедияси.
Ер ости сув олиш иншоотларини шаклланиш ва эксплуатацияси жараёнларини қатъиймас-детерминистик моделлаштириш тизими
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда мамлакатлар ахолисининг сув рссурслари билан таъминланганлик даражаси турлича бўлиб, ҳар бир кишига ўртача йиллик сув сарфи 24 646 м3 ни, яъни 24,65 млн. литрни ташкил этади.1 Дунё ахолисининг изчил суръатларда ошиб бориши билан бирга ичимлик сувига бўлган эҳтиёж хам ошиб бормокда. Статистик маълумотларига кўра Ер шари ахолисининг йиллик ичимлик сувга бўлган эҳтиёжи 64 млн3 ни ташкил этади. Тадқикот натижаларига кўра 2025-2030 йилларга келиб Ер планстаси мамлакатлари ахолисининг 47% ида сув танқислиги сезила бошлайди.2 Жаҳон ахолисининг ичимлик сувига бўлган эҳтиёж ва талабларини таъминлашда ср ости гидросфсраси ҳолатларини тадқиқ қилиш усулларини такомиллаштириш, экологик тоза сув олиш учун гидрогсологик тажрибалар самарадорлигини ошириш, гидрогеологик объскт-ларга тегишли ахборот турлари ва ҳажмининг юкорилигига боглик маълумотларнинг ноаниқлигини аниқлашга алоҳида эътибор қаратилмокда.
Узбекистан Республикасида ср ости сув олиш иншоотларини шаклла-ниш ва эксплуатациясига оид тадбирларни самарали ташкил қилиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада, жумладан, бир ва икки катламли ср ости сув захиралари микдорини, такибини аниклаш ва шўр сувларни чучуклаштириш усул ва технологияларини яратиш, ахолининг ичимлик ва хўжалик юритишида сувга бўлган эхтиёж ва талабларини тахлил этиш, сув рссурсларидан хар бир ҳудуднинг ўзига хос хусусиятидан келиб чиқкан ҳолда рационал фойдаланиш механизмини ишлаб чиқишни такомиллаштириш ва жадаллаштириш.
Жаҳонда бир ёки икки қатламли ср ости сув олиш иншоотларининг (ЕОСОИ) мавсумий-ҳудудий хусусиятлари асосида шаклланиш ва эксплуатация жараёнларини катъиймас-детсрминистик моделлаштириш алгоритмлари, усуллари ва компьютсрлаштирилган тизимининг янги авлодини ишлаб чикиш алоҳида аҳамият касб этиб бормокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: бир ва икки қатламли ср ости сувли қатламлари шароитида кучли шўрланган ср ости сувлари аномалияларини чучуклаштириш масалаларини ечишга мўлжалланган дастурий воситалар мажмуасини яратиш; бир ва икки қатламли ср ости сув катламларида ЕОСОИларини шаклланиш, эксплуатация ва тикланиш жараёнларида сув рссурсларининг динамикасини кузатишнинг катъиймас-детерминистик модслларини (КДМ) ишлаб чикиш; ЕОСОИларини мавсумий-ҳудудий шаклланиш, эксплуатация ва тикланиш жараёнларининг катъиймас-детсрминистик моделлаштириш усуллари ва алгоритмларини яратиш; бир ёки икки катламли ЕОСОИларининг функционал-тузилмавий шаклланишининг гидрогсологик, технологик ва экологик асосларини тадқик қилиш конуниятларини аниклаш; Симеиз сенсор тўрлари асосида ЕОСОИ катъиймас-детерминистик моделларини яратиш ва ечимлар қабул қилиш жараёнларининг ахборот интеграллашувига асосланган мониторингнинг компьютсрлаштирилган тизими тузилмасини ишлаб чикиш.
Узбекистан Рсспубликасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғриси-да»ги Қонуни (1993 йил 6 майдаги УРҚ-837-ХП-сон), Узбекистан Рсспубли-каси Президентининг 2013 йил 27-июндаги ПҚ-1989-сон «Узбекистан Рсспубликаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлан-тириш тўғрисида»ги ва 2014 йил 17 ноябрдаги ПҚ-2264-сон «Узбекистан Рсспубликасининг 2015 йилги Инвестиция дастури тўғрисида»ги Қарорлари хамда Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 19 мартдаги 82-сон «Узбекистан Рсспубликасида сувдан фойдаланиш ва сув истсъмоли тартиби тўғрисида»ги карорида белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади бир ёки икки қатламли ср ости сув олиш иншо-отларининг мавсумий-худудий хусусиятлари асосида шаклланиш ва эксплуатация жараснларини қатъиймас-детерминистик модсллаштириш алгоритмла-ри, усуллари ва компьютсрлаштирилган тизимини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ср ости сув олиш иншоотларини ҳудудий-ҳажмий шаклланиш, эксплуатациям ва мавсумий қайта тикланиши, фильтрация жараёнларини қатъий-мас-детерминистик моделлаштиришнинг алгоритм ва дастурий воситалар комплскси ишлаб чикилган;
ср ости сув олиш иншоотлари ва уларнинг катъиймас-детерминистик моделлари орасидаги ўзаро боғланишларни интсрфаол тарзда амалга оширишга имкон бсрувчи ахборот идентификация ва ахборот технологик моделлари ишлаб чикилган;
ср ости сув олиш иншоотларининг катъиймас-детерминистик моделлаш-тириш ва счимлар қабул килиш жараёнлари ахборот интсграциясини симсиз сенсор тўрлари асосида компьютсрлаштирилган тизим тузилмаси ишлаб чикилган;
бир ва икки қатламли ср ости сувли қатламлари шароитида кучли шўр-ланган ср ости сувлари таркибини юкори даражада минсраллаш технология-сига асосланган чучуклаштириш жараёнларининг катъиймас-детерминистик модел, алгоритм ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
гсофильтрлаш жараёнларни катъиймас-детерминистик моделларини ишлаб чикиш жараёнларини параллеллаштириш тамойил, алгоритм ва дастурий воситалари ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
«Ер ости сув олиш иншоотларини шаклланиш ва эксплуатацияси жараёнларини катъиймас-детерминистик моделлаштириш тизими» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Табиий-техноген табиатли ср ости сув олиш гидрогеологик объскт-ларини катьиймас маълумотлар салмоги нисбатан юқори бўлган шароитлар-да катъиймас-детерминистик моделлаштириш алгоритмлари ва дастурий мажмуаси ер ости сув заҳиралари ўзгариш динамикасини етарлича ишончли-лик билан башоратлаш ва бахолаш имконини бсради.
2. Бир ва икки катламли ср ости сувли катламларида ЕОСОИлар яратиш ср ости сув заҳиралари хосил қилиш технологияси ср ости сувлари баланси-нинг шаклланиш конуниятлари опсратив тадқиқ килиш ва бошқаришга имконият яратади.
3. ЕОСОИлари шаклланиш, эксплуатацияси ва тикланиши жараёнларини формаллаштиришнинг, фильтрация сохасининг горизонтал ва вертикал кесимда бир жинслимаслиги, бошланғич ва чегаравий шартларнинг қатъий-маслиги, ср усти сув манбалари ва ср ости сув олиш қудуқлари ишлаш рсжимининг ноаниқлиги каби шароитларда катъиймас-детерминистик модели ишлаб чиқилади.
4. Бир ва икки катламли ср ости гидросфсраси шароитида, Мятисв-Гиринский гипотезаси асосида ср ости сувли мухитидаги шўр сувлар оқимининг вертикал кесимда икки ўлчамлилиги ва ушбу оқимни шакллантирувчи геофильтрация жараёнининг квази икки ўлчовлилиги шартидан келиб чиққан ҳолда икки қатламли геофильтрация муҳитларининг ўзаро боғлиқлиги шароитида икки катламли муҳит геофильтрация ва гидрохимик рсжимларининг ўзаро боғлиқлиги катъиймас-детерминистик модели икки катламли мухитда ЕОСОИлари ср ости сувлари сифатини кайта тиклаш масаласини ечиш имконини беради.
5. ЕОСОИлари технологик схемаларини самарали жорий килишнинг катъиймас-детерминистик моделларининг алгоритмлари ҳамда дастурий мажмуаси сув олувчи ва инфильтрация курилмалари конструкциялари, типлари ва парамстрларини адскват тарзда хисобга олади.
6. ЕОСОИларни ҚДМ яратиш жараснини параллеллаштириш ҳисоблаш жараёнларини сегментлаштириш, ечиладиган масалалар ва маълумотларни шаклланиш, визуаллаштириш каби йўналишларда амалга оширилади, хамда ср ости қудуқларидан сув олиш рсжимини асослаш масаласи параллслаш-тирилиши ва турли чегаравий шартлар асосида тўрт вариантда кетма-кет режимда ечилганда 83 мле, параллел режимда эса 2 мле вакт сарфланишини таъминлайди.
7. ЕОСОИлари ва уларнинг ҚДМлари орасидаги ўзаро ахборот боғланишини амалга оширувчи ахборот моделини яратишнинг алгоритмлари ва дастурий воситалари моделлаштириш жараёнини амалга оширишда мухит парамстрлари, чсгаравий шартлари қийматларининг турли вариантларида ҳисоблаш экспсримснтларини ўтказиш ва бошқариш вазифасини бажаради.
8. ЕОСОИларини ҚДМ ва ечимлар қабул қилиш жараёнларини ахборот интеграллашувига асосланган компьютсрлаштирилган тизимнинг ахборот базаси ЕОСОИлари парамстрлари (ср ости сувлари сатҳлари, минсраллашуви ва ҳарорати) қийматларини узлуксиз ўлчашдан мақсад, биринчидан ўлчашларда қўпол хатоларга йўл қўймаслик ва инсон фактори таъсирини йўқотиш ва иккинчидан, маълумотлар долзарблиги муаммосини, яъни рсал вақт рсжимида ўлчашларни симсиз сенсор тўрлари асосида амалга оширилади ва уларни ЕОСОИ мониторинги компьютсрлаштирилган тизимига узатиш таъминланади.
9. ЕОСОИларини ҚДМда геоахборот технологияларидан фойдаланиш жиҳатлари тадкик қилинишида ер ости сувларининг сатҳлари ва концснтрациялари хамда чсгаравий шартларидан геоахборот тизими моделининг алоҳида мавзули катламлари сифатида фойдаланиш имконияти ҳудуд гидрогеологик шароитларининг ўзгариши, фильтрация соҳасининг биржинслимаслиги шароитида геофильтрация параметрларини аниқлаш-тириш бўйича хисоблаш экспсриментлари ўтказишда фойдаланилади.
Спиртли ичимликларни ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштириш учун органик муҳитда барқарор бўлган иммобилланган ферментларни олиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда спиртли ичимликларни дегустацион ва технологии кўрсаткичларини яхшилашга йўналтирилган ракобатбардош технологияларни ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Мавжуд бўлган технологияларни фсрментлар ёрдамида такомиллаштириш, спиртли ичимликлар таркибидаги юкори (сивуш) спиртлар микдорини камайтириш ва рсспубликада экспортга йўналтирилган сифатли махсулотлар ишлаб чиқариш имкониятларини яратади.
Спиртли ичимликлар олиш тсхнологик жараёнига таъсир килувчи фсрмснтларни ўзига хослиги, органик муҳитда фсрментларни ўз субстрата билан таъсирлашувига оид физик-кимсвий қонуниятларни очилиши, нафақат биотехнологик жараёнларни яхшилайди, балки фермент баркарорлиги хакида тушунчаларимизни кенгайтиради, ноанъанавий шароитлардаги биокатализ тўғрисида маълумотлар бсради ва анъанавий сувли муҳитдаги тадкикотларда амалга ошириб бўлмайдиган амалий имкониятларни очиб бсради. Амалий жихатдан спиртли ичимликларни дегустацион кўрсаткичларини яхшилашда улар таркибидаги изоамил спирта микдорини камайтириш, бренди ишлаб чикаришда дистиллятларни етилишини тезлаштириш ва узок муддатли стилиш жараёнида этанолни йўқотишни тежаш имкониятини бсради.
Ферментлар ёрдамида юқори спиртларни алкилфруктозидлар ва эфирларга айланиши натижасида уларнинг микдорини камайтириш орқали спиртли ичимликлар сифатини, таъмини ва ҳушбўйлигини ҳамда уларни технологик кўрсатгичларини яхшилаш ва спиртли мухитда ферментлар фаоллиги ва барқарорлигини таъминлаш учун уларни каттик ташувчиларга иммобиллаш ёрдамида барқарорлаш, шунингдек, ачитқи хужайраларининг имкониятларидан ва хусусий захирасидан унумли фойдаланиш, ферментлар ва эфирлар ҳосил бўлишини бошкариш учун ачитқи-замбурғларни назорат остида турли боскичли бижғиш шароитларда ўстириш, фсрмснтларни органик мухитда технологик ахамиятини аниқлаш ва улардан унумли фойдаланиб, маҳсулотнинг асосий кўрсаткичларини йўналтирилган ҳолда ўзгартириш ва дистиллятларни етилишини тезлаштириш ёрдамида спиртли ичимликлар тайёрлаш технологиясини такомиллаштириш бўйича тадкиқотлар олиб бориш мақсадга мувофикдир.
Ўзбскистон Рсспубликаси Президентининг 2011 йил 31 октябрдаги ПҚ-1633 сон «Озиқ-овқат саноатини бошкаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги (2012-2015 йй.) ва 2013 йил 13 мартдаги ПҚ 1937-сон «Республика узумчилигини янада ривожлантириш чора тадбирлари тўғрисида»ги (2013-2015 йй.) қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада ҳизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади спиртли муҳитда баркарор бўлган иммобил-ланган фсрментларни олиш технологиясини яратиш ва улар ёрдамида спиртли ичимликларни тайёрлаш технологияларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
сувли-органик муҳитда барқарор бўлган иммобилланган фсрментлар олиш оптимал шароитлари ва технологиялари ишлаб чикилган;
олинган фсрмснтларни сув-органик муҳитларда юқори спиртларга нисбатан субстрат спсцификлиги аникланган;
спиртли мухитда юкори спиртларни конвсрсиясини амалга ошириш учун олинган иммобилланган инвертаза ва эстераза ферментларини қўллаш оптимал технологик шароитлари ишлаб чиқилган;
иммобилланган ферментлар асосида юқори спиртларни алкилфрукто-зидларга ва эфирларга айлантириш хисобига уларни микдорини спиртли ичимликлар таркибида камайтириш кўрсатилган;
инвертаза ва эстераза ферментлари ердамида спиртли ичимликлар таркибидаги учувчан моддаларини профилини ўзгартириш учун янги технология тавсия этилган;
ишлаб чиқилган ачитқи ферментларини қўллаш ердамида бренди ва ликср-арок махсулотларини ишлаб чиқариш технологияси такомиллаш-тирилган.
ХУЛОСА
1. Ачитқи замбуруғидан ажратиб олинган инвертаза ва эстераза фсрмснтлари сувли-органик мухитда трансфераз ва эфир хосил қилувчи фаолликларини намоён қила олмайди ва юкори спиртларни конвсрсияси етарли даражада амалга ошмайди.
2. Ачитқи инвсртазаси ва эстсразасини субстрат спецификлиги ўрганилиб, углерод занжирини Сз<С4<С5 тарзда узайиши билан юкори спиртларни конверсия даражаси ошиши аниқланди. Бунда спирт молекула-сидаги биринчи углерод атомидаги ОН гуруҳини фазовий жойлашуви, углерод занжирини тармоқланганлиги ва спиртдаги гидроксил гуруҳидан иккиламчи углерод атоми орасидаги масофа фермент субстратни «таниш» омили эканлиги кўрсатилди. Фермент изоамил ва изобутил спиртларга нисбатан юкори фаолликда эканлиги аниқланди. Кислотали субстратлар бўйича эстераза С4-С10 бўлган карбон кислоталарга нисбатан ўз фаоллигини намоён қилиб, этерификация углерод занжирини узайиши билан фермент фаоллиги C4<C5<C6<C8<C ю тарзда пасаяди.
3. 46 бирлик/мг трансфераз фаолликка эга кимёвий модификацияланган БАУ-А маркали активланган қайин кўмирига иммобилланган инвертазани олиш технологияси тавсия этилади.
4. 40% хажм этанол тутган «этанол-сув-изоамил спирти-сахароза» модел системада иммобилланган инвертазанинг физик-кимёвий ва кинетик хоссаларини тадкиқ килиш асосида иммобиллаш ферментнинг спиртли мухитда барқарорлиги ошиши аниқланди. Изоамил спиртини максимал (40%) конвсрсияси 60% хажм этанолли модел системада кўрсатилди.
5. 16 бирлик/мг эфир ҳосил қилиш фаолликка эга кимсвий модификацияланган эман гранулаларига иммобилланган эстеразани олиш технологияси тавсия этилади.
6. 40% хажм этанол тутган «этанол-сув-изоамил спирти-капрон кислота» модел системада иммобилланган эстеразанинг физик-кимёвий ва кинетик хоссаларини тадкик қилиш асосида фсрмснтнинг спиртли мухитда барқарорлиги ошиши аниқланди. Изоамил спиртини максимал (48%) конвсрсияси 30 мМ изоамил спирта ва капрон кислотасини тутган модел системада аниқланди. Иммобилланган эстераза спиртли ичимликлар таркибидаги юкори спиртлар билан карбон кислоталар (капрон, каприл ва каприн кислоталар) этерификацияси ердамида энант эфирлар билан ичимликни бойитиш тавсия этилади.
7. Иммобилланган инвертаза билан сув-спиртли аралашмага ишлов бсриш, унинг таркибидаги юқори спиртларнинг микдорини камайтириши ва алкилфруктозилар бўлиши хамда иммобилланган эстераза билан дистиллятга ишлов бсриш, унинг таркибидаги юкори спиртларнинг микдорини камайтириши ва энант эфирлари хосил бўлишини таъминлай бсра оладиган усуллар ишлаб чикилди. Био-курилмада иммобилланган ферментлар ердамида ишлов бсриш шароитлари аниқланди ва арок ва бренди тайерлаш янги технологияси ишлаб чикилган.
8. Иммобилланган инвертаза ердамида ликёр-ароқ ичимликлар олишнинг такомиллашган технологияси ишлаб чикилди ва 25°C хароратда 12 соат давомида сув-спирли аралашмани 10 г/л микдорда иммобилланган инвертаза билан ишлов бсриш технологик шароит тавсия этилади.
9. Иммобилланган эстераза ердамида бренди тайерлашнинг такомил-лаштирилган технологияси ишлаб чикилди ва технологик шароит (30°С хароратда 48 соат давомида дистиллят 10 г/л микдорда иммобилланган эстераза билан ишлов бсриш) тавсия этилади.
10. Олинган илмий натижаларни бренди ишлаб чиқариш жараёнида тадбик этиш дистиллятларни стилишини тезлаштириш, дистиллятларни саклаш муддатини 2 йилга қисқартириш ва узок муддатли стилиш жараёнида дистиллятлани йўкотишни тежаш имконини беради.
Ўзбекистон Республикаси пул тизимини мустаҳкамлашнинг назарий-услубий асосларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон иктисодиётида давом этаётган молиявий-иктисодий инкироз дунёнинг кўплаб мамлакатларида миллий валюталарнинг қадрсизланишига, муомалага йирик микдорда активлар билан таъминланмаган пулларнинг чикишига, тўлов баланслари ҳолатининг ёмонлашишига ва пировард натижада, миллий иктисодиётларнинг рецессия ҳолатига тушиб қолишига олиб келмокда. Маълумотларга кўра, Европа Марказий банкининг “микдорий юмшатиш” дастури доирасида бериладиган имтиёзли кредитларининг умумий микдори 1,1 трлн, еврога етди1. Бу эса, ўз навбатида, пул тизимининг баркарорлигини таъминлаш ва унинг иқтисодиётни ривожлантиришдаги ролини қайта кўриб чиқиш заруриятини юзага келтирмокда.
«Бугунги кунда дунёнинг турли минтакаларида шиддат билан содир бўлаётган жараёнлар ва биринчи навбатда, қарама-қаршиликларнинг кучайиб бораётгани, жахон бозорларидаги вазиятнинг тез ўзгараётгани, ҳали-бери давом этаётган жахон молиявий-иқтисодий инқирози ва унинг оқибатлари, дунёнинг кўплаб давлатларида инвестиция фаоллигининг сусайиши ва ўсиш суръатларининг пасайиши мамлакатимиз иқтисодиётига хам ўзининг салбий таъсирини ўтказмасдан колмайди, албатта»2. Бу эса, мамлакат пул тизимини янада мустаҳкамлаш, унинг назарий ва услубий асосларини такомиллаштириш заруриятини юзага келтиради. Чунки, миллий пул тизими мамлакат иқтисодиёти ўсиш суръатларининг барқарорлигини таъминлашда, унинг экспорт салохиятини оширишда муҳим ўрин тутади. Хусусан, миллий валютанинг қадрсизланиши импорт товарлари нархларининг кимматлашишига, аҳоли турмуш даражасининг пасайишига олиб келса, миллий валюта реал алмашув курсининг ошиши мамлакатдан экспорт килинаётган товарларнинг кимматлашишига олиб келади. Бу эса, мамлакатнинг экспорт салоҳиятига салбий таъсир кўрсатади.
Айни вақтда, республикамизда пул тизимининг назарий ва услубий асосларини такомиллаштиришда миллий иқтисодиётнинг пул маблаглари билан таъминланганлик даражаси, миллий валюта девальвация суръатини тартибга солиш, пул тизимининг элементларига аниклик киритиш, меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда миллий пул тизимини ташкил килиш ва бошкариш принципларининг тўлаконли ифодасини таъминлаш мухим илмий-амалий ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 6 майдаги ПҚ-2344-сон «Тижорат банкларининг молиявий баркарорлигини янада ошириш ва уларнинг ресурс базасини ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади миллий иқтисодиёт пул тизимини мустаҳкамлашнинг назарий-услубий асосларини такомиллаштиришга қаратилган илмий таклифлар ва амалий тавсиялар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
қайта молиялаш ставкаси ва мажбурий захира талабномаларининг базавий ставкасини инфляция даражасига мутаносиб равишда пасайтириш ҳамда тижорат банклари кредитларининг номинал фоиз ставкалари барқарорлигини таъминлаш йўли билан тижорат банкларининг кредит экспансиясини рағбатлантириш орқали монетизация даражасини оширишнинг максадга мувофиклиги асосланган;
пул массаси ўсиш суръатларининг барқарорлигини таъминловчи монетар сиёсат инструментларидан фойдаланиш амалиётини такомиллаштириш ва пул бозорини ривожлантириш асосида пуллар таклифини тартибга солиш механизмини такомиллаштириш йўллари ишлаб чиқилган;
миллий валюта - сўмнинг қадрсизланиш суръатини пасайтириш учун конверсион операциялар ҳажмини ошириш асослаб берилган;
пуллар таклифини таргетлаш шароитида, монетар сиёсат инструментларининг эластиклигини таъминлаган ҳолда, инфляция суръатини ўсишига йўл қўймаслик, миллий валюта номинал алмашув курсининг паст ва барқарор даражасини саклаб туриш ва унинг реал алмашув курсининг ошишига йўл қўймаслик йўли билан экспортни рағбатлантириш таклифи асосланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Миллий пул тизими элементлари мажмуи (пул бирлиги; пул айланмаси таркиби; пул айланмасини ташкил қилиш ва тартибга солиш; миллий валюта паритета; миллий валюта курси; пул тизимини ташкил килиш ва тартибга солиш принциплари; пул тизимининг меъёрий-хукукий асослари)нинг илмий-назарий жиҳатдан асослаб берилиши келгусида мазкур тизим фаолиятини янада такомиллаштиришга қаратилган чора-тадбирлар ишлаб чиқишда муҳим аҳамият касб этади.
2. Миллий пул тизимини ташкил килиш ва тартибга солиш принциплари (номиналлик; муомалага чикарилган накд валютанинг таъминланганлиги; монополлик ва ноёблик; сўзсиз мажбурийлик; чекланмаган микдорда алмаштириш; хукукий тартибга солиш; пул тизимини марказлашган тарзда бошкариш; тўловларнинг даврий кетма-кетлиги; пул тизимида иштирок этувчи субъектларнинг молиявий ва мулкий жавобгарлиги; пуллик тўловларнинг узлуксизлигини таъминлаш; тўловларни тўловчининг розилигига асосан амалга ошириш принциплари) мажмуининг шакллантирилиши пул тизимининг услубий асосларини такомиллаштиришга олиб келади.
3. Олтинга алмашинмайдиган қоғоз ва кредит пуллари тизимига хос бўлган хусусиятларнинг аниқланиши пул тизими эволюциясининг моҳиятини тўлароқ очиб беришга хизмат килади.
4. “Узбекистан Республикасининг Марказий банки тўғрисида”ги Қонунда пул тизими элементларининг тўлик акс эттирилиши ҳамда Узбекистан Республикаси Фукаролик кодексининг 772-моддасига тижорат банкларининг ўз мижозлари жорий ҳисобрақамларидаги пул маблағларини уларнинг розилигисиз ишлатишларини таъкикловчи ўзгартириш киритиш пул тизимининг меъёрий-хукукий асосларини такомиллаштириш имконини яратади.
5. Тижорат банкларининг кредит экспансиясини рағбатлантириш орқали монетизация даражасини ошириш максадида Узбекистан Республикаси Марказий банкининг кайта молиялаш ставкаси ва мажбурий захира талабномаларининг базавий ставкасини инфляция даражасига монанд равишда пасайтириш ҳамда тижорат банклари кредитларининг номинал фоиз ставкалари барқарорлигини таъминлаш лозим.
6. Монетар сиёсат инструментларидан фойдаланиш амалиётини такомиллаштириш ҳамда миллий ссуда капиталлари бозорини шакллантириш ва ривожлантириш йўли билан пул массасининг ўсиш суръатлари барқарорлигини таъминлаш пуллар таклифини тартибга солиш механизмини такомиллаштириш имконини беради.
Қисқа муддатли кредитларнинг бозор баҳосини реал аниқлаш имконини берувчи миллий ссуда капиталлари бозорини шакллантириш ҳамда кредит ресурсларига бўлган талабнинг ошиб кетиши натижасида юзага келадиган кредитлар фоиз ставкаларининг кескин кўтарилиш хавфига барҳам берадиган махсус захира фондини шакллантириш миллий ссуда капиталлари бозорининг ривожланишига аҳамиятли таъсир кўрсатади.
7. Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг хорижий валюталар ва олтин билан амалга ошириладиган свои операциялари ҳажмини ошириш ва миллий валюта номинал алмашув курсини “валюта савати”га нисбатан аниқлашни жорий қилиш йўли билан миллий валюта-сўмнинг девальвация суръатини пасайтириш лозим.
Ўзбекистон Республикаси Марказий банки АҚШ Федерал захира тизими, Европа Марказий банки ва Япония Марказий банки билан валютавий своп операцияларини узлуксиз равишда амалга оширишни йўлга қўйиши лозим. Бунинг натижасида, биринчидан, жорий валюта бозорининг ликвидлилигини таъминлаш билан боғлиқ бўлган муаммолар бархам топади; иккинчидан, Марказий банкнинг расмий халқаро валюта захираларини бошкариш имконияти кенгаяди.
8. Пуллар таклифини таргетлаш шароитида, монетар сиёсат инструментларининг эластиклигини таъминлаган ҳолда, инфляцияни ўсишига йўл қўймаслик ва миллий валюта номинал алмашув курсининг паст ва баркарор даражасини саклаб туриш ва унинг реал алмашув курсининг ошишига йўл қўймаслик йўли билан экспортни рагбатлантириш лозим.
Монетар сиёсат инструментларининг эластиклигини таъминлаш мақсадида, биринчидан, монетар инструментларнинг ўзаро мутаносиблигини таъминлаш лозим; иккинчидан, монетар сиёсатнинг стратегик ва тактик максадларига аниқлик киритиш лозим; учинчидан, Марказий банкнинг иқтисодий ва сиёсий мустақиллик даражасини ошириш лозим.
9. Республикамиз амалиётида кредитли пластик карталар муомаласининг мавжуд эмаслигини хисобга олиб, дебетли пластик карталар эгаларининг тижорат банкларидаги жорий ҳисобрақамлари бўйича овердрафт шаклида кредитлашни жорий килиш ва ривожлантириш йўли билан пластик карталар орқали амалга ошириладиган тўловлар ҳажмини ошириш лозим.
Тижорат банклари фаолиятида овердрафт шаклида кредитлаш жараёнида юзага келадиган кредит риски даражаси ошиб кетишининг олдини олиш мақсадида, биринчидан, кредит олган мижозга ҳар ойнинг сўнгги иш кунида жорий ҳисобрақамнинг кредитли қолдикқа эта бўлишини таъминлаш мажбурияти юкланиши лозим; иккинчидан, иш хаки бўйича тўловларнинг кечикишига йўл кўймаслик зарур.
10. Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларининг валюта операцияларини янада ривожлантириш максадида, биринчидан, тижорат банкларида очик валюта позициясини баҳолаш учун ҳар бир валюта операцияси тури бўйича алоҳида позицион ҳисобракам очиш лозим. Иккинчидан, банкларда махсус ҳисобрақам очиб, унда фойдадан ажратмалар ҳисобига маблағлар тўпланишини таъминлаш лозим. Сўнгра тўпланган маблағлар ва тақсимланмаган фойда ҳисобидан девальвация захирасини тижорат банкларининг регулятив капитали таркибидан чиқариш мақсадга мувофикдир.
Чанок косачаси шикастлари ва асоратларини даволаш усулларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Қуймич косачаси жароҳатлари (ҚКЖ) ва уларни асоратларини замонавий ташҳислаш, даволаш ва рсабилитациялашда эришилган ютуқларга қарамай мазкур касалликларнинг башорати қоникарсизлигича қолмокда. ҚКЖ ва уларни асоратлари кўпинча 50 дан ёш кишиларда учраб, бу муҳим ижтимоий-иқтисодий аҳамиятга эга. Охирги ўн йилда фақатгина АҚШда ҳар Йили 800 минг, Европада эса - 500 минг атрофида, МДХда - 200 мингдан кўпрок бўғимларни алмаштириш амалиётлари бажарилади.
ҚКЖ ва уларнинг асоратларини даволашнинг асосий усули конссрватив усул ҳисобланади. Бирок, даволаш натижалари аксарият ҳолатларда кониқарсиз бўлиб, бу ксйинги узок натижаларда ўз аксини топади. Тиббиёт илми ва амалиёти - рентген ташхисоти, магнитрсзонанс томографиянинг ривожланиши, куймич косачасининг жаррохлик анатомияси, жарохатга опсратив кириш ва ички мустахкамлашни ўрганиш туфайли куймич косачаси синикларини очик рспозициялаш ва ички мустаҳкамлаш, ҚКЖ асоратларида эса замонавий дизайн билан эндопротсзларни кўллаш усули куймич косачасини конссрватив даволаш усули ўрнини эгаллади.
Шикастдан ксйинги коксаартроз ривожланишининг маълум босиқчларини чукуррорқ ўрганиш мақсадида ҚКЖ билан бсморларни ташҳислаш, даволаш ва рсабилитациялаш алгоритмлари, ўзакли компрсссион-дистракцион аппарат, шунингдек қуймич косачаси таркибий қисмларини имплантациялаш усулини танлаш жарроҳлик тактикасини ишлаб чиқиш ҚКЖ ва уларнинг асоратларини ташҳислаш ва даволаш нуқтаи-назаридан муҳим омил ҳисобланади. Шу муносабат билан, шикастдан ксйинги коксаартрозларнинг ривожланиши механизмини ўрганиш тиббиётнинг долзарб масалаларидан бири бўлиб қолмокда ва у охирги мақсади эрта ташҳислаш ва даволашнинг самарали патогенстик усулларини ишлаб чиқишдан иборат бўлган травматология ва ортопсдиянинг назарий ва амалий масалаларини ҳал этиш учун замонавий тадқикот ва даволаш усулларини кўллашни талаб этади.
Узбекистан Республикаси Прсзидснтининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон карори билан тасдиқланган «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чукурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори хамда Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассасаларининг моддий-техника базасини янада мустаҳкамлаш ва фаолия-тини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори билан бслгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга мазкур диссертация тадкикоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади эндопротезлаш самарадорлигини ошириш учун қуймич косачаси шикастлари ва уларнинг асоратлари оғирлик даражасини баҳолашнинг ташҳисий мезонларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
шикает ўзгаришлари оғирлик даражасини аниклаш ва даволашнинг оптимал тактикасини танлаш имконини бсрувчи КТ маълумотлари бўйича чаноқ-сон бўғими элементларини ўлчовли силжишларини объектив баҳолаш билан куймич косаси жароҳатларида анатомик-структур бузилишлар тасни-фий белгилари ишлаб чиқилган;
синиқларни битиши учун оптимал шароит яратиш ва чаноқ-сон бўғими функционал қобилияти тўлиқ тикланиши бўича куймич косачаси жароҳатларини даволаш учун ўзакли компрсссион-дистракцион аппарат такомиллаштиришган;
жароҳат жойидаги барча тузилмаларни визуаллаш, хирургик амалиёт-нинг барча техник томонларини бажарилишини осонлаштириш ва адскват назорат қилиш имконини бсрувчи куймич косачаси жароҳатларида жарохатга орқа кириш усули ткомиллаштиришган;
бирламчи мурожаат қилган бсморларда чаноқ-сон бўғими чукурчаси синишларининг барқарорлигини ташхислашнинг экспресс усули ишлаб чиқилган;
куймич косачаси жарохатларини хирургик даволаш ва чанок-сон бўғимини эндопротезлашдан сўнгги яқин ва узок муддатларда чаноқ-сон бўғими функцияларини тикланиш даражаси аникланган;
куймич косачаси жарохати оқибатларининг рентгсномстрияси асосида чанок-сон бўғими таркибий кисмлари имплантацияси усулини танлашнинг хирургик тактикаси ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
1. ҚК жароҳатларини ташҳислашнинг замонавий усуллари чаноқ-сон бўғимидаги анатомик-структур бузилишларни тўлақонли баҳолаш, уларнинг юзага кслиши мумкин оқибатларини башоратлаш имконини бсради.
2. ҚК жарохатлари ва уларнинг асоратлари билан бсморларни ташҳислаш, даволаш ва рсабилитациялашнинг таклиф этилган алгоритми ҚК жароҳатлари даражасини объектив баҳолаш ва оптимал даволаш усулини танлаш имконини бсради.
3. Сон суяги бошчасининг ярим чиқиши ёки чиқиши билан ҚК орқа қирраси ва томининг жароҳатларида такомиллаштирилган хирургик кесма орқали кириш жарохат обзорини ва унда хирургик муолажаларни техник то-монларини яхшиланишини, операция давомийлигини 92,4±6,1 дан 67,1±3,8 мин (Р<0,001) гача қискартиради.
4. ҚК жарохати асоратларини таклиф этиластган рснтгсномстрик омил-лари чаноқ-сон бўғими таркибий қисмини имплантациялаш усулини танлаш-ни аниқ режалаштириш, қўшимча фиксация воситалари билан суяк пластин-касига эҳтиёж ва унинг хажмини башоратлаш имконини бсради.
5. ҚК жарохатларида ишлаб чиқилган динамик юкни камайтирувчи ўза-кли компрсссион-дистракцион аппаратни қўлланилиши бсморларни 2-3 суткадан сўнг фаоллашуви, хафта давомида чанок-сон бўғими функционал фаоллигининг 29,4±3,1 дан 58,8±6,9 баллгача ошишини таъминлайди, анаъа-навий остеосинтез усули эса узок муддатли реабилитация даврини талаб қилади ва бунда тикланиш 1,5 ойдан сўнг атиги 32,4±6,5 баллни ташкил қилади (Р<0,001).
6. ҚК жароҳатлари билан бсморларни хирургик коррскциялаш ва рса-билитациялашни ишлаб чиқилган тактик алгоритмлари опсрациянинг узок муддатли натижаларини яхшилайди ва кузатувнинг биринчи йилида чанок-сон бўғими функцияларини тикланиш самарадорлигини анъанавий остеосинтез усулига нисбатан 78,3±4,6 баллдан 91,4±5,6 баллгача оширади (Р<0,01).
7. ҚК жарохатлари билан бсморларни даволашда таклиф этиластган орка S-симон киришда динамик юксизлантирувчи аппаратни кўлланилиши томир-нсрв тузилмаларини интраопсрацион жарохатланиши хавфини пасайтиради, опсрациянинг яхши натижалари улушини 74,4% дан 84,6% гача кўтаради ва бсморнинг стационарда бўлиш даврини 44,5±3,8 дан 7,8±0,2 суткагача қискартиради(Р<0,001).
8. ҚК жарохатлари асоратларини даволаш учун ўтказиладиган конссрватив терапия самарадорлиги чанок-сон бўғими функционал тикланиши кўр-саткичларининг фақатгина даволашни биринчи ойида 38,3±5,4 дан 58,6±6,5 баллгача максимал кўтарилиши билан вақтинча самарадорликка эгалиги билан тавсифланади (Р<0,001) ва бу кўрсаткич кейинчалик кузатувнинг учинчи ойига келиб дастлабки кийматларгача пасайиб, кайта курсларни амалга оши-риш заруратини тугдиради.
9. ҚК жарохатлари асоратларини таклиф этиластган динамик юксизлантирувчи ўзакли компрсссион-дистракцион аппарат ёрдамида хирургик даволаш бсморларни эрта фаоллаштиради ва кузатувнинг 1 ойлик муддатида чаноқ-сон бўғими ҳолатини 34,1±3,9 дан 67,2±5,7 баллгача яхшилайди (Р<0,001) ва 6 ойга келиб мазкур кўрсаткич яна 87,1±7,2 баллгача кўтарилади ва бу тургун клиник самара билан ифодаланади (Р<0,001).
Болаларда ирсий носиндромал нейросенсор гарангликнинг клиник ва молекуляр генетик жиҳатлари.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон Соғликни Сақлаш Ташкилоти статистик маълумотларига кўра, дунё ахолисининг 7 фоизи эшитиш бузилиши билан хасталанган. Туғма эшитиш заифлиги инсонларда энг кўп учрайдиган касалликлардан бири бўлиб, чақалоқлар орасида 1:1000 нисбатни ташкил килади.
Илк болалик даврда ушбу касаллик билан отриган бемор болаларнинг 22-50 фоизида эишитиш пастлиги генетик омиллар билан боғлиқ деб ҳисобланади ҳамда ушбу ҳолатларнинг 75 фоизи носиндромал нейросенсор гаранглик (ННСГ) билан намоён бўлади. Ирсий мойиллик натижасида нейросенсор гаранглик (НСГ) учраши 15 мартадан 20 мартага ошиб боради. Умуман, чакалокларда эшитиш аъзосининг шикастланиш даражасининг ошиб боришини 7-10 фоиз холатда эмбриологик, генетик ёки тугма сабаблар ташкил килади.
Мамлакатимиздаги соғликни саклаш соҳасини такомиллаштириш борасида амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар натижасида аҳоли
саломатлигини мустаҳкамлаш ва тугма патологияларнинг олдини олиш, жумладан, НСГ бўлган ногирон болаларни ўз вақтида аниқлаб, эрта ташхислаш ва даволашда муайян натижалар кўлга киритилмокда.
Маълумки, бутун жахонда ирсий ва тугма ННСГ нафакат тиббий, балки муҳим социал муаммолардан бири саналади. Шу боис замонавий оторинола-рингологияда ННСГ билан хасталанган болаларни эрта ташхислаш, даво чо-раларини тўғри танлаш ва прогнозлаш долзарб муаммо бўлиб колмокда.
Туғма ва ирсий ННСГ келтириб чиқарувчи омилларни ўз вактида аниқлаш, генетик ҳолатларни тўғри баҳолаш, туғиладиган боланинг эшитиш қобилиятини прогнозлаш ҳамда мазкур муаммоси бор оилаларга тиббий маслаҳат беришнинг ҳозирга қадар етарли даражада ўрганилмаганлиги нафакат оилаларни, шунингдек, давлатимиз келажаги саналган ёш авлодни соғломлаштиришга қаратилган зарурий ва устувор масалалардан биридир.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 27 январдаги ПҚ-1271-сон қарори билан тасдиқланган «Баркамол авлод йили», 2014 йил 19 февралдаги ПҚ-2133-сон қарори билан тасдикланган «Соғлом бола йили» ва 2016 йил 9 февралдаги ПҚ-2487-сон карори билан тасдикланган «Соғлом она ва бола йили» карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади болаларда учрайдиган нейросенсор гаранглик нинг носиндромал турини Сх26 ген мутацияси билан боғлиқлигини асослаш ва ушбу хасталикни даволаш тактикасини оптималлаштиришдан иборат
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
болаларда ННСГнинг клиник-генетик хусусиятларига кўра учраш дара-жаси ва болалар касалликлари таркибида эшитишнинг пасайишига олиб келувчи ирсий омилларнинг таъсири аниқланган;
болаларда ННСГ оғирлашишида эшитиш даражаси, хасталикнинг бошланиш даври ва Сх26 гени мутацияларининг шикастловчи спектрларини ўзаро боғлиқлиги асосланган;
инбридинг (қариндошлар ўртасидаги никоҳ) муҳитида 35delG мутациялари нинг учраш даражаси панмикс муҳитдаги тегишли мутацияларга карши таъсир қилиши, оғирлашмаган анамнезли оилаларни ажратишда инбридинг мутациянинг етакчи омили эканлиги исботланган;
носиндромал нейросенсор гарангликнинг генетик гетерогенлигини эрта ташхислаш ва оптимал даволаш учун алоҳида нозологик шакл сифатида гуруҳга ажратилиши асосланган.
ХУЛОСА
1. Болаларда туғма эшитиш бузилишларини учраш даражаси такқос ланганда гарангликнинг носиндромал шаклини анча устунлиги (мос равишда 31,6%) аниқланган, бу аҳоли ўртасида скрининг дастурлари асосида ирсий эшитиш заифлиги бўйича хавф гуруҳини шакллантиришни талаб килади ва тугма эшитиш заифлигининг янги холатларини самарали олдини олишнинг биринчи боскичи ҳисобланади.
2. Носиндромал нейросенсор гаранг бўлган болаларда 35dclG мутациялари бўйича генотиплаш маълумотлари 35 delG мутацияси эшитиш патологияси ривожланишининг энг асосий сабабчиси эканлигини кўрсатди (31,6%), бунда аутосом-рецессив ирсийланиш тури билан мазкур мутация бўйича гомозиготаларнинг устунлиги (17,1%) исботланди. Инбридинг муҳитида 35delG мутацияларининг учраши даражаси 15% панмикс муҳитдаги тегишли мутацияларга қарши 51,6%ни ташкил килиб, огирлашмаган анамнезли оилаларни ажратишда инбридинг мутациянинг етакчи омил эканлиги асослаб берилди.
3. Носиндромал нейросенсор гарангликни 13,1% беморларда келтириб чикарувчи сабабларга кўра аниқланган, лекин ДНК ташхисотдан кейин текширилган бемор болаларда касаллик 61% га ортганлиги шу текшириш усулининг катта ахамиятга эга эканлигини асослайди.
4. Носиндромал нейросенсор эшитиш заифлиги билан болаларда нейросен сор эшитиш заифлигининг клиник-аудиологик тавсифи огир эшитиш бузилиш ларининг (35,4 фоиз холатда - IV даража ва 17,1 фоиз холатда - карлик) устунлиги билан характерланади.
5. Эшитиш заифлиги мавжуд болаларда эрта ташхислаш алгоритмида Сх26 генидаги мутация ташувчиликни ва перинатал давр хавф омилларини хамда ингбридингни ННСТ ривожланишига таьсирини хисобга олиш керак.
6. ННСГда ЗббеЮнинг генетик мутациясини аниқланиши самарали эшитишни протезлаш ва кохлеар имплант (КИ) учун кўрсатма бўла олади ва реабилитация кўрсаткичларини (эшитишни кабул килиш хамда такомиллаштиришда) 1 йилдан сўнг КИ да 100 фоиз, протезлашдан кейин эса 86,4 фоизга яхшилайди.
Агробиоценозда тунламлар популяцияси сонини бошқаришда трихограмма (hymenoptera: trichogrammatidae) турларининг аҳамияти
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ер юзида экологик муаммолар юзага келиши, атроф муҳит муҳофазасининг глобаллашуви, жаҳон бозори сифатли маҳсулотларга бўлган талабининг ортиши, кишлок хўжалиги экинларини зараркунанда ва касалликлардан химоялашнинг биологик усули асосида хосилдорликни саклаб қолиш ҳамда сифатли, экологик тоза маҳсулотлар етиштириш долзарб хисобланади.
Мамлакатимиз агробиоценозида тунламларнинг 300 дан ортиқ турлари учраб, шулардан 220 турлари экинларни кемириб зарарлайди. Зараркунандаларга қарши кимёвий моддалар сурункали қўлланиши натижасида зараркунандаларнинг пестицидларга чидамли авлодларининг вужудга келиши кузатилмокда. Қишлоқ хўжалик экинларини зараркунанда ва касалликлардан химоялашда экологик соф хисобланадиган биологик усул улушининг кейинги йилларда кенгайиб бориши биологик ҳимоя килиш технологияларини такомиллаштиришни, мавсумда қўлланиладиган биомаҳсулотларнинг сифати ва уларни қўллаш самарадорлигини оширишни такозо этади. Бу эса етиштирилаётган қишлоқ хўжалик экинлари ҳосилини зараркунандалардан саклаб колишни таъминлайди.
Иклим ўзгариши жараёнида маҳаллий тур энтомофагларининг паразит-хўжайин муносабатларини яхшилаш, биолабораторияларда биомахсулот-ларнинг оналик авлодини янгилаш ва улардан ишлаб чикаришда фойдаланиш технологияларини такомиллаштириш трихограмманинг (Hymenoptera, Trichogrammatidae) тунламларга нисбатан самарали таъсирини оширади. Қишлоқ хўжалик экинларида учрайдиган тунламлар зарарининг кўлами кенгайишининг олдини олиш, уларнинг самарали кушандаларини қўллаш орқали бартараф этиш, паразитнинг янги турларини аниклаш, мамлакатимизга интродукция килиш, иклимлаштириш, тунламларнинг асосий паразита трихограммани ишлаб чикариш ва қўллаш усулларини такомиллаштириш долзарб бўлиб хисобланади.
Ҳозирда юртимиз агроценозида зараркунандалар микдорини бошқаришнинг бир неча усуллари мавжуд бўлиб, шулардан, факатгина ғўзани зараркунандалардан химоя килишнинг 90% улуши биологик химоя килиш усулига тўғри келади.1
Узбекистан Республикаси «Қишлок хўжалик ўсимликларини зараркунандалар, касалликлар ва бетона ўтлардан химоя қилиш тўғрисида»ги қонуни ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2004 йил 29 мартдаги 148-сон «Ўсимликларни ҳимоя килиш хизмати тузилмасини такомиллаштириш ва самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади қишлоқ хўжалиги экинларида учрайдиган тунламлар сонини бошқаришда экстремал шароитга мос трихограмма турини танлаш, интродукциялаш, иқлимлаштириш, ялпи кўпайтириш ва тарқатиш усулларини такомиллаштириш ҳамда экинлар ҳосилини сақлаб колиш технологияларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
тунлам турларининг экинларда учраш даражаси, ғўза тунламининг асосий паразитлари ва уларнинг ўзаро нисбати аниқланган;
мамлакатимиз учун трихограмманинг янги Trichogramma chilonis Ishii тури интродукция килинган, иклимлаштирилган ва биологик хусусиятлари аникланган;
интродукцион Trichogramma chilonis тури маҳаллий турлар билан такқосланган, унинг турли маҳаллий тангачақанотли зараркунанда турларга қарши биологик кўрсаткичлари аникланган;
мамлакатимизда трихограммани лаборатория шароитида сунъий озиқа (in vitro) ёрдамида кўпайтириш усули ишлаб чиқилган;
мамлакатимизда трихограммани кадоклаш ва зарарли тунламларга дала шароитида қўллашнинг самарали технологияси ишлаб чиқилган;
агробиоценозда трихограмманинг биологик фаоллигига таъсир этувчи экологик, антропоген омиллар аникланган, тунламларга карши қўлланиладиган инсектицидларнинг трихограмма паразитига таъсири аниқланиб, кам таъсирга эга турлари ишлаб чикаришга тавсия этилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Республикамизнинг Тошкент, Сирдарё вилоятлари ғўза агрценозида учрайдиган тунламлар (Noctuidae) оиласининг 15 турга оид вакиллари қайд этилиб, ғўза тунлами (Helicoverpa armigera Hbn) жами аникланган тунламларнинг 54,1% ни, кузги тунлам (Agrotis segetum Dcn.et Schiff) 11,2% ни, бошқа тур вакиллари эса 2,4-6,2% га қадар бўлиши аниқланди.
2. Ғўзада экини майдонида ғўза тунлами капалакларининг авлодлари бўйича капалакларнинг пуштдорлиги ўрганилди. Бунда бир авлод капалаклариинг ялпи учиш давомийлиги ўртача 18-22 кунни ташкил этиб, капалаклар пуштдорлик даражасининг энг юқори кўрсатгичлари шу куннинг 11-14 кунларида кузатилди, 100 туп экиндаги тухумлар сони иккинчи авлод учун 11-14,2 дона, учинчи авлод учун ўртача 21,6 донани ташкил этди.
3. Ғўза агроценозида ғўза тунлами текинхўрларидан Ichneumonidae, Tachinidae, Braconidae, Trichogrammatidae оила вакилларининг 18 тури учради. Паразитлар ғўза тунлами турли ривожланиш босқичларига ихтисослашган бўлиб, ихнеумонидлар 28,8%, браконидлар 38,4%, тахинидлар 17,2% ва Trichogrammatidae 14,4% ни ташкил этиши аникланди.
4. Мамлакатимиз энтомофаунаси учун янги Trichogramma chilonis Ishii тури интродукцияланиб, унинг биологик кўрсатгичлари турли гигротермик шароитларда ўрганилди. Жумладан, мазкур тур тангачаканотлилар (Lepidoptera) вакиллари тухумларини ўртача 88,0% га кадар зарарлаб, хаётчанлиги +30°С хаво хароратида 7 кун, +32°С ҳаво ҳароратида 5 кунгача сакланиб колиши, уни ялпи кўпайтириш учун кулай шароит +28-30°С бўлиши мақсадга мувофиқ.
5. Ўтказилган тажрибалар шуни кўрсатдики Trichogramma chilonis тури қулай шароитда тухумининг ривожланиши, ўртача 1-1,5 кун, личинкалик даври 3-3,5 кун ва ғумбаклик даври 5-6 кунни, яъни тухумдан имагогача бўлган давр ўртача 9-11 кун бўлиб, бу даврда ғўза тунламида пуштдорлиги ўртача 52,7 донагача, жинслар нисбати 1:4-1:8 гача бўлиши мақсадга мувофиқ.
6. Trichogramma chilonism турли тангачақанотлилар тухумларида кўпайтирилиб, унинг хўжайин турларига нисбатан талабчанлиги ўрганилганда, ғўза тунлами (Helicoverpa armigera Hub), кузги тунлам (Agrotis segetum Den.et Schiff) тухумларига нисбатан юқори 88,2-96,0% эканлиги аниқланиб, дон куяси (Sitotroga cerealella Oliv) тухумларига зарарлаши 72,6% эканлигини хамда мавсумда тунлам тухумлари билан янгилаш тавсия этилади.
7. Trichogramma chilonism турини тиним даврида турли сақлаш ҳароратларида ўрганилиб, ушбу тур учун тиним даври хаво харорати +7-8°С, хаво нисбий намлиги 60-65% бўлиши қулай бўлиб, шу шароитда 20 кун сакланганда 89,4%, 40 кун сақланганда 84,2% 60 кунда78,1%, 80 кунда 72,0% ва 100 кунда эса 68,9% гача ҳаётчанлиги сақланиб, кейинги муддатларда улар ҳаётчанлиги пасайиши кузатилиб, ушбу турни юқоридаги хароратда саклаш тавсия этилади.
8. Илк бор трихограмма турларини in vitro усулида кўпайтириш ўрганилиб, турли озиқа муҳитларидан самаралиси ажратиб олинди. Бунда (шартли Ғ) мум парвонаси қурти гемолимфаси (Ғ|) 45,5%, неоргник туз (Ғг) 13,5%, тухум сариғи (Ғ3) 20,5 %, табий сут (Ғ4) 20,5% таркибидаги озика муҳити трихограммани кўпайиши учун самарали эканлиги аникланди ва ушбу таркибдаги озиқада кўпайтириш тавсия этилади.
9. In vitro усулида кўпайтирилган трихограмма авлодининг биологик кўрсатгичлари ўрганилиб, кетма-кет кўпайтиришда 6-авлодида биологик кўрсатгичлари тушиши хўжайин тухумларини зарарлаш даражаси 52,2 -36,3% гача бўлиши аниқланди.
10. Трихограмма ривожланишига абиотик омилларнинг таъсири ўрганилганда, Trichogramma chilonis турини лаборатория шароитида ялпи кўпайтириш даврида 14 соат ёруглик куни, Trichogramma pintoi Voeg тури учун эса 16 соат ёруглик куни мақбул эканлиги аникланди. Trichogramma chilonis турида хаво ҳароратининг тушиши (+18°С) жинслар нисбатини номутоносиб равишда (<?:$) 2:7 ва 2:8 бўлиши аникланди ва ушбу турларни ялпи кўпайтиришда юкоридига ёруглик кунларида бажариш тавсия этилади.
Н.Ғўза агроценозда кузатиладиган хаво нисбий намлигининг Т. chilonis турига таъсири ўрганиш шуни кўрсатдики, трихограммани ғўза тунламига карши хаво нисбий намлиги нисбатан юқори (63,2%) бўлган майдонда биологик самарадорлик 78,1%, нисбий намлик нисбатан кам бўлган (42,2%) ғўза майдонида тунлам тухумларига карши биологик самарадорлик 66,6% ни ташкил этди ва қўллаш даврида хаво нисбий намлигини яратиш тавсия этилади.
12. Агроценоза ғўза тунламига карши кўлланиладиган инсектицидларнинг трихограмма ривожланиш босқичларига таъсири ўрганилиб, нисбатан кам таъсирга эга турлар Ботон 100гл э.к., Эмамекс 5% с.э.г. эканлиги аникланиб ушбу инсектициларни уйғунлашган ҳимоя тадбирида қўллаш тавсия этилди.
13. Трихограммани тунламларга қарши қўллашнинг такомиллашган усулда ишлаб чиқилди, махсус трихокартларда ғумбак ҳолида кўлланлиб, амалдаги усулга (54,6-59,8) нисбатан самарадор эканлиги аникланди. Ғўза тунламига карши ғўза майдонларида ғумбак ҳолида трихокартларда кўллаш нисбатан юкори самарадор эканлигини (87,5-88,1%) кўрсатди.
14. Trichogramma chilonis турини турли экинлардаги тангачақанотли зараркунандаларга карши кўллаш бўйича ўтказилган тадқиқотларда, махаллий тур {Trichogramma pintoi) турига нисбатан самарадор эканлиги аникланиб, ғўза тунламига қарши ғўза экинада 84,3%, помидорда экинида 88,7%, ловия экинида 81,3%, ҳамда маккажўхори экинида унинг парвонасига карши 86,4% биологик самарадорликка эришилди.
15. Помидордаги ғўза тунламига карши трихограммани кўллашнинг хўжалик ва иктисодий самарадорлиги ўрганилиб, трихограмма кўлланилган майдонда 92,7% ц хосил сақлаб колиниб, 3353,4 минг сўм соф фойда олинди ва рентабиллик даражаси 52%ни ташкил этиб, экологик тоза махсулот етиштирилди.
Ўзбекистон шароитида голштин ва флегфих симментал зотларининг иқлимга мослашиш, наслдорлик ва маҳсулдорлик сифатларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Дунёда чорвачилик қишлоқ хўжалигининг етакчи соҳаларидан бири бўлиб, аҳолини сут-гўшт ва бошка озик-овкат маҳсулотлари билан таъминлашда қорамолчилик муҳим аҳамият касб этади. Қорамолчиликда янги замонавий инновацион технологияларни тадбик этиш натижасида АҚШда голштин зотли сигирларнинг сут соғими 9500 кг, Голландия, Германия ва бошқа Европа давлатларида эса 8000-9000 кг, сут таркибидаги ёг микдори 4,6 фоизга ошганлиги кузатилган.
Бугунги кунда республикада фермер хўжаликларида корамолчилик наслчилик базасини мустаҳкамлаш, наслдор молларни парваришлаш ва қорамоллар бош сонини кўпайтириш ҳамда уларни маҳсулдорлигини оширишга қаратилган катор тадбирий-чоралар амалга оширилмокда.
Қорамоллар зотларни такомиллаштириш ва наслчилик базасини мустаҳкамлашда «яхшиловчи» голштин ва флегфих симментал зотли молларни такомиллаштириш муҳим аҳамиятга эга. Наслдор молларнинг турли генотипларини республикага келтириш ва самарали фойдаланишда, иссиқ иқлим шароитига мослашиши, ривожланиши ва маҳсулдорлик хусусиятларини аниклаш, генетик маҳсулдорлик имкониятларини шакллантириш, наслчилик заводларини ва сермаҳсул подаларни яратиш муҳим илмий ва амалий аҳамиятга эга бўлиб ҳисобланади.
Четдан келтирилган немис, Словения ва хитой голштин, флегфих симментал генотипли молларнинг наслдорлик ва маҳсулдорлик сифатлари, табиий-иқлим шароитига мослашиш ва биологик хусусиятларини аниклаш, наслчилик базасини мустаҳкамлаш, подаларни такомиллаштириш, янги сермахсул подаларни яратиш, уларнинг махсулдорлик генетик маҳсулдорлик имкониятларини шакллантириш бўйича илмий тадкиқотлар етарлича олиб борилмаган. Флегфих симментал зотли сигирларнинг сут махсулдорлиги юқори бўлиб, ўз ватанидаги кўрсаткичлардан қолишмаган. Сутдор қорамолчилик ҳудудларида яхшиловчи голштин ва тоғ олди ҳудудларида флегфих симментал зотли молларни хўжалик фойдали хусусиятлари аникланган хамда уларнинг наслдорлик ва махсулдорлик сифатлари такомиллаштирилган. Наслчилик хўжаликлари подаларида наслдор ва селекция гурухдарини яратиш долзарб ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 23 мартдаги ПҚ-308-сон «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рағбатлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сон «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рағбатлантиришни кучайтириш ҳамда чорвачилик махсулотларини ишлаб чиқаришни кенгайтириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади наслчилик фермер хўжаликларида импорт қилинган голштин ва флегфих симментал зотли молларнинг иклимга мослашиш, наслдорлик ва махсулдорлик сифатларини такомиллаштириш генетик махсулдорлик потенциалини шакллантиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор наслчилик фермер хўжаликларининг замонавий саклаш тизими хамда оптималлаштирилган озиклантириш технологии шароитларида хитой, немис, Словения голштин молларининг наслдорлик, махсулдорлик ва биологик хусусиятлари ишлаб чиқилган;
сут-гўшт йўналишидаги қорамолчиликнинг тог олди худудида флегфих симментал зотли молларнинг шароитга мослашиш, хўжалик фойдали ва биологик сифатлари аникланган;
яхшиловчи зотларни наслдорлик ва махсулдорлик хусусиятларининг шаклланиши янги иқлим шароитида аникланган;
генотип-муҳит ва селекция белгиларининг боғланишлиги исботланган;
четдан келтирилган голштин ва флегфих симментал зотларнинг турли худудий ва конституция типларининг наслдорлик, махсулдорлик ва биологик сифатлари такомиллаштирилган.
ХУЛОСА
1. Ҳозирги вақтда республикада 400 дан ортиқ наслчилик хўжалиги яратилиб, уларда 100 мингдан ортиқ корамол, шу жумладан 34 минг бош сигир урчитилаётган бўлса-да, наслчилик базасини мустаҳкамлаш ва наслчилик подаларини тўлдиришдаги талабларга жавоб бермайди. Сигирларнинг паст бўлиб, сут соғими 2870 кг атрофида. Шу боис хорижий давлатлардан яхшиловчи зотларни олиб қелиш ва уларни соф ҳолда урчитишда наслчилик хўжаликларини яратиш тавсия этилади.
2. Хитой голштинлари Республиканинг табиий-иқлим шароитига яхши мослашиб, иссикқа чидамлилик индекси, сервис даври ва туғишлар оралиғи оптимал шаклланган. Организмда модда алмашинув, оксидланиш-тикланиш ва муҳитдан ҳимояланиш жараёнлари ёз даврида кишга нисбатан жадал ўтган (Р>0,99).
3. Наслчилик фермер хўжаликларининг традицион саклаш ва озиқлантириш шароитларида сигирларни сут соғими кўтарилиб борган (Р>0,95). Селекция белгилари ижобий боғланишда бўлиб, корреляция коэффициентига кўтарилган. Тананинг пропорционал тузилиш шакли уларни мустахкам конституция ва сут йуналишига хослигидан далолат беради.
4. Немис голштин турли конституция типли моллар енгил типли биноларда боксларда ва очиқ майдончаларда яйратиб сақлаш тизими хамда бир хил типли оптималлаштирилган озиқлантириш шароитларида ўзларининг физиологик ҳолатлари ва сут махсулдорлик характерини намоён этган. Ташқи муҳитнинг жазирама иссиқ ва юқори куёш радиацияси нозик конституцияли сигирларнинг сут маҳсулдорлигига салбий таъсир кўрсатган. Мустахкам конституцияли сигирларнингсут соғими кўтарилиб борган (Р=0,99-Р>0,999). Уларда селекция белгиларининг ижобий богланиши кузатилган. Сигирларнинг сутдорлик типи пропорционал шаклланган, елиннинг морфо-функционал хусусиятлари машина согимига мослашган.
5. Турли конституция типидаги сигирларнинг биологик хусусиятлари мустахкам типлилар фойдасига шаклланган. Иссиққа чидамлилик индекси нозик конституцияни сигирларда мустахкам типдагиларга нисбатан паст бўлган (Р>0,95). Модда алмашинув, оксидланиш-тикланиш жараёнлари ва муҳитдан ҳимояланиш кўрсаткичлари мустахкам конституцияли сигирлар намоён бўлган (Р=0,95). Оёк, туёк ва елин касалликларининг учрашиши нозик конституцияли молларда кўтарилган. Тадқиқот ишлари мустахкам конституцияли молларни танлаш ва поданинг селекция гуруҳини шакллантирган.
6. Оптималлаштирилган сақлаш ва озиқлантириш типида Словения ва немис голштин генотипли сигирларда фенотипик кўрсаткичлари турлича шаклланган. Генотип-мухитнинг ўзаро богланишлиги сигирларни махсулдорлик генетик потенциалини турли меъёрда намоён этган (Р=0,99-Р>0,999). Ўрганилган генотипли сигирларнинг аждодлар индекси барча фенотипли сигирларда юқори бўлса-да, янги иқлим шароитида қизларининг махсулдорлиги оналариникига нисбатан турли даражада паст бўлган (Р=0,99-Р>0,999).
7. Ёзги ва кишки шароитлардаги стресс факторлар турли фенотипли сигирларнинг физиологик холатига турли даражада таъсир кўрсатган. Словения ва немис голштин фенотипли сигирлар иссикка чидамлилик индекси бўйича сарфланган (Р=0,95). Устунлик юкори фенотипли сигирларга хос бўлган. Ёзги иссик шароитда сигирларнинг сут согимипасайган. Моллар организмида модда алмашиниш жараёни ёз даврида кишга нисбатан кўтарилган (Р=0,99). Ёзги ва кишки стресс факторлар паст фенотипли сигирларда юкори фенотиплиларга нисбатан кучли таъсир кўрсатган (Р=0,99). Яхши фенотипли молларни шакллантириш, улардан яхши генотипларни танлаш ва наслдор подаларни шакллантиришга эришилган.
8. Тог олди ҳудудининг табиий-иклим шароитида флегфих симментал зотли молларнинг хўжалик фойдали хусусиятлари ватанидаги сингари шаклланган. Уларни капитал биноларда боксларда саклаш ва оптималлаштирилган озиклантириш шароитларида парваришлаш, генетик махсулдорлик потенциалини намоён этган. Турли генотипли сигирларнинг сут согими I-лактациясида зот стандартидан кўтарилган. Молларнинг клиник кўрсаткичлари ёз ва киш даврида физиологик нормада сақланган. Иссиқка чидамлилик индекси юқори даражада намоён бўлган. Гематологик кўрсаткичлари ёз ойларида кўтарилган. Тоғ олди ҳудудида ушбу зотли молларни наслчилик подаси шаклланган.
9. Тадқиқот ишлари юқори иктисодий самарадорликда якунланган. Хитой голштин сигирларини традицион технологик шароитларда парваришлашда ишлаб чикариш рентабеллик даражаси 26-30 фоизга, немис голштин мустахкам конституцияли сигирларни енгил типли биноларда саклаш оптималлаштирилган озиклантиришда 35-36 фоизга, Словения ва немис голштинларида 62 фоизга ва тог олди худудида парваришланган флегфих симментал зотли сигирларда 58 фоизга тенглашган.
Деҳқон ва фермер хўжаликларида сермаҳсул моллар гуруҳларини яратиш, подалар ва ресурстежамкор технологияларни такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Чорвачилик тармоғи жадал ривожланган хорижий мамлакатларда корамолчиликда наслдор молларни парваришлаш, сермахсул зотларини яратиш, подаларнинг наслдорлик сифатини яхшилаш ва махсулот етиштириш технологияларини такомиллаштириш долзарб бўлиб ҳисобланади. Германия, Голландия ва Исроил голштин генотипли сигирларнинг сут соғими ўртача 8500-12000 килограммга тенглашган. АҚШ ва Канадада бу кўрсаткичлар 9000-9700 килограммга кўтарилган. Бука берувчи гуруҳлардаги сигирларнинг сут согими 14000-17000 килограммга ва унинг таркибидаги ёг микдори 4,5-5,0% га ошган.
Республикамизда қорамолчиликни ривожлантиришда серсут, наслдор молларни парваришлаш ва тог олди ҳудудларида сут-гўшт йўналишида зотларни яратиш ҳамда чорвачилик маҳсулотларини ишлаб чиқаришда замонавий инновацион технологияларни жорий этишга қаратилган кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда.
Бугунги кунда корамолчилик махсулотлари ишлаб чикариш кўламини ошириш, унинг наслчилик базасини яхшиловчи зотларни, наслдорлик ва махсулдорлигини намоён этиш хисобидан мустаҳкамлаш мухим ахамият касб этмоқда. Ушбу хусусиятларни эътиборга олган ҳолда селекция ва технологик жараёнларни такомиллаштириш, голштин зотли молларни германия ва америка селекциясига хос хамда тог олди худудларида флегфих симментал зотларини ташки муҳит шароитига мослашиши мухим илмий-амалий ахамиятга эга.
Қорамолчиликда наслчилик базасини кенгайтириш, яхшиловчи сут ва сут-гўшт йўналишидаги зотларни соф ҳолда урчитиш ва районлаштирилган қорамол зотлари билан чатиштириш асосий усуллардан ҳисобланади. Иссиқ иқлим шароитида голштин ва флегфих симментал зотларини импорт қилиш, турли генотипли молларнинг махсулдорлик генетик потенциалини намоён этиш ва наслчилик подаларини шакллантириш муаммолари, генотип-муҳитнинг ўзаро муносабатида етарлича ўрганилмаганлигини ҳисобга олиб, бу борада зарур имкониятларни яратишга кўмаклашадиган комплекс тизимни янада такомиллаштириш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади. Тадқиқот натижалари бўйича қора-ола зотли германия ва америка голштин генотипли сигирларнинг сут соғими кўтарилиб, қора-ола зотининг стандарт кўрсаткичидан анча устунлик килди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 23 мартдаги ПҚ-308-сон «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рағбатлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сон «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рагбатлантиришни кучайтириш ҳамда чорвачилик махсулотларини ишлаб чиқаришни кенгайтириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади шахсий ёрдамчи, деҳкон ва фермер хўжаликларида подаларни шакллантиришнинг ресурстежамкор технологияларини такомиллаштириш ва сермаҳсул моллар гурухдарини яратиш, сақлаш ва озиклантириш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
деҳқон ва фермер хўжаликларида маҳаллий, зоти яхшиланган ҳамда қора-ола зотли голштин генотипли молларнинг хўжалик-биологик хусусиятлари аникланган;
подалар ва ресурстежамкор технологияларни такомиллаштириш ҳамда сермаҳсул моллар гуруҳи яратилган;
иссик иқлим шароитида селекция ва ресурстежамкор технологияларни такомиллаштириш омиллари амалга оширилган;
кора-ола зотли голштин генотипли молларнинг хўжалик-биологик белгиларини ташқи муҳит факторларига мослашиш хусусиятлари аникланган;
сермаҳсул моллар гуруҳини яратишда голштин зотли исроил, немис ва америка селекциясига хос яхшиловчи буқалардан фойдаланиш ҳамда маҳаллий молларни флегфих симментал зоти билан чатиштириш усуллари такомиллаштирилган;
сигирлар генетик махсулдорлик потенциалини намоён этишида уларни озиқлантириш ва сакланишининг усуллари ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1 .Республика чорвачилик тараккиётида шахсий ёрдамчи ва деҳқон хўжаликларининг тутган ўрни беқиёс, ишлаб чиқарилаётган чорвачилик маҳсулотларининг 94-96 фоизи улар улушига тўғри келган. Экстенсив саклаш шароитларида ресурстежамкор технологияларни такомиллашти-ришда, сигирларнинг семизлик даражаси ва кунлик сут согими 52 ва 28 фоизга кўтарилган (Р>0,99-0,999). Улар ёзги ва кишки об-хаво шароитларига чидамлилиги билан характерланган. Сигирлар сут согими махаллий молларда 1194 кг (94%) ва зоти яхшиланганларида 1282 кг (81 %) га ошган.
2. Чорвачилик фермер хўжаликларида кора-ола зотли исроил голштин генотипли сигирларни серсут килиш технологиясида юкори голштин генотипли сигирларнинг сут согими 1731-2170 кг ёки 60-79 фоизга кўтарилган (Р>0,999). Сутдорлик коэффициенти 840-950 ни (Р>0,95) ташкил этган, ва елиннинг технологик сифатлари ва согим жадаллиги (1,58±0,03 ва 1,90±0,02 кг/дак) яхшиланган.
3. Серсут килиш технологиясида кунлик сут согими 55-67% га (9,0-12,0 кгдан 15-18,6 кггача) ошиб борган (Р>0,95-0,999). Селекция белгиларининг корреляция богланишлиги ижобий даражада шаклланган. Корреляция коэффициентининг устунлиги юкори голштин генотипли авлодларга хос (Р>0,95-0,99). Серсут килиш технологияси молларни иссикка чидамлилигига ижобий таъсир кўрсатган. ИЧИ-сут махсулдорлигининг ижобий корреляциям r=0,21 ва 0,55 га тенглашган (Р>0,95-0,99). Модда алмашинув, оксидланиш-тикланиш даражаси гурухдар бўйича юкори ишончликда (Р>0,99-0,999).
4. Наслчилик фермер хўжаликларида кора-ола зотли молларни голштинлаштириш сақлаш тизими ҳамда оптималлаштирилган (4147-4713 озуқа бирлигида) озиқлантиришда уларнинг голштин генотипли сермахсул гурухи шаклланган, селекция дифференциал и 1659 килограммга кўтарилган (Р>0,999). Америка голштин генотипли авлодларда селекция белгилари юкори корреляцияда шаклланган (Р>0,999).
5. Голштинлаштириш молларнинг экстерьерига ижобий таъсир кўрсатган. Елиннинг функционал хусусиятлари ва морфологик белгилари яхшиланган. Сут бериш жадаллиги 1,37 кг/дак дан 2,38 кг/дак га кўтарилган (Р>0,99).
6. Ёз даврида сигирларни енгил типли биноларда боксларда хамда майдончаларда яйратиб сақлашда иссиқ хаво ва куёш радиацияси маълум даражада таъсир кўрсатган. Сигирларнинг кунлик сут согими 12,3-24,4 фоизга пасайди. Бунда организмда модда алмашинув жадаллиги пасайган бўлса, нафас олиш-оксидланиш ҳамда муҳитдан ҳимояланиш хусусиятлари кўтарилган.
7. Наслчилик фермер хўжаликларида кора-ола зотли молларни
голштинлаштириш ва уларнинг традицион технологик шароитларида -капитал биноларда саклаш тизими ва оптималлашган озиқлантиришда немис ва америка голштин генотипли сигирларнинг сермахсул гуруҳи шаклланган. Сут согими бўйича селекция дифференциали кўтарилган (Р>0,999). Фенотипик белгиларнинг ўзаро корреляцияси кора-ола зотли голштин генотипли сигирларда юкори ижобий даражада намоён бўлган (Р>0,95-0,99).
8. Қора-ола зотли молларни америка голштин яхшиловчи буқалари билан чатиштиришда молларнинг экстерьери ва елиннинг технологии белгилари яхшиланган. Сут бериш жадаллиги 1,41 дан 2,40 кг/дак га тезлашган (Р>0,95-0,999). Сигирларни ташки мухитга мослашиш хусусиятлари клиник кўрсаткичларда физиологик нормада ўтган. Қон таркибининг морфологик кўрсаткичлари барча генотипли авлодларда юкори бўлган. Ёз даврида салқин бинолар ичида саклаш ва кўк ўтлар билан озиқлантириш технологияси молларнинг физиологик ҳолатига ижобий таъсир кўрсатган.
9. Турли тоифадаги хўжаликларнинг технологик шароитларида юкори иқтисодий самарадорликка эришилган. Деҳқон хўжаликларининг ресурстежамкор технологиясида маҳаллий ва зоти яхшиланган сигирларнинг сут ишлаб чиқариш рентабеллик даражаси устунлик килган, чорвачилик фермер хўжаликларида кора-ола зотли исроил голштин генотипли сигирларни рентабеллик даражаси 31,6% ни, наслчилик фермер хўжалигининг енгил типли биноларида саклаш ва бир хил озиклантириш типида парваришлашда голштин генотипли сигирларда 41,2-41,8 фоизга ва уларни традицион технологияларида 38,0 фоизга тенглашган.
Соғлиқни сақлаш тизимининг бирламчи бўғини – қишлоқ врачлик пунктлари фаолиятини аккредитациялашнинг услубий ёндашуви ва тиббий-ташкилий чора-тадбирларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда соғлиқни сақлаш тизимини, айниқса, кишлок жойларида соғликни сақлаш тизимининг бирламчи бўғини фаолиятини самарали ташкил килиш ва улар фаолиятини баҳолашнинг услубий ёндашувини такомиллаштириш долзарб йўналишлардан бири хисобланади.
Мустакиллик йилларида мамлакатимизда соғликни сақлаш тизимини ислоҳ килиш юзасидан кенг қамровли дастурий чора-тадбирлар амалга оширилиб, жахон миқёсида эътироф этилган натижалар қўлга киритилди. Бу борада соғликни сақлаш тизимининг бирламчи бўғини бўлган қишлок врачлик пунктларининг шакллантирилиши ва уларнинг самарали фаолиятини алоҳида таъкидлаш зарур.
Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ килишни янада чукурлаштириш, тиббиёт муассасалари фаолияти самарадорлигини ошириш, замонавий талаблар ва стандартларга мувофиқ аҳолига юқори малакали тиббий хизмат кўрсатишни таъминлаш, республика соғлиқни сақлаш тизимида меҳнатни бошқариш ва ташкил этиш шакллари ва усулларини жорий килиш юзеидан доимий равшда максадли чора-тадбирлар амалга оширилиб кслинмокда. Бу борада Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги «Соғлиқни саклаш тизимини ислоҳ килишни янада чукурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» ПҚ-1652-сон қарорида 2012-2015 йилларда республика соғлиқни саклаш тизимини ислоҳ килишни янада чуқурлаштиришнинг асосий йўналишлари белгилаб бсрилганини алоҳида таъкидлаш ксрак.
Қишлоқ врачлик пунктлари (ҚВП) фаолиятини аккрсдитациялашнинг услубий ёндашувини такомиллаштириш ва тиббий-ташкилий чора-тадбирлари самарадорлигини янада ошириш долзарб масалалардан бири хисобланади. Шу жиҳатдан соғликни сақлаш тизимининг бирламчи бўғини муассасаларининг ички аудитини ва ҳақиқий ҳолатини баҳолаш юзасидан ҚВП фаолиятининг ўз-ўзини баҳолаш стандартлари ва индикаторларини, тиббиёт ходимларининг узлуксиз малака ошириб бориши услубиётини, ҚВПларни аккредитация қилиш стандарт ва индикаторларини, шаҳар инфратузилмасидан узокдаги ҳамда тоғ ва тоғ олди аҳоли пунктларида жойлашган ҚВПларда ишлайдиган умумий амалиёт врачлари ва ҚВП патронаж тиббий ҳамшираларининг меҳнатини рағбатлантиришни, ҚВП тиббиёт ходимлари учун иш юкламаси нормаларидан келиб чикқан холда ҚВПнинг янги штат нормативларини, ҚВП патронаж тиббий ҳамширалари кўрсатадиган тиббий ёрдам сифати ва самарадорлигини баҳолаш услубиётини ва аҳолига сифатли тиббий хизмат кўрсатиш самарадорлигини баҳолаш услубиётини такомиллаштириш муҳим илмий-амалий вазифа хисобланади.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2007 йил 19 сснтябрдаги ПФ-3923-сон «Соғлиқни саклаш тизимини ислоҳ килишни янада чукурлаштириш ва уни ривожлантириш Давлат дастурини амалга оширишнинг асосий йўналишлари тўғрисида»га Фармони ва 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни саклаш тизимини ислоҳ килишни янада чукурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида бслгиланган вазифа-ларни муайян даражада бажаришга хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади қишлоқ врачлик пунктлари фаолиятини аккрсдитациялашнинг услубий сндашуви ва тиббий-ташкилий чора-тадбирларини такомиллаштириш бўйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
тиббий хизмат кўрсатиш сифат даражасини объектив баҳолаш юзасидан қишлоқ врачлик пунктлари аккрсдитациясининг индикаторлари ва стандартлари (тиббий ердамни ташкил қилиш, бошқариш ва молиялаш-тириш самарадорлиги; кадралар билан таъминланганлик; моддий-тсхник база; ахборот-рссурс базаси) ишлаб чиқилган;
ҚВПлардаги патронаж хамшираларнинг фаолияти самарадорлигини ва кўрсатилаётган тиббий ёрдам сифатини баҳолаш тизими ишлаб чиқилган;
ҚВПнинг хар бир ходимининг функционал вазифаларини бажариши ва сифат кўрсаткичларга (бириктирилган аҳолининг қатновлар сони; ижтимоий ахамиятга молик касалликларнинг кечикиб қўйилган ташҳислар сони; аҳоли соғлиғининг ҳолати ва касалланиш кўрсаткичлари; моддий-тсхник базаси ва инфраструктураси) асосланган ҳолда ҚВПларнинг фаолияти самарадорлигини бахолаш тизими ишлаб чиқилган; ҚВПлар фаолиятини марказий туман кўп тармокли поликлиникалари томонидан самарали мувофиқлаштиришнинг такомиллашган тизими ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Соғлиқни сақлаш тизимининг бирламчи бўғини - кишлоқ врачлик пунктлари фаолиятини аккрсдитациялашнинг услубий ёндошуви ва тиббий-ташкилий чора-тадбирларини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Соғликни сақлашнинг ҳозирги босқичида тиббий срдамнинг сифати ва хавфсизлигини назорат қилиш мсханизмлари ҳар доим хам самарали бўлмаяпти. Бунга сабаб - сифатни баҳолаш усуллари ва уни бошкариш механизмлари тизимининг мавжуд эмаслигидир. Тиббий срдамнинг сифати ва хавфсизлиги даражасини бахолаш мунтазам амалга оширилмаяпти ва у стандартлаштирилмаган. Бу, ўз навбатида, даволаш муассасаларини аккрсдитациялашни талаб қилади.
2. Республикада тиббиёт муассасаларини, шу жумладан ҚВПларни аккредитация қилишга илмий асосланган ёндашувларнинг мавжуд эмаслиги сабабли соғлиқни сақлашнинг бошланғич бўғини муассасаларининг ички аудитини ва ҳакиқий холатини бахолашни амалга ошириш учун ҚВП фаолиятини ўзини ўзи баҳолаш стандартлари ва индикаторлари халқаро тажриба асосида ишлаб чикилди ва жорий этилди. ҚВПларда ўз-ўзига баҳо бсриш бўйича ўтказилган тажриба муассасалари томонидан кўрсатилаётган тиббий ёрдам сифатининг ҳакиқий ҳолати баҳоланди. Бу ҚВПлар фаолияти сифати мониторингини олиб бориш, фактларга асосланган объектив баҳолаш имконини бсради. Бу, ўз навбатида, тиббиёт муассасалари ходимларининг такомиллаштиришни ва уларни яхшилаш учун тегишли имкониятларни гопишни талаб киладиган мавжуд муаммолардан хабардорлиги даражасини оширади.
3. Тиббиёт ходимларида муассасани аккредитация килиш масалаларида тажрибанинг йўклиги сабабли ҳамда ходимларнинг билимлари ва амалий кўникмаларини ривожлантириш, такомиллаштириш, шунингдек муассасаларни тажриба тарикасидаги аккредитация тартиботига тайерлаш максадида тиббиёт муассасалари ходимларини узлуксиз касбий ривожлантириш, сифатни ошириш, аккредитация килиш ва муассасани ички баҳолаш механизмларига ўргатиш тизими ишлаб чикилган ва жорий этилган. Аккредитация тартиботидан муваффакиятли ўтиш ва тоифа олиш учун муассаса ходимлари аккредитация стандартлари ва индикаторларини, ўз муассасасининг менежмент тизимини ўзгартиришни пухта ўрганиши ва жорий этиши зарур.
4. Фаолиятни (аккредитация тартиботларини) эксперт бахолашни ўтказиш алоҳида интизомий кўникмаларни талаб қилади. Шу сабабли баҳолаш гурухи такомиллаштирилиши ксрак бўлган аник муаммоларни аниклаш учун барча асосий йўналишлар вакилларидан иборат бўлиши ксрак.
5. Рсспубликада тиббиёт муассасаларини, шу жумладан ҚВПни аккредитация килиш амалга оширилмаяпти. Бу ўз навбатда тиббиёт муассасаларини аккредитация килиш стандартлари ва индикаторларининг жахон тажрибасидан кслиб чикқан ҳолда жорий этилишини талаб қилади. Шу муносабат билан ҚВПларни аккредитация қилишнинг тажриба лоийхаси ишлаб чикилган ва жорий қилинган. Аккредитациями жорий этиш бўйича эксперимент™ жалб килинган барча ҚВПлар қўйилган вазифаларга ва ишлаб чикилган дастурга мувофик тажриба аккрсдитацияси тартиботидан ўтди ҳамда уларга тегишли аккредитация тоифаси бсрилди.
6. Амалга оширилган тажриба лойиҳаси тажриба ҚВПларининг бирортаси хам аккрсдитациянинг юқори тоифасига мувофиқ эмаслигини кўрсатди. Бинобарин, қишлоқ аҳолисига кўрсатилаётган дастлабки тиббий-санитария срдами янада такомиллаштиришни ва яхшилашни талаб қилади. Шу сабабли ҚВПлар фаолиятини ўрганиш натижалари Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг «Қишлоқ врачлик пунктларини янада мақбуллаштириш ва фаолияти самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2014 йил 5 мартдаги 50-сон қарорини ишлаб чикишда ҳисобга олинди, уларга мувофиқ:
- кам қувватли ва самарасиз фаолият кўрсатаётган 243 та ҚВПни тугатиш йўли билан ҚВП шохобчалари мақбуллаштирилди, бу йиллик ҳисоблаш бўйича 1215 нафар ходимни қисқартириш ва 5,5 млрд, сўм маблагни тсжаш имконини бсрди;
- кўп тармоқли марказий туман поликлиникаларида, ходимларнинг умумий сони доирасида, поликлиника мудирининг ўринбосари - ҚВП фаолиятини мувофиқлаштирувчи лавозими жорий этилди;
- шаҳар инфратузилмасидан узокда ва тог, тоголди ахоли пунктларида жойлашган ҚВПда ишлайдиган умумий амалиёт врачларига алоҳида мсҳнат шароитлари учун тариф ставкасига 25 фоиз микдорида махсус устама хак жорий этилди, бу устама хак улар учун конунчиликда белгиланган қўшимча ва устамаларни ҳисоблашда лавозим маоши таркибига киритилади;
- ҚВПнинг патронаж тиббий хамшираларига узок муддатли узлуксиз иш стажи учун устаманинг максимал микдори тариф ставкасининг 20 фоизидан 40 фоизигача оширилди. Натижада тиббий ҳамшираларнинг ўртача иш хаки 17 фоизга кўпайди;
- 2014 йил 1 мартдан бошлаб ҚВПнинг янги штат нормативлари амалда жорий этилди, уларда ўзига биркитилган хар бир оилага бориши учун шароитлар билан таъминлаш мақсадида ҚВП патронаж тиббий хамширасига амалдаги иш юкламаси нормаларини камайтириш назарда тутилган, шунингдек ҳамширалик ишларини, дори-дармонларни ҳисобга олиш, сақлаш ва тўғри сарфлашни ташкил этиш учун масъул бўлган катта тиббий ҳамшира лавозими жорий қилинди;
- ҚВП умумий амалиёт врачлари ва тиббий ҳамшираларининг малакасини ошириш, касбий даражасини такомиллаштириш тизимини жорий этиш бўйича чора-тадбирлар комплекси ишлаб чиқилди ва тасдиқланди.
Ушбу чора-тадбирларни амалга ошириш натижасида ўрта ва кичик тиббиёт ходимлари сонини якуний қисқартириш 5156 ставкани ёки улар умумий сонининг 9 фоизини, бўшаган бюджет маблағлари микдори 19,2 млрд, сўмни ташкил қилди.
7. ҚВПларнинг самарали фаолиятини таъминлашда патронаж тиббий ҳамшираларга катта аҳамият бсрилмокда. Шуни ҳисобга олиб, республиканинг 5 та туманидаги 96 та ҚВПда патронаж тиббий хамширалар фаолияти самарадорлигини рейтинг бўйича баҳолаш жорий этилди. Бу уларнинг ўз ишларининг якуний натижаси учун масъулиятини, профилактика ишлари самарадорлигини ошириш хисобига шифохонага шошилинч жойлаштиришлар, тез тиббий ордам чакириклар ва тиббий меҳнат экспсртизаси тскширувларига юборилган бсморлар сонини камайтириш имконини бсрди.
8. Республика тиббиёт муассасаларини аккредитация килишнинг мавжуд эмаслиги сабабли, аккредитация мсханизмини жорий этишгача оралик босқич сифатида, ҚВП фаолиятини рейтинг бўйича бахолаш механизми бўйича тавсиялар ишлаб чикилди.
9. ҚВПни аккредитация килишнинг илмий асосланган моделини соғлиқни саклаш амалиётига жорий этиш, жиддий ташки маблаглар ва ресурсларсиз, тиббий ёрдам сифати ошишини таъминлайди.
10. Соғлиқни сақлашнинг бирламчи бўғинида тиббий ёрдам сифатини бошқариш тизими учун ишлаб чикилган стандартлар ва индикаторлар тиббиёт ходимларини моддий рагбатлантириш тизимида фойдаланишга тавсия этилиши мумкин.
11. Соғлиқни сақлашнинг бирламчи бўғини муассасаларини аккредитация килишнинг илмий асосланган ташкилий модели миллий даража учун устувор йўналишни белгилаш имконини бсради, демак, у Узбекистан Рсспубликасининг бошқа тиббиёт муассасаларини аккредитация килиш учун қўлланиши мумкин.
Наноскопик оқсил поралари структура ва функцияларининг ўзаро боғлиқлигини тавсифлаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда оқсиллардан ташкил топган ион каналларининг структура ва функцияларини ўзаро боғликлигини тадқиқ қилиш замонавий биофизиканинг энг муҳим вазифаларидан бири ҳисобланади. Ион каналлари наноскопик поралар бўлиб, ионлар учун селективлик хусусиятига эта, у мембранадан турли молекулаларни танлаб ўтказади ёки уларнинг таъсирига жавобан ўзининг хусусиятларини ўзгартиради. Сўнгги тадқиқот натижаларига биноан айнан ион каналлари сенсор вазифасини бажаради, яъни тирик организмларнинг ҳароратини ўлчаш, ҳид, таъм ва ёруғликни ҳис қилади.
Шу билан бирга, баъзи микроорганизмлар (ва шу қаторда юкори патогенлилар) ишлаб чиқарган оқсиллар ўз-ўзидан хўжайин ҳужайра мембранасига жойлашиб, у ерда de novo (яъни янгидан) ҳосил бўлган ион каналларидан ионлар билан бирга сувда эрувчан метаболитларни бошкарувга бўйсинмайдиган ўтиши ҳужайрани ўлимига олиб келади. Бу оқсиллар нафакат касалликларнинг клиник кўриниши учун жавобгар, балки хужайра ва бактериялар жойлашган муҳитнинг таркиби хам ушбу оқсилларга боғлик ҳолда ўзгаради. Шу сабабли оқсиллардан ҳосил бўлган нанопоралар бутун дунё тадкиқотчиларининг диккат марказида, чунки фундаментал нуктаий назардан нанопоралар тирик хужайралар функциясининг физиологик ва биофизикавий хусусиятларини тушунтириб берса, амалий томондан уларни нано-курилмалар сифатида ишлатиш мумкинлиги тўғрисида ғоя мавжуд. Жахондаги ўтказилаётган тадкиқотларда такидланаётганидек, оқсил нанопоралар структураси ва унинг хусусиятларига таъсири хақидаги билимлар янги дорилар ва замонавий ускуналар учун нано-курилма яратишда аҳамиятга эга.
Кўпчилик тадқикотчилар нано-қурилмаларнинг асоси сифатида энг истиқболли ион каналлари бу Staphyloccus aureus бактериялари ҳосил қилган а-гемолизин (а-ГЛ) деб ҳисоблашади, шунинг учун кўп сонли илмий тадқикотлар шу каналга бағишланган. Таъкидлаш керакки, а-ГЛнинг қўшкаватли липид мембраналарда сувга тўлган трансмембрана пора ҳосил қилиши, бундан 35 йил аввал Ўзбекистонда аниқланган.
Юқоридагилардан диссертация мавзуси ўта муҳимлиги ва зарурлиги кўринади, ушбу ион каналларининг функциясига оксилларнинг қайси структуравий ўзига хослиги таъсир қилиши, уларнинг селективлиги канал тузилишига ва аминокислоталар таркибига қандай боғлиқлиги ҳақидаги натижалар олдиндан мўлжалланган хусусиятларга эга бўлган нанопоралар яратилишига ёрдам беради.
Ушбу диссертация тадқиқоти 2011 йил феврал ойида имзоланган Ўзбекистон ва Япония ўртасидаги Қўшма баёнотда белгиланган вазифаларни амалга оширишга муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқот мақсади турли оксиллардан ташкил топган ион каналларида структура-функционал ўзаро боғлиқликни аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор ион каналларининг ўқи бўйлаб поранинг радиусини ўлчаш мумкинлиги исботланган;
VDAC ион канали ўтказувчанлигини бир ҳолатдан иккинчисига ўтганда унинг радиуси ўзгариши аниқланган;
ион каналларининг хусусиятлари нафақат зарядланган гурухдарнинг зарядига боғлиқ, балки уларнинг канал бўйлаб жойлашган ўрнига ҳам боғлик эканлиги аниқланган;
олигомер нанопораларнинг стехиометриясини in situ аниқлашнинг янги усули ишлаб чиқилган;
макси-анион канали VDAC оқсиллар оиласига мансуб эмаслиги аникланган;
илк бор полианионларнинг ион каналларини блоклаши уларнинг ўлчамларига боғлиқлиги билан биргаликда икки валентлик катионларнинг концентрациясига боғлиқлиги исботланган;
мембранада фиксация қилинган потенциал а-ГЛ пораларнинг эластик деформацияга учратиши аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Илк бор модификацияланган полимер зондлаш усули ёрдамида қуйидагилар аниқланди:
а) а-ГЛ каналнинг иккала кириш кисмининг диаметри бир бирига яқин ва 2,6/2,4 нм га тенг (цис/транс). а-ГЛ каналда 2 та тор жой мавжуд: асосий торайган жойнинг диаметри 1,3 нм бўлиб, таҳминан, каналнинг марказида жойлашган. Иккинчи жойнинг диаметри эса 1,8 нм га тенг бўлиб, каналнинг цис кириш қисми яқинида жойлашган;
б) цитолизин ҳосил қилган каналнинг цис кириш диаметри 1,9 нм га тенг, транс кириш диаметри эса 1,6 нм га тенг. Канал ичида битта торайган қисм бўлиб, унинг диаметри 1,2 нмга тенг;
в) VDAC ион каналининг юқори ўтказувчанлик ҳолатида цис ва транс кириш диаметрлари, мос равишда, 2,0 ва 4,0 нмга тенг. Қуйи ўтказувчанлик ҳолатига ўтганда иккала кириш қисми диаметри кичраяди ва цис кириш 1,8 ва транс кириш 2,4 нм га тенг бўлади. Канал ҳажмининг умумий камайиши ~10 нм3 га тенг, бу пора умумий ҳажмининг 40% ни ташкил этади.
2. Макси-анион ва VDAC каналларининг биофизик хусусиятларини мукаммал такқослаш, физиологик шароитларда, бу икки ион каналлари турли оқсиллардан ташкил топганлигини кўрсатди.
3. Илк марта а-ГЛ каналнинг цистеин-сканирловчи мутагенез усули структурасига қўшимча манъфий зарядлар кўшилиши унинг кучсиз анион селективлигини кучли катион селективлигига ўзгартириши исботланди, мусбат зарядлар кўшилиши эса унинг анион селективлигини сезиларли даражада оширишини кўрсатди. Бу ўзгаришларнинг даражаси янги зарядларнинг қўшилиш нуқтасига (бу ион танлаб ўтказувчанлигига кўпроқ таъсир қилади) хамда ушбу зарядлар каналнинг бўйлама ўқи бўйича жойлашишига боғлиқ (бу асосан вольт-ампер тавсифини ўзгартиради). Бу натижалар шуни кўрсатадики, пора деворининг йигинди заряди а-ГЛ каналининг катион-анион селективлиги учун жавобгар бўлади, заряднинг пора кириш кисмида жойлашиши эса вольт-ампер эгри чизикларининг шаклини белгилаб берувчи асосий омилдир.
4. Олигомер ион каналлари стехиометриясини аниқлашнинг, факат электрофизиологик ўлчашларга асосланган янги усули ишлаб чикилди. Унинг ёрдамида, қўшқават липид мембранада хосил бўлган а-ГЛ канал гептамер эканлиги аникланган.
5. Полианион молекуласи порага электростатик куч ҳисобига кириши ва ионлар ўтишини физикавий блоклаши аниқланди. а-ГЛ каналнинг полианионлар билан блокланиш эҳтимоли қуйидаги омилларга боғлиқ:
а) икки валентли катионларнинг иштироки ва концентрациясига, кайси-ки таъсир эффективлиги куйидаги катор билан белгиланади:
Zn2+ > Са2+ > Mg2+;
б) полианионларнинг концентрацияси, молекуляр массаси ва структурасига; полианионларнинг каналга таъсир эффективлиги, уларнинг мембрана ^-потенциалига бўлган таъсири билан корреляция килинади;
в) полианионлар қўшиладиган томонга полианионларни каналнинг транс кириш томонидан қўшилиши кўпроқ самара беради, бу эса а-ГЛ каналнинг асимметрик тузилишига боғлиқ.
6. Илк бор мембранада фиксация килинган потенциал а-ГЛ каналининг эластик деформациясини чақириши исботланган, бу К.С1 тузининг юқори концентрацияларида вольт-ампер тавсифини қолдиқ асимметриясини ва 18-краун-6 ҳамда калий катиони комплекси билан блокланишини потенциалга богликлигини тушунтиради.
Ўзбекистон республикаси ҳудудларида беш ёшгача бўлган болаларнинг ўсиш ва ривожланиш хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва заруриати. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти (ЖССТ) томонидан меъёрий ўсиш саломатлик ҳолатининг муҳим кўрсаткичи эътиборга олинган ҳолда болаларнинг ўсиши ва ривожланиши стандартлари ишлаб чиқилган. Ушбу стандартлар болаларнинг қандай ўсиши кераклигини кўрсатади хамда болаларнинг ўсиши ва ривожланишини мунтазам кузатиб ўз вақтида зарур профилактика чораларини кўриш ва ўтказиш имкониятини беради.
Болаларнинг саломатлиги ва ривожланиши кўп жиҳатдан овқатланиш ва атроф-муҳитга боғлиқ. Ўз навбатида овқатланиш муаммоси бир қанча омиллар асосида аниқланиб, улар таркибида бола яшаётган минтаканинг фаровонлик даражаси ва оилада овқатланиш тартибининг шаклланиши муҳити алоҳида аҳамият касб этади. Дунёнинг баъзи ҳудудларида болаларнинг сурункали тўйиб овқат емаслик муаммоси уларда нутриентлар сурункали танкислигига олиб келмокда. Шулар билан бир каторда турли инфекцион патологияларга чалиниш хавфи, бола тана вазнининг меъёрдан пастлиги, тез ва ортикча ўсиш каби хасталикларнинг ортиб бориши кузатилмокда. ЖССТ маълумотларига кўра, 2010 йилда 115 миллионга якин боланинг тана вазни меъёридан пастлиги, 55 миллионга якин боланинг ўсиш суръати тана вазнига нисбатан секинлиги ва 5 ёшгача бўлган 171 миллион боланинг ўсишда орқада колиши кузатилган. Бундан ташқари, 2010 йилда ривожланаётган ва ривожланган мамлакатлардаги 43 миллион нафар мактабгача ёшдаги болада ортиқча тана вазни ва семириш қайд этилган1. Паст ва ўрта даромадли мамлакатларда болалар семириши сўнгги 10 йил ичида ортиб бормокда: 2015 йилда бу кўрсаткич 11 %ни ташкил этган бўлиб ва бу ўртачадан юқори даромадли мамлакатлар кўрсаткичига якинлашиш демакдир (12%)2.
Жаҳон миқёсида болаларнинг жисмоний ривожланиш хусусиятларини, айниқса, минтақавий омилларни эътиборга олган ҳолда аниклашнинг илмий ва ташкилий-услубий ёндашувини ишлаб чиқиш ва рационал овқатланишни такомиллаштиришга алоҳида аҳамият қаратилмокда. Бу борада, жумладан, қуйидаги йўналишларда мақсадли илмий тадқиқотларни амалга оширишга алоҳида эътибор қаратилган: минтақавий омиллар асосида 5 ёшгача бўлган болаларнинг жисмоний ривожланишини аниклашни ЖССТ томонидан тавсия қилинган ўсиш ва ривожланиш стандартларига мувофиқ баҳолашни такомиллаштириш; овкатланишда турли шаклдаги бузилишлар частотаси, болалар асосий касалликлари, иммунологик реактивлиги ва овкатланишдаги бузилишларнинг узвийлигини аниқлаштириш; болаларнинг саломатлиги, жисмоний ва интеллектуал ривожланишига таъсир этувчи омилларни баҳолаш тизимини такомиллаштириш ҳамда тегишли таклифларни ишлаб чиқиш.
Янги ишлаб чиқилган стандартлар асосида республикамиз минтақаларида болалар ўсиши ва ривожланишини ҳамда мамлакатимизда амалга оширилаётган микронутриентлар етишмаслигини олдини олиш ва овкатланишни яхшилаш борасидаги дастурлар самарадорлигини баҳолаш асосида тегишли таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқиш долзарб вазифалардан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасининг 2010 йил 7 июндаги ЎРҚ-251-сон «Аҳоли ўртасида микронутриент етишмаслиги профилактикаси тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 19 февралдаги ПҚ-2133-сон «Соғлом бола йили» давлат дастури тўғрисида»ги, 2014 йил 1 августдаги ПҚ-2221-сон «2014-2018 йилларда Ўзбекистонда аҳолининг репродуктив саломатлигини янада мустаҳкамлаш, оналар, болалар ва ўсмирлар соғлиғини муҳофаза қилиш борасидаги давлат дастури тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади беш ёшгача бўлган болаларнинг жисмоний ривожланиш хусусиятларини ҳамда улар орасида овкатланишни яхшилашга доир дастурларни замоновий ташкилий-услубий ёндашуви асосида аниклаш ва яхшилашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
ЖССТ тавсия этган янги стандартлар асосида беш ёшгача бўлган болалар жисмоний ривожланиши кўрсаткичлари (узунлиги/бўйи, вазни, тана вазни индекси), динамик ўсиши қонуниятлари, шунингдек, болалар овкатланишидаги бузилиш шакллари аниқланган;
болалар ўсиши ва ривожланишидаги бузилишларга олиб келувчи омиллар (туғилгандаги кам вазнлик, кўкрак сути билан, айникса, дастлабки 6 ойгача истисносиз кўкрак сути билан парваришлашнинг асосларига риоя қилмаслик, 6 ойликдан кейин кўшимча овқат киритилишининг кечикиши ва норационал берилиши, касалланиш, атроф-муҳит) таъсири аниқланган;
кам вазнда туғилган чақалоқларнинг гормонал адаптацияси ҳамда асосий касалликлари (бронхобструктив синдром, зотилжам) овқатланишида бузилишлар бўлган болаларда иммунологик кўрсаткичлари аниқланган;
республикада болалар жисмоний ва интеллектуал ривожланиши меъёрини таъминловчи ҳаётий муҳим микронутриентлар (темир моддаси ва А витамини) танқислиги профилактикаси бўйича амалга оширилаётган дастурлар самарадорлиги баҳоланган.
ХУЛОСА
1. Ўрганилган барча ҳудудларда 5 ёшгача бўлган болаларда жинсидан қатъи назар, тана вазни ва гавда узунлиги/бўй кўрсаткичлари бўйича антропометрик кўрсаткичлар аксарият ҳолларда: туғилганда (0) медианага мое келди, 0-6 ойликда -ICO дан +2СО гача диапозонда, 6 ойликдан 5 ёшгача -2СО дан +1СО гача диапозонда; тана вазни индекси бўйича барча ёшдаги болаларда -ICO дан +1СО гача бўлди, бу ЖССТ томонидан тавсия этилган ўсиш ва ривожланиш стандартларига мое келади.
2. Ҳудудларда бир ёшли болаларда ривожланиш ва овқатланиш бузилишининг шакллари орасида ёшга нисбатан тана вазнининг кам бўлиши устунлик килади. Бу шакл 6 ойгача истисносиз кўкрак сути билан парваришлаш ва 2 ёшгача кўкрак сути билан парваришлаш кўрсаткичи кам бўлган ҳудудларда (Тошкент ва Хоразм вилоятлари) якқолроқ ифодаланган. Худди шундай ҳолат кейинги давр босқичларида 6 ойликдан кейин болаларда озикланишнинг бузилиши кўшимча овқат киритилишининг кечикиши ва норационал берилиши хисобига хам кузатилади. 2012 йилнинг охири ва 2013 йилнинг бошига келиб 5 йиллик мониторинг динамикасида болаларнинг ёши ва жинсидан катъи назар, жисмоний ривожланиш ва овкатланиш бузилиши барча шаклларининг кузатилиш частотаси камайганлиги кайд этилди.
3. Ортиқча вазн ва семизлик частотаси бўйича Тошкент шаҳри ва Фарғона вилояти болалари етакчи ўринни эгаллайди. Фарғона вилоятида ортиқча вазн ва семизлик частотаси бўйича дастлабки 12 ойликда ўғил болалар етакчилик қилди. Динамикада 2012 йилнинг охирига келиб барча ёш босқичларида ортиқча вазн ва семизлик кузатилиш частотаси бўйича Тошкент шаҳри етакчилик килишда давом этмокда.
4. Туғилганда тана вазни кичик бўлган чала ва ўз вақтида туғилган болаларда клиник ва гормонал адаптация бузилишлари, шунингдек, дастлабки 3-4 ойларда жисмоний ривожланиш бузилиши (ўсиш параметрлари эгри чизиклари -ЗСО атрофида бўлади) ва кейинчалик ўсиш ва ривожланишнинг стандарт кўрсаткичларига (6 ойликка бориб тана вазни индекси медианага мос келади) эришиш тенденциясига эга бўлиши кайд этилади, бу фақат кўкрак сути билан парваришлаш натижаси хисобланади.
5. Овқатланишнинг ўртача даражадаги оқсил-энергия етишмовчилиги ривожланишининг илк босқичларидаги иммун бузилишлар, асосан, Т-хужайравий иммунитет нуксонларини акс эттиради, бу нуксонлар Т-лимфоцитларнинг CD3+ ва CD4+ лимфоцитлари умумий популяция маркерларининг кам микдорда бўлиши билан характерланади, бу эса ООЭЕда антигенларга Т-хужайравий пролифератив жавобнинг заифлашувидан далолат беради. Иммуноглобулинлар ишлаб чиқарилишининг камайиши уларни синтез қилувчи Т-ҳужайравий регуляциянинг бузилиши билан боғлиқ. Ушбу кўрсаткичлар организмнинг касалликларга резистентлигини текширишда муҳим прогностик ахамият касб этади.
6. Оролбўйи ҳудудида яшайдиган ва овқатланишда оқсил-энергия етишмовчилиги қайд этилган болаларда иммунологик реактивликнинг экология билан боғлиқлиги фагоцитар ҳимоя танқислиги (р<0,01) ва кон таркибида IgG, IgA, IgM иммуноглобулинлар таркибининг паст микдорда бўлиши билан белгиланади (р<0,05).
7. Овқатланиш бузилишлари зотилжам ва бронхиал обструкция билан огриган болаларда иммунологик реактивликнинг камайишида муҳим аҳамиятга эга. Эрта ёшдаги болаларда зотилжамнинг кечиш огирлиги ва иммунологик реактивлик холати боланинг яшаш жойига хам боғлиқ. Қорақалпоғистон Республикасида яшайдиган болаларда Тошкент шахрида яшовчи болаларнинг кўрсаткичларига нисбатан иммун тизим ҳужайраларининг (CD16+ ва CD20+, р<0,05) цитотоксик потенциали юкори бўлганда, CD3+ лимфоцитлар (Р<0,01), CD8+ лимфоцитлар (Р<0,05), IgG, IgA, IgM иммуноглобулинлар (р<0,05) микдорининг паст бўлиши кузатилди.
8. Республикада овқатланиш соҳасида амалга оширилаётган дастурлар 6-59 ойликкача бўлган даврда болаларнинг А витамини билан сапплементацияланиши, тўғри овқатланиш ва тўйинтирилган (фортификацияланган) унни истеьмол килиш иммунитет кўрсаткичларини яхшилаш, озикланиш бузилишларининг олдини олиш ва уларни бартараф этишда ёрдам берди, 5 ёшгача бўлган болаларнинг жинси ва яшаш жойидан қатъи назар, баркамол ривожланиши учун имкон яратди.
Когерент нурланишнинг юқори гармоникалари резонанс генерациясига кўпэлектронли эффектлар ва заррачалар концентрациясининг таъсири
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда илм-фан соҳасида лазер физикаси ва ночизиқли оптика йўналишларининг тезкор ривожланаётгани ультрабинафша ва рентген нурлари соҳаларида хам кенг тадкиқот олиб боришни такозо этмокда. Бунда когерент манбалар ҳосил қилишда юқори гармоника генерациясига кўпэлектронли жараёнлар ва заррачаларнинг концентрациялари таъсири лазер физикасининг устувор йўналишларидан биридир. Мазкур йўналишда асосий эътибор резонанс ва ўзаро таъсирлашувчи тўлқинлар фазалари квазисинхронизм шартларида генерацияланувчи гармоникалар самарадорлигини оширишга каратилган. Ушбу изланишлар лазер физикаси, ночизиқли оптика, фемтосекундли голография, аттосекунд давомийликда импульслар генерациялари, ўта тезкор жараёнлар спектроскопияси йўналишларини ҳаётга жорий қилишда муҳим аҳамият касб этади.
Дамловчи нурланиш сифатида фойдаланиш интенсивлиги 10|4-Н015 Вт/см2 бўлган фемтосекунд давомийликдаги импульслар энергиясини юқори гармоникаларга алмаштириш самарадорлигини ошириш учун юқори гармоника резонанс генерациялари ва дамловчи нурланиш билан гармоника нурланишлари фазаларининг квази мослашиши шартларининг бажарилиши-ни талаб килади. Шу сабабли, юкори гармоника генерацияларида мураккаб структурага эга бўлган ҳамда эндоэдрал фуллеренлар сингари сунъий наноматериаллардан амалиётда фойдаланиш имкониятлари жуда кам ўрганилган.
Плазма ҳолатидаги муҳитларда юқори гармоникалар генерациялари усулини ривожлантириш, резонанс гармоникалар генерацияларида частота-ларни ночизиқли усуллар ёрдамида ўзгартириш самарадорлигини орттириш, лазер абляцияси жараёнида шаклланган нанозаррачалар тадкикотлари диссертация мавзусининг заруратини кўрсатади. Бундан ташкари, лазер абляцияси усули асосида юқори самарадор ночизиқли элементлар яратиш лазер физикаси ва ночизикли оптиканинг муҳим муаммосини ечишда алоҳида аҳамият касб этиб, лазер плазмаси концентрацияси таҳлили бўйича назарий натижалар олиш имконини беради.
Эркин электронлар концентрацияларининг юқори гармоника самарадорлигига ва заррачалар концентрациясининг юкори гармоника генерацияларига таъсири ҳанузгача ўрганилмай қолмокда. Мазкур масалаларнинг ечими вакуум ультрабинафша соҳасида юқори самарадорлик когерент манбалар яратиш учун реал системаларда юкори гармоникалар резонанс генерацияларининг ўзига хослиги ва асосий конуниятларини ўрнатишда муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг макса ди юкори гармоника резонанс генерацияларига заррачалар концентрацияси ва кўпэлектронли эффектларнинг таъсирини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидаги натижалардан иборат:
кўпэлектронли эффектларнинг резонанс сатҳда ион электрони уйғотилиши билан ионда тезланиш билан ҳаракатланувчи электроннинг ноэластик сочилиши натижасида юқори резонанс гармоника генерацияларига олиб келиши кўрсатилган;
юкори гармоника резонанс генерацияси бўйича тажриба натижаларини тушунтириш ва оптимал дамлаш ҳамда қиздирувчи импульслари ҳисоби асосида юқори гармоника резонанс генерацияси жараёнини оптимал-лаштириш имконини берувчи юқори гармоника резонанс генерацияси механизми таклиф этилган;
бир каррали ионлашган муҳитларда ўтишларга асосланган юкори гармоника резонанс генерацияларини кузатиш учун ионлашмаган муҳитлардан истиқболли муҳит сифатида фойдаланиш таклиф этилган;
эндоэдрал фуллеренлар C60+In ва C60+Sb да С60 молекуласи қобиғи плазмон ютилиш максимумлари силжиши ва киритилган яримўтказгичлар ион резонансларига мувофиқ ва кучайувчи гурух гармоника резонанс генерацияларининг янги плазмон ютилиш максимумларига силжишининг назарий ҳисоблаш натижасида эндоэдрал фуллеренлар аралашмасининг буғланиши орқали ҳосил килинган лазер плазмасида гуруҳ гармоникаларини бир текис кучайтириш имконияти кўрсатилган;
давомийлиги катта бўлган қиздирувчи импульс ёрдамида, лазер абляцияси жараёнида олинган плазмада атомлар, ионлар ва эркин электронлар концентрациясини фазалар мувофиқлаштирилганда юқори гармоникалар гурухи кучайишини ҳисобга олишга асосланган назарий аниқлаш усули ишлаб чиқилган;
10 ва 8 пикосекунд узунликга эга импульслар абляцияси ёрдамида углерод плазмасида зарралар концентрацияси ошиши билан частотани ўзгартириш эффективлигини чекланиш механизмы аниқланган;
резонанс ва фазалар квази мослашиши шароитларини мувофиқлашиши плато соҳасида алоҳида гармоникалар самарадорлигини 1000 марта кучайтиришга олиб келувчи берилган концентрацияда ионлашиш даражаси ва киздирувчи импульс давомийлиги ўртасидаги богланиш конуниятини аниқлаш усули таклиф этилган.
ХУЛОСА
1. Илк бор аниқ потенциаллар ва дамловчи импульсларни экспериментал параметрларига яқинларини моделлаштириш асосида юкори гармоникали спектрлар резонанс генерацияси тўғрисида баркарор информация олиш таъминланган.
2. Юкори гармоника резонанс генерациялари ионлашиш, лазер майдонида электронлар тезланиши, тезланиш билан ҳаракатланувчи электроннинг ноэластик сочилиши натижасида ион ички электронларни резонанс сатҳга уйғотилиши йўли билан резонанс сатҳлари бандлигини таъминлаш, мажбурий нурланиш асосида айни тартибли норезонанс гармонкалар кучайиши туфайли резонанс гармоникалар генерациялари билан уйғотилган сатхдан асосий сатҳга электрон рекомбинациясидан ташкил топганлиги кўрсатилган.
3. Илк бор, молекуляр майдонда барча углерод атомларининг ҳиссаларини тўлик моделлаштириш учун фуллерен С60 плазмасида юкори гармоника генерацияларини зичлик фукнционал назариясининг вақтий богланишли усули ёрдамида моделлаштирилиб фуллеренлар юзавий плазмон резонанс соҳаларидаги гармоникаларнинг бу соҳага мое келмаган гармоникаларга нисбатан 10 марта кучайиши аниқланган.
4. Эндоэдрал фуллеренлар In С60 ва Sb С60 лазер плазмаларида киритилган атомлар атомар резонансларига фуллеренлар кобиклари плазмон ютилиш максимумлари силжиши ҳисобига соф Сбо фуллеренига нисбатан резонансли кучайган юкори гармоника гуруҳлари силжиши рўй бериши топилган.
5. Лазер плазмаси концентрацияси ошиши натижасида юқори гармоника генерациялари самарадорликлари ортишини чекловчи факторлар эркин электронлар концентрациялари ортиши билан фаза мослашини бузилиши ҳисобига содир бўлиши кўрсатилган.
6. Индий плазмасида оптимал самарадорлик (2x1 О’4) қиймати қиздирувчи импульс интенсивлиги 2x109 Вт см'2 ва давомийлиги 10 пс бўлганда, хром плазмасида эса оптимал қиздирувчи импульс интенсивлиги 10" Вт см’2 ва давомийлиги 100 фс бўлганда амалга оширилади, бу холат ушбу элемнтларда резонанс сатхдарнинг ионланиш даражаларининг турлича эканлигидан далолат беради.
7. Қисқа (100 фс тартибида) ва интенсив (1011 Вт см'2) импульслар абляциясида ўлчами 10 нм бўлган нанозаррачалар шаклланиши локал майдон эффекта ҳисобига сует майдонларда юкори гармоника генерциялари кучайишига, кучли майдонларда эса эркин электронлар ва нурланувчи диполлар эффектив концентрацияси камайишига олиб келиши кайд килинган.
8. Илк бор оптик зичлиги фазовий моделлаштирилган плазмаларда қиздирувчи импульс интенсивлиги ва давомийлигини ҳисобга олган ҳолда юқори гармоника резонанс генерациялари самарадорликларини бошқариш усули ишлаб чиқилган.
Репродуктив ёшдаги аёлларда бачадон миомасининг даволаш тактикасини танлашга замонавий ёндашув
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда бутун жаҳонда бачадон миомаси аёллар рспродуктив тизими аъзоларининг кенг тарқалган хавфсиз ўсмалари қаторига киради ва айни пайтда у 15-20% аёлларда кузатилади. Жаҳон соғлиқни саклаш ташкилотининг (ЖССТ) маълумотларига кўра, сўнгги ўн йиллиқда бачадон миомасининг аниқланиш ҳолларининг кўпайиб бораётганлиги, жумладан рспродуктив ёшдаги аёлларда тез-тез содир бўлиши қайд этилмокда.
Мустақиллик йилларида соғликни сақлаш тизимини ислоҳ қилиш жараёнида оналик ва болаликни муҳофаза қилишга давлат сиёсати даражасида катта эътибор бсрилмокда. Мамлакатимизда аҳолининг профилактик тадбирлар билан кенг қамраб олиниши рспродуктив тизими патологиясини, жумладан бачадон миомасини ўз вақтида аниклаш имкониятини бсрмокда.
Жаҳонда бачадон этиологияси ва патогенезини ўрганишга йўналтирилган катор илмий-тадқикот ишларининг олиб борилишига қарамай, айни пайтда кўплаб саволлар очиқ қолиб ўз ечимини кутмокда. Миоманинг ривожланишида гормонларнинг аҳамияти ва иштироки хусусида турли хил, жумладан қарама-қарши фикрлар ҳам мавжуд. Иммуногистокимёвий тадқиқотларнинг кўрсатишича, эстрогенли ва прогестеронли рсцепторларнинг таркиби миомада миометрий соғлом тўқимасига нисбатан баланд, лекин соғлом бачадон эндомстриясига Караганда паст бўлади. Аксарият тадқиқотчилар сш аёлларда миоманинг ривожланишини инфскцияларнинг таъсири билан боғлашмокда (бачадон ичи контрацсптивлари, абортлар, яллиғланишлар, жинсий йўл билан ўтадиган инфскциялар). Сўнгги йилларда миоманинг ривожланишида иммун тизимига мухим ўрин бсрилмокда, жумладан, миоманинг пайдо бўлишида ўсиш омилларининг ва генетик мойилликнинг аҳамияти ўрганилмокда. Бачадон миомаси асоратларидан келиб чиқувчи, учдан бир ҳолларда ёш аёлларда учрайдиган бспуштликнинг ривожланиши тадқикотларни давом эттиришни такозо этмокда. Ушбу омилларнинг таъсир даражаси ва ролининг етарлича ўрганилмаганлиги, рспродуктив ёшдаги аёлларда бачадон миомаси шаклланиши, тугунларни юқори пролифсратив фаоллиги ва рсцидивлашуви эҳтимоллиги мазкур муаммонинг долзарблигини бслгилайди. Юқори аниқлаш имкониятига эга ультратовуш ускуналарининг пайдо бўлиши миомани илк ривожланиш даврида аниклаш, тугунлар кон оқимини белгилаб, уларни пролифсратив фаоллиги даражасини баҳолаш имкониятини берди.
Илмий тадкикотларнинг долзарб йўналишларига бачадон миомасини даволаш масалалари ҳам киради. Амалиётда ГнРГ (а-ГНРГ) агонистлари ва прогестерон рсцспторлари селсктив модуляторлари (ПРСМ) каби препаратлардан фойдаланган ҳолда бачадон миомаси бугунги кунда кўпинча конссрватив йўл билан даволанмокда. Паст самарадорлик, даволашнинг тўғри кслмаслигини кўрсатувчи белгиларнинг мавжудлиги конссрватив даволашнинг камчилиги ҳисобланади ва кўпинча гормонотерапия ўтказилгандан сўнг миоманинг кайталаниши, айниқса, рспродуктив сшдаги аёлларда кайд этилади. Бу диффсрснциалланган, индивидуаллаштирилган даволашни ишлаб чикиш заруриятлигига далолат бсради. Бачадон миомасини эрта ташхислаш, замонавий хирургик усулларни кўллаш, профилактика ва реабилитация чора-тадбирларини янада такомиллаштириш ва рспродуктив фаолиятни сақлаб колиш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2009 йил 13 апрслдаги ПҚ-1096-сон «Она ва бола саломатлигини муҳофаза қилиш, соғлом авлодни шакллантиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» хамда 2014 йил 1 августдаги ПҚ-2221-сон «2014-2018 йилларда Узбекистонда аҳолининг рспродуктив саломатлигини янада мустаҳкамлаш, оналар, болалар ва ўсмирлар соғлиғини муҳофаза қилиш борасидаги Давлат дастури тўғрисида»ги Қарорлари, хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа мсъсрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади миоматоз тугунлар ҳар хил турларининг ривожланишида бошқарувчан иммун механизмлар кўрсаткичларини уларнинг пролифсратив фаоллигига боғлик холда аниклаш ва рспродуктив ёшдаги аёлларда бачадон миомасини аъзони сакловчи дифференциал даволаш ҳамда асоратлар профилактикаси тактикасини такомиллаштириш-дан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
миоманинг пролифсратив фаоллигига кўра яллиғланишга хос ва яллиғланишга қарши цитокинлар дисбаланси, эндотслиал ўсиш омили (VEGF) хусусиятлари аникланган;
миоматоз жарасн пролифсрацияси хавфи, опсрациядан ксйинги даврда эса тугунларнинг рсцидиви хавфи даражасини бахолаш учун иммунологик марксрлар аниқланган;
миома ривожланишида трансформацияловчи TGF-02 ўсиш омилининг цитотоксик ва проапоптотик таъсири дозага богликлиги исботланган;
допплсромстрияда миоматоз тугунлар кон билан таъминланиши даражаси тугун турини аниқлаш ва даволаш самарадорлигини мониторинг килиш учун маркер хисобланиши исботланган;
илк марта миоматоз тугунлар турига, аелнинг ёшига, рспродуктив функцияси холатига, миоманинг клиник белгилари бор-йўқлигига боғлиқ ҳолда бачадон миомасини дифференциалланган индивидуал даволаш усули таклиф килинган, миома симптомсиз ксчаётган ёш аёлларда анъанавий кузатиш тактикасига Караганда фаол даволаш тактикаси самаралирок эканлиги исботланган;
бачадон миомали бсморларда уларнинг рспродуктив фаолиятини тиклаш учун агонистлар (а-ГнРГ) хамда прогестерон рецепторларининг селектив модуляторларини кўллаган холда аъзони сақловчи комплекс даволаш усули ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
“Рспродуктив ёшдаги аёлларда бачадон миомасининг даволаш тактикасини танлашга замонавий ёндашув” мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Тадкоқотлар натижалари шуни кўрсатдики, охирги 10 йил ичида рспродуктив ёшдаги аёлларда бачадон миомаси билан касалланиш 34,6 фоизгача кўпайди. 65,2 фоиз холларда 40 ёшгача бўлган аёлларни опсратив даволаш рспродуктив аъзони йўкотиш билан якунланди. Бунда гистерэктомия 39,6 фоиз холларда, тотал гистерэктомия эса 25,6 фоиз холларда ўтказилди. Сўнгги 5 йилда МЭ частотаси бачадондаги опсрацияларда 5 дан 20 фоизгача ошди.
2. Пролиферацияловчи бачадон миомаси учун клиник белгиларнинг мавжудлиги, тугунларнинг бачадондаги кон билан энг яхши таъминланадиган юқори ва куйи қисмларида жойлашуви, айниқса кўллаб турувчи даволаш тўхтатилганда, тугунларнинг қайта ҳосил бўлиши ва янгиларининг пайдо бўлиши каби ўзига хосликлар мавжуд. Оддий миомада касаллик симптомларсиз кечади, тугунлар бачадоннинг ўрча қисмида кўпроқ субссроз жойлашади.
3. Миоматоз тугун кон окимининг допплсромстрик аникланиши даволаш усулини танлаш учун миоматоз тугуннинг турини (оддий ёки пролифератив) аниқлаш имконини бсради. Пролифератив миоманинг ультратовушли ва допплсромстрик маркерлари кўп сонли тугунларнинг бўлиши, тугун атрофида ва ичида кон окимининг кучлилиги, РИ ўртача даражаси, тугунларнинг кўпрок центрипетал ўсишидир. Оддий бачадон миомаси учун якка, аваскуляр тугунлар ва юқори резистентлик индекси хосликлари мавжуд.
4. Ёруғлик, скансрловчи электрон микроскопияси срдамида ўтказилган патоморфологик текширувлар пролифератив бачадон миомасида фаол ангиогенез ўчоқларининг мавжудлиги, кўп сонли нсоваскуляризация ўчоқларининг ҳосил бўлиши ҳамда миоматоз тугунлар ўсиши зоналарининг шаклланиши тасдиқланди. Шунингдек, тугуннинг томирлар майдони кснгайгани ҳам аниқланди, бу пролифсрацияловчи миомадаги клиник белгиларни изоҳлайди.
5. Яллиғланишга хос цитокинлар микдорининг назоратга нисбатан ортиши (IL-6 4-5 баравар, TNF-a 1,7 бараварга) ҳамда яллиғланишга қарши цитокинлар микдорининг пасайиши (IL-10 1,4-2,2 баравар) миоманинг ўсиши ва пролифсрациясига олиб келади. Пролифсрацияловчи миомаларда VEGF микдори юқори (2,5 баравар) бўлиб, бу ангиогенезнинг фаоллашганидан далолат бсриши баробарида тез ўсувчи миома марксри сифатида ундан фойдаланиш имконини ҳам бсради. Миоматоз бачадоннинг рснтген-контрастли текширувлари ҳам пролифератив бачадон миомасида томирлар кўпайганини кўрсатди.
6. Усиш омиллари (VEGF, TGF-P2) даражасининг ўзгариши иммун тизимининг бачадон миомаси патогенезидаги аҳамиятидан далолат бсради. Трансформацияловчи ўсиш омили TGF-P2 in vitro тадқиқотларида бачадон миомаси ҳужайраларига нисбатан юқори дозага боғлиқ цитотоксик самарага эта. TGF-P2hhht паст концентрациялари ҳужайралар пролифсрациясини кучайтиради, юкори концентрацияси эса тўхтатади ва апоптозни кучайтиради.
7. УТТ ва допплерометрия, VEGF, IL6, TNF-a ни аниклашни ўз ичига оладиган комплекс тскширув даволаш тактикасини танлаш учун миоматоз тугун турини аниклаш имконини бсради. Бунда текшириш усулининг таъсирчанлиги 96%, спецификлиги - 91% ташкил килади. РИ клиник-лаборатория кўрсаткичлари ва VEGF (r=-0,37-0,63) ўртасида тескари коррсляцион алока борлиги аниқланди. Тскширувлар маълумотлари асосида пролиферацияловчи миома ташҳиси тўғри кўйилишининг статистик эҳтимоли 0,87га тенг.
8. Бачадон миомасида аъзони сақловчи даволаш самарадорлиги касаллик қанчадан бери давом этаётганига, белгиларнинг бор-йўқлигига, миоманинг а-ГнРГ ва эсмия прспаратлари билан даволаш канчалик эрта бошланганига богликдир. Миомани а-ГнРГ билан даволаш тугунлар ўлчамлари катта бўлмаган оддий, пролиферацияланмаган миомани даволаш учун самаралирокдир. Миомани конссрватив даволашдан кейин унинг кайталаниш эҳтимоли 4,5 фоизни ташкил этади.
9. Миомани опсрациядан олдин эсмия ёки а-ГнРГ прспарати билан 3 ой давомида даволаш миомэктомияни бажариш тсхникасини яхшилайди; лапароскопии МЭ тугунларнинг лапаротом энуклсациясига Караганда устунликка эга, бу кон йўқотилишининг 2,8 баравар камайиши ва операция вақтининг қисқариши (2 баравар тезрок) билан ифодаланади. Фертилликнинг тикланиши МЭ лапароскопия йўли билан олиб борилганда 3-6 ойдан кейин, лапаротомия йўли билан олиб борилганда эса опсрациядан 12 ойдан кейин юз бсради. Мазкур тадкиқот олиб бориластган вақтда радикал опсрациялар частотаси 30% га камайди.
10. Пролифератив-фаол миомада ҳомиладорлик кўпинча оддий миомага Караганда асоратли (6,6 баравар) кечади. Миоматоз тугунларнинг пролиферацияловчи турига хомиладорлик пайтида тугунларнинг ўсиши ва кўпайиши, тугрукдан кейин миоманинг қайталаниши хос хусусиятдир. Бунда қайталаниш эхтимоли хавфи 8,3 фоизни ташкил килди.
11. Комплекс даволаш, яъни дорилар билан электрофорез қилиш ёрдамида протсолитик прспаратларни кўллаб рсабилитацион даволашда замонавий аъзони сақловчи даволаш самарадорлиги ошади, бачадон миомасининг қайталанишининг олди олинишига ёрдам бсради. Бу 36,4 фоиз аёлларда миомэктомиядан кейин 12 ой давомида рспродуктив функцияни тиклаш имконини берди.
Маҳаллий хомашёлар асосида юқори самарали супер- ва гиперпластификаторлар олиш ва қўллаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда қурилиш композицион материаллари реологик ва физик-механик хоссала-рини яхшилаш, структура ҳосил қилиш жараёнини ростлаш учун синтетик олигомерлар асосида олинган модификаторлар кўллаш ривожланиб бор-мокда.
Келгуси йилларда Ўзбекистон Республикасида фукаро ва саноат кури-лиши ҳажмининг ошиши атроф-муҳит ва агрессив муҳитларга чидамли конструкциялар ва биноларнинг мустаҳкамлиги ва бардошлилигини оширадиган янги махаллий ва кайта тикланадиган хомашёлар асосидаги органик қўшимчалар излаш курилиш материаллари учун кимёвий қўшимчалар соҳасидаги асосий вазифалардан биридир.
Цемент композицияларини сифатини кескин оширишда юқори сама-рали пластификацияловчи кўшимчалар ишлатиш мухим омилдир. Ушбу жихатдан юқори технологиялар махсули бўлган энергия ва ресурс тежамкор пластификацияловчи қўшимчаларни ишлаб чиқариш технологиясини яратиш ва махаллий хомашёлар, айникса иккиламчи ресурсларни ишлатиш, қурилиш саноатида концентрланган суспензияларни реологик хоссалари ва структура ҳосил қилиш жараёнларини ростлаш учун тайёр махсулот хоссаларини ва бошлангич коришма харакатчанлигини, цемент системаларининг физик-механик, физик-кимёвий хоссаларини мақсадли ўзгартира оладиган янги самарали органик кўшимчаларни яратиш долзарб вазифа ҳисобланади.
Полиэлектролит-суперпластификаторларнинг цемент композицияла-рига таъсири заррачаларнинг агрегациялашувига йўл кўймайдиган, зарра-чалар юзасида би-, мономолекуляр қатлам ҳосил киладиган дифил макромолекулаларининг фазалар чегарасидаги адсорбцияси натижасидаги эмулсия ва дисперсияларнинг барқарорлашуви; дисперс тизимлар ва суюк-ликлар реологиясига таъсири; чидамли дисперс системаларда суюқлик ва қаттиқ фазаларни ажратиш имконини берадиган зарраларининг агрегат-лашуви чақириш имконияти; намланиш даражасини таъминлаш учун улар-даги адсорбцияда сирт хоссаларини модификациялаш; гидрофоб модда-ларининг солюблизациялаш хоссалари билан асосланган бўлиб, суперпластификатор молекулаларининг каттик фаза юзасига адсорбцияси натижасида юзага келадиган бир хил зарядлар электростатик кучлар таъсирида зарра-ларнинг бирлашуви эҳтимоли пасайтирилиб, цемент системаларининг қовушқоқлиги тушади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442 сон «Узбекистан Республикасининг саноатини ривожлантириш устунлари тўғрисида»ги ва 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072 сон «Киме саноати корхоналарини модернизация килиш, техник ва технологик қайта жиҳозлаш дастури тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади махаллий хомашёлар асосида органик супер-ва гиперпластификаторлар олиш технологиясини яратиш ва улар ёрдамида цемент композициялари ишлаб чиқариш технологиясини такомиллашти-ришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
поликарбоксилатлар ва ацетонформальдегид смоласи асосида янги супер- ва гиперпластификаторлар олиш технологияси яратилган;
поликарбоксилатлар, полиоллар, ацетноформальдегид смоласи асосида синтез килинган органик кимёвий пластификацияловчи кўшимчаларнинг физик-кимёвий хоссалари ва тузилиши аниқланган;
поликарбоксилатлар, полиоллар, целлюлоза ва крахмал ҳосилалари, ацетонформальдегид смоласи асосида олинган пластификацияловчи қўшим-чаларнинг цемент системалари физик-механик хоссаларига таъсири аник-ланган;
олинган суперпластификатор СДж-1, гиперпластификатор ва ацетон-формалдегид смоласи асосидаги пластификацияловчи қўшимчалар кўшилган цемент системаларининг физик-кимёвий хоссалари аниқланган;
яратилган супер- ва гиперпластификаторларнинг цемент композиция-лари олишда кўллаш технологиялари яратилган.
ХУЛОСА
1. Полиоллар асосида пластификацияловчи эффектга эта қўшимчалар олинди ва уларнинг молекуляр массаларининг ошиши билан цементтошнинг физик-механик ва реологик хоссалари яхшиланди. Глицерин асосидаги пластификацияловчи кўшимча, бошка кўп атомли спиртлар асосида олинган қўшимчаларга солиштирилганда юкори пластификацияловчи хоссани намоён этди.
2. Қайта тикланувчи ресурслар (крахмал, целлюлоза ва уларнинг ҳосилалари) асосида юқори пластификацияловчи эффектга эга кўшимчалар синтез килинди. Кўрсатилдики, олинган пластификацияловчи қўшимчаларни 0.1-0.5% ораликда кўшиш максадга мувофик.
3. Кимёвий структурасида сувда эрувчанлиги ва портландцемент зарра-ларига адсорбциясини яхшилайдиган функционал гуруҳларга эга суперпластификатор СДж-1 олинди ва ишлаб чиқаришга тавсия этилди.
4. Полиметилен модификацияси учун изобутил радикали ва суперпластификатор СДж-1 билан изобутил радикалининг оптимал нисбати 95:5 экан-лиги аниқланди, модификацияланган суперпластификаторнинг цемент систе-масига 1% микдорда қўшиш тавсия этилди.
5. Олинган гиперпластификатор курук қурилиш материалларига кўшилган-да юқори пластификацияловчи эффектга эга ва ушбу гиперпластификатор суперпластификаторларни натижаларини жуда кам микдорда хам такрорлай олади. Гиперпластификатор суперпластификаторларга нисбатан 20 марта самаралироқ эканлиги кўрсатилди.
6. Кимёвий структурасида сувда эрувчанлиги ва портландцемент зарра-ларига адсорбциясини яхшилайдиган функционал гурухдарга эга ацетон-формалдегид смоласи асосидаги суперпластификатор тавсия этилди ва ком-позициянинг сувга талабчанлигини 15-20% га камайтириши ва цементтош-нинг мустахкамлигини ошириши кўрсатилди.
7. Олинган супер- ва гиперпластификатор гипс, цемент-оҳак системаларига қўшилганда композициянинг ҳаракатчанлиги, зичлиги ва мустаҳкамлиги ошди.
8. Махаллий хомашёлар асосида олинган супер - ва гиперпластификатор-ларни олиш ва қўллаш технологияси яратилди ва «Zenatkor-TBB» МЧЖ, «Қулама курилиш» МЧЖ, «Жиззах бинокор савдо» МЧЖларда амалиётга жорий қилинди. Олинган супер - ва гиперпластификаторларни қўшиш натижасида цемент системалари асосидаги композицияларда мустахкамлик-ни эрта босқичларда ошиши кузатилди ва бу ўз навбатида композицион материалларни тайёрлаш технологик жараёнининг кисқаришига ва энергетик харажатларни камайишига олиб келди.
Дон маҳсулотларини саралаш ва фракцияларга ажратиш технологик машиналарини яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда дунё миқёсида қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини кайта ишлашда қўлланиладиган машина ва жиҳозларнинг иш унумдорлигини ошириш, энергия сарфини камайтириш, ишлаб чиқариладиган маҳсулотларнинг сифатини янада яхшилаш ва хавфсизлигини таъминлашга қаратилган.
Республикамизда дон маҳсулотларига бўлган эҳтиёжни таъминлаш мақсадида 1991 йилга нисбатан бугунги кунда 10 мартадан ортиқ (2015 йилда 8 млн. тоннадан ортик) ғалла, 5 мартадан ортиқ дуккакли экинлар (ловия, мош, кўк нўхат, маҳаллий нўхат, соя....) етиштирилиб дон мустақиллигига эришилди.
Етиштирилаётган дон махсулотларининг кимёвий, физик ва механик хусусиятлари ҳамда намлигини эътиборга олган холда турли органик, минерал ва йирик аралашмалардан тозалаш, массасига кўра фракцияларга ажратиш учун зарур бўлган юкори унумли, металл ва энергия тсжамкор, ихчам, бир нсча технологик жараёнларни бажарувчи янги туркумдаги машиналарни яратиш соҳанинг муҳим вазифаларидан биридир.
Машинанинг технологии иш рсжимини асослаш жараёнида: камераларда дон харакати тенгламаларини тузиш ва хлсоблаш методикаларини ишлаб чиқиш, асосий ишчи органларнинг кинсматик ва конструктив парамстрларини аниқлаш; донни аэродинамик сепарациялаш камсрасида псрфорацияланган кия токчалар ва пастки силкитувчи токча бўйлаб снгил ва йирик аралашмалардан тозалаш учун харакат тенгламасини яратиш; унинг конструктив парамстрларини аниклаш; дон аралашмасининг токчалар юзаси бўйлаб ўз оқими билан бир қатлам бўлиб ҳаракатланишида спишиб колган органик ва минерал аралашмалар, шунингдек, дон қобиғининг ажралишини таъминлаш; токчанинг ўйиқлар диамстри ва аспирация каналининг ўлчамларини, ҳаво окимининг тезлигини инобатга олган ҳолда донни дастлаб снгил, сўнгра йирик аралашмалардан тозалаб алоҳида идишларга ажратиш; донни фракциялаш камсрасидаги таъминловчи валикнинг бир маромда юкланиши ҳамда дон бир хил учиш тезлигига эга бўлган ҳолда массасига кўра фракцияларга ажратиш технологик жараенларини аниклашнинг янги йўналишини очиб бсради. Шу сабабли хам махаллий дон навларининг физик-механик хоссаларини худудлар кесимида ўрганиб, турли аралашмалардан тозалаш, массасига кўра фракцияларга ажратиш учун зарур бўлган «Комбинацией сепаратор» машинасининг илмий асосларини яратиш, ишлаб чикариш, синовдан ўтказиш ва жорий этиш муҳим аҳамият касб этади.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072 сонли «Ишлаб чиқаришни модернизация килиш, техникавий ва технологик қайта жиҳозлаш бўйича энг мухим лойиҳаларни амалга ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги ва 2011 йил 31 октябрдаги ПҚ-1633 сонли «Республика озик-овкат саноатини бошқаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошқа мсъсрий-ҳуқуқий ҳужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқот муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади дон маҳсулотларини сспарациялаш ва массасига кўра фракцияларга ажратиш машинасини яратиш ва унинг тсхнологик, кинсматик ҳамда конструктив парамстрларини асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
маҳаллий дон навларининг физик-механик хусусиятлари ҳудудлар кссимида аниқланган;
дон маҳсулотларини сспарациялаш ва фракцияларга ажратиш жарасн-лари парамстрларининг ўзаро боғлиқлик хусусиятлари аниқланган;
фракцияларга ажратиш камсрасидаги таьминловчи валик юзасида дон ҳаракатининг дон кўндаланг кссим юзасига хавонинг қаршилигини инобатга олган ҳолда ҳаракатланиш тенгламаси яратилган;
комбинацияланган сспараторнинг кинсматик ва технологик парамстр-лари маҳаллий дон маҳсулотларининг физик-механик хусусиятларини инобатга олган холда аниқланган;
дон маҳсулотларини бошқа аралашмалардан тозалаш ва массасига кўра фракцияларга ажратишда иш унумдорлиги 7,5 т/с, габарит ўлчамлари 1=4500 мм, 1г=2000 мм, Ь=500 мм бўлган технологик машина-комбинацияланган сепаратор яратилган.
ХУЛОСАЛЛР
1. Республика минтакалари бўйлаб маҳаллий дон навларининг физик-механик хоссаларини ўрганиш янгидан яратилаётган донни сепарациялаш ва фракцияларга ажратиш машиналарининг конструктив ва технологик парамстрларини илмий асослаш хамда дон шикастланишининг олдини олиш имконини бсрди.
2. Дон махсулотларини сепарациялаш ва массасига кўра фракцияларга ажратиш машинаси камераларидаги ҳаракатининг математик модель ва ҳисоблаш методикалари ишлаб чиқилди, улар асосий ишчи органларнинг кинсматик ва геомстрик парамстрларини аниқлаш имконини бсради.
3. Донни псрфорацияланган кия токчалар ва пастки силкитувчи токча бўйлаб снгил ва йирик аралашмалардан тозалаш учун харакат тенгламаси тузилди ва унинг асосида перфорацияланган кия токчалар ва пастки силкитувчи токчанинг конструктив парамстрларини аниклашга имкон бсрди.
4. 7,5 т/с унумдорлик шароитида псрфорацияланган кия токчалар ва пастки силкитувчи токчанинг рационал парамстрлари аниқланди: кия токчалар эни - 500 мм; кия токча узунлиги - 400 мм; токчанинг қиялик бурча-ги а - 23°; пастки кия токчанинг узунлиги - 430 мм. Бу катталиклар дон ара-лашмасининг токчалар юзаси бўйлаб ўз окими билан бир қатлам бўлиб ҳаракатланишини, спишиб қолган органик ва минерал аралашмалар хамда дон қобиғининг ажралишини таъминлайди.
5. Математик моделлаштириш ва экспсримснтал тадқиқот методлари ёрдамида перфорацияланган кия токчанинг перфорация ўлчамлари аникланди: юқори токчаларнинг ўйиқ диаметри - 4 мм, пастки силкитувчи токча учун - 7 мм, аспирация каналининг ҳаво торткичлари эни - 50 мм, баландли-ги - 1500 мм, хаво окимининг тезлиги - 7 м/с. Улар снгил аралашмаларнинг перфорация ва аспирация каналлари орқали сўрилиши, йирик аралашмаларни алоҳида идишга ажратилиши ва донни таъминловчи валик камсрасига бир маромда юкланишини таъминлайди.
6. Таъминловчи валикнинг конструктив парамстрлари ишлаб чикилган математик моделлар асосида технологик талаблар ва машинанинг иш унумдорлигига боғлиқ ҳолда аникланди, унинг диаметри - 350 мм, эни - 500 мм ва айланиш частотаси 450 айл/мин бўлиб, донни текис камраб олиш ва бир хил бошлангич тезликда (т> = 6,28%) бир маромдаги учишини таъминлайди.
7. Дон учишининг умумий баландлиги h ва узунлиги L ни аниқлашда таъминловчи валикдан учиб чиқиш бошлангич тезлиги и, йўналтирувчи лоток киялик бурчаги а, ҳаво каршилиги коэффициента к, дон массаси т, шунингдек, махаллик дон навларини тавсифларига боғлик ҳолда аниқлаш имконини берадиган дифференциал тенгламалар тузилди.
8. Аникландики, йўналтирувчи лоток киялик бурчаги а = 45’ бўлганда дон массаси т га боглик холда унинг учиши баландлиги h 0,2 дан 1 м гача, доннинг учиш узунлиги L эса 1,5м дан 4 м гача ораликда ҳаракатланади. Бу парамстрлар донни массасига кўра бир неча фракцияга ажратиш, унинг намлигини 2 % дан 3 % гача камайтириш, шунингдек, турли аралашмалардан тўлик тозалаш имконини бсради.
9. Республика минтакалари бўйлаб маҳаллий дон навларининг физик-механик хоссаларини ўрганиш янгидан яратиластган донни сепарациялаш ва фракцияларга ажратиш машиналарининг конструктив ва технологик парамстрларини илмий асослаш хамда дон шикастланишининг олдини олиш имконини бсради.
10. Олинган тадқиқот натижалари асосида донни сепарациялаш ва фракцияларга ажратиш машинасининг илмий асосланган парамстрларга эга бўлган янги конструкцияси ишлаб чикилди, тайёрланди ва ишлаб чиқаришга жорий килинди. Натижада корхонанинг технологик линияси ихчамлаш-тирилди, энергия сарфи камайтирилди. Бу эса тегирмонларнинг хар бир фракция бўйича технологик иш режимини танлашга хамда махаллий бугдой навларидан сифатли ун ва ун маҳсулотларини олишга асос бўлади.
Тизза бўғимини ёзувчи контрактураларининг диагностикаси, даволаш ва реабилитацияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Тизза бўғими ёзувчи контрактуралари пастки муча жарохатларининг оғир асоратларига кириб, бутун жахонда уларни давоси замонавий травматология ва ортопсдиянинг кам счилган муаммоларидан биридир. Таянч-харакат аппарата жарохатлари асоратлари ичида бу патология 14-57% холатларда ногиронлик сабабчиси бўлиб хисобланади. Сон суяги синишлари 38% дан 78% гача холатларда ёзувчи контрактура билан асоратланади. Тизза бўғими ёзувчи контрактураси шунингдек тизза қопқоғи синишларида, сон суяги дўнгликлари синишларида, тизза бўғими ва сон юмшоқ тўқималарининг катта майдонли жарохатларидан кейин учрайди.
Бўғим функциясини чекланишини асосий бирламчи сабаби ёки ишга тушурувчи мсханизми бу бўғимнинг ўзидаги ўзгаришлар (жарохат ёки яллигланиш), узок муддатли иммобилизация ва миофациотснодез бўлиб хисобланади. Шу билан бирга бўғим капсуласининг бужмайиши, чўнтакларнинг облитсрацияси ва иммобилизацион контрактуралар ксчиши жараёнидаги тўқималардаги дегенсратив-дистрофик ўзгаришлар ривожланиши патогснсзига хос бир қанча саволлар хозиргача охиригача хал қилинмаган.
Бу патологиянинг даволаш бўйича хам ягона фикр мавжуд эмас. Конссрватив тсрапияни қўллаш - даволовчи жисмоний тарбия, укалаш, физиотерапия ва механотерапия иммобилизацион контрактураларда мувофаққият олиб келади, турғун чандикли контрактураларни фақатгина жаррохдик йўли билан тузатиш мумкин. Уз навбатида жарроҳлик давосида тери қопламида кийин тўлдириладиган дсфсктлар хосил бўлиб, унинг нскрози яранинг иккиламчи битишига сабаб бўлади ва бу ўз навбатида тизза бўғимидаги патологик жараенни чукурлашишига олиб келади. Шунга боғлиқ ҳолда тизза бўғими ёзувчи контрактураларидаги дегснсратив -дистрофик ўзгаришларни ривожланишини ўзига хослигини ўрганиш, патологик жараенни даражасини, характсрини, чукурлигини ва тарқалганлигини ташхислаш усулларини такомиллаштириш тиббиётнинг актуал муаммоси бўлиб қолмокда ва бунинг ечими бу мураккаб патологиянинг даволашда янги усуллар ишлаб чиқиш имконини бсради.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон Қарори билан тасдиқланган «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори хамда Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассасаларининг моддий-техника базасини янада мустаҳкамлаш ва фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори билан бслгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқот мақсади тизза бўғими ёзувчи контрактураларини ташхислаш усулларини оптималаштириш йўллари билан даволаш натижаларини яхшилаш, оптимал опсратив даволаш усулларини ва опсрациядан ксйинги бсморларни олиб бориш усулларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгнлиги қуйидагилардан иборат:
тизза бўғими ёзувчи контрактураси бўлган бсморлар учун оптимал опсратив кириш йўли ва янги юқори самарадор опсратив тиклаш усули клиник амалиётда ишлаб чикилган;
тизза бўғимида мобилизацияловчи операция билан биргаликда бўғим юзаларини конссрвирланган аллоген киндик тўқимаси билан артропластика қилиш опсрацияси ишлаб чиқилган;
тизза бўғими жарохатдан ксйинги турғун ёзувчи контрактураси билан оғриган беморларни комплекс клинико-инструментал тскшириш диагностикасида МСКТ ва артроскопия клиник асосланган ҳолда биргаликда қўлланиши асослаб бсрилган;
бўғим ичи ва бўғимдан ташқари травмалардан сўнг сон ва тизза бўғими юмшоқ тўқималарининг гистоморфологик ҳолати ўрганилган ҳамда иммобилизация фонида ёзувчи контрактура ривожланишида тизза бўғими дренаж фаолияти бузилишининг патогенетик аҳамияти асослаб бсрилган;
тизза бўғимида капсула дефекта бўлган ҳолларда янги мобилизацияловчи ва капсулопластика операция усули ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Тизза бўғими ёзувчи контрактураларида МСКТ дифференциал-диагностик тскширув имкониятларини 98,5% гача оширади, тракция ҳисобига магистрал томирлар силжиши, битишма жараёни характсри ва аник локализациясини ишонарли диагностика қилиш оркали аниқроқ амалиёт ҳажмини танлашга, содир бўлиши мумкин бўлган асоратларни олдини олишга имкон бсради.
2. Тизза бўғимини ёзувчи контрактурасида биз таклиф қилган амалиёт ва реабилитация усуллари ўтказилгандан сўнг оёкда кон томирлар циркулятор қаршилиги камайиши (допплерография), майда томирлар тонуси ортиши, веноз томирлар тонуси ва эластиклиги ортиши (рсовазография) ва электромиографик кўрсаткичлар ортишининг (кўзғалиш бўсағаси, осцилляция частотаси ва харакат амплитудаси потенциали) ишонарли, қиёсий белгилари кузатилади.
3. Морфологик тскширувлар шуни кўрсатики, тизза бўғими ёзувчи контрактуралари кандай пайдо бўлишидан қатъий назар юмшоқ тўқималарда етарлича стереотип ва мозаик ўзгаришлар содир бўлади. Бунда специфик ҳужайралар йўқолади, полиморфизм ва яллигланиш характсрига эга бириктирувчи толалар ўсади. Томирлар структурасининг бузилиши ва уларнинг бўшлиғида эритроцитларнинг экстравазал патологик шакллари пайдо бўлиши қон ва лимфа микроцикуляциясининг бузилиши учуй асос бўлади.
4. Таклиф килинган операция кесими ва усули операция чандиги соҳасида тори нскрози, иккиламчи псрартикуляр шиш ва чоклар йиринглаши олдини олади ва бу орқали тизза бўғими турғун ёзувчи контрактураларида натижаларни ишонарли яхшилашга имконият бсради.
5. Тизза бўғими ёзувчи контрактураларида конссрваланган аллоген киндик тўқимасининг кўлланилиши ижобий функционал эффект билан кузатилади ва бу усул бўғим тоғайининг тиклаш усулларидан бири бўлиб ҳисобланиши мумкин. 0,5% формалин ва 10% глицерин билан биргаликда конссрваланган киндик тўқимаси аллотрансплантат инфскцияланиши сабабли пайдо бўладиган амалиётдан сўнгги асоратларни истисно қилади.
6. Ишлаб чиқилган амалиётдан сўнгги оғрикни даволаш схемаси (эрта амалиётдан сўнгги 5-6 соат муддатда мушак ичига 100 мг кетонал), амалиётдан кейинги суткаларда (суткасига 100 мг дан 2-Змарта), 3-4- кундан прспаратни псрорал қабул қилиниши (суткасига 50 мг дан 2-3 марта) ёки шамчадан фойдаланиш (эрталаб ва ксчқурун) амалиётдан 5-кундан ДЖТ (дастлаб пассив, сўнг актив-пассив) бошлашга имкон бсрди. ДЖТ ўтказилиш даврини (I ва II даврлар) эътиборга олган ҳолда тизза бўғими ёзувчи контрактураларида микдорланган жисмоний машқларнинг бажарилиши организм умумий ҳолати, амалиёт ўтказилган оёкнинг ҳаракат фаоллиги ва маълум мсҳнат фаолиятининг тикланишига олиб келади. Амалиётдан сўнг микдорланган жисмоний машқлар 3 қисмга бўлиниши муҳим, яъни - кириш (организмни жисмоний юкламага тайёралаш), асосий (умумривожлантирувчи, махсус ва нафас машқлари) ва якуний (организмни машқлардан сўнг бўшашаши).
7. Таклиф қилинган мослама тизза бўғимини доимий ҳар қандай вақтда ва ҳар қандай ҳолатда ишлатишга имон бсради. Ременлар билан таъминланган планкалар фойдаланиш учун қулай ва осондир. Сон ва болдир шиналари оёқни ксракли холатда ушлаб туришга имкон бсради.
8. Таклиф қилинган жаррохлик кесими хамда «фасциотенокапсулотомия», «маҳаллий капсулопластика» усуллари тизза бўғимининг посттрвматик турғун ёзувчи контратурасида даволашнинг узок муддатли «яхши» натижаларини 66,1% (контрол гуруҳ) дан 90,8% (асосий гуруҳ) гача, амалиёт тури бўйича 86,6 - 100% гача яхшилаш имконини бсрди.
Болалардаги симптоматик эпилепсияда нур тадқиқот усулларининг ташхисий аҳамияти
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Эпилепсия касаллиги псдиатрик нсврологиянинг долзарб муаммоларидан бири сифатида эътироф этилиб, бу муаммо хулкий, психик, нейропсихологик бузилишлар юз бсриши, ташхислашда ва даволашда юз бсрувчи кийинчиликлар ва нотрсвиал пароксизмлар мавжудлиги билан ифодаланади. Эпилепсия билан касалланиш холатлари 100 000 нафар бола ёшидаги ахоли сонига 41 тадан 83 тагача тўғри кслиб, бу кўрсаткичларнинг энг юқори даражаси бир ёшли болалар орасида юқорилигича қолмокда, яъни бунда 100 000 нафар бола ёшидаги аҳоли сонига 199 тадан 233 тагача холатлар тўғри кслмокда. Турли мамлакатларни ижтимоий-иктисодий жихатдан яхши ривожланганлиги ва фармацевтика саноатидаги эришилган ютуқларига карамай, бутун дунё бўйича даволашга рсзистент бўлган бсморлар сони кискармарган холда 20-25%ни ташкил қилмокда. Эпилепсия билан касалланган бсморларнинг ногиронлик кўрсаткичи, турли муаллифларнинг маълумотларига кўра, 0,2 фоиздан 5,8 фоизгача бўлган кўрсаткични ташкил қилади.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Эпилепсия касаллиги псдиатрик нсврологиянинг долзарб муаммоларидан бири сифатида эътироф этилиб, бу муаммо хулкий, психик, нейропсихологик бузилишлар юз бсриши, ташхислашда ва даволашда юз бсрувчи кийинчиликлар ва нотрсвиал пароксизмлар мавжудлиги билан ифодаланади. Эпилепсия билан касалланиш холатлари 100 000 нафар бола ёшидаги ахоли сонига 41 тадан 83 тагача тўғри кслиб, бу кўрсаткичларнинг энг юқори даражаси бир ёшли болалар орасида юқорилигича қолмокда, яъни бунда 100 000 нафар бола ёшидаги аҳоли сонига 199 тадан 233 тагача холатлар тўғри кслмокда. Турли мамлакатларни ижтимоий-иктисодий жихатдан яхши ривожланганлиги ва фармацевтика саноатидаги эришилган ютуқларига карамай, бутун дунё бўйича даволашга рсзистент бўлган бсморлар сони кискармарган холда 20-25%ни ташкил қилмокда. Эпилепсия билан касалланган бсморларнинг ногиронлик кўрсаткичи, турли муаллифларнинг маълумотларига кўра, 0,2 фоиздан 5,8 фоизгача бўлган кўрсаткични ташкил қилади.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон Қарори билан тасдикланган «Соғликни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори хамда Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассасаларининг моддий-техника базасини янада мустаҳкамлаш ва фаолия-тини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори билан тасдиқланган давлат дастурида бслгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади болалик давридаги симптоматик эпилепсияни ташхислашни нсйровизуализация усуллари срдамида такомиллаштириш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куиидагилардан иборат:
илк бор мсъёрда ёшга дойр холда бош мия фракцион анизотропия ва ўртача диффузион лаёқат кўрсаткичлари ишлаб чиқилди;
симптоматик эпилепсияли болаларда одатий МРТ протоколининг имкониятлари ва этиологик омилга боғлик равишда бош мияда патологик ўзгаришлар топилишининг учраш частотаси аникланган;
симптоматик эпилспсияли болаларда ЭЭГдаги турли функционал ўзгаришлар билан МРТда бош мия ярим шарларидаги микроструктур ўзгаришларнинг ўзаро боғлиқлиги аниқланган;
симптоматик эпилепсияли болаларда диффузион ўлчанган кетма-кетлик натижаларини кайта ишлаш усули ишлаб чиқилган ва ўтказувчи йўллар шикастланиши оғирлик даражасини баҳолаш имконини бсрувчи фракцион анизотропия коэффицснти ва ўртача диффузион кобилият кўрсаткичлари аникланган;
симптоматик эпилепсияли болаларда МР-спсктроскопия усулининг ташхисий ахамияти исботланган, уни бош миядаги мстаболик жараёнларни сифатий ва микдорий ўзгаришларини ва анатомик жойлашувини бслгилаш имконини бсриши аникланган.
ХУЛОСА
1. Соғлом болаларда диффузион кетма-кетликни мсъсрий рақамли мезонлари ишлаб чиқилди. Болаларда сшга дойр кўрсаткичлар топилган, ФА кўрсаткичини ёш ўзгариши билан ошиши ва УДК пасайиши бош миянинг ҳамма бўлимларида аникланди.
2. Одатий МРТ 87,3% холатларда (131) симптоматик эпилепсияли болалар бош мия ок ва кулранг моддасидаги патологик ўзгаришларини аниқлаш имконини берди. Бош миядаги патологик ўзгаришларни МРТ тскширувида аниқланиш даражаси симптоматик эпилспсияни этиологик сабабидан кслиб чиқиши топилди, тугма нуксонларда барча холатларда ташхисий ахамиятли бўлса, БЦФ да 35,3% да, лептоменингит оқибатли СЭ да 27,8%, ва менингоэнцсфалитда 12,9% холатларда ўзгаришлар аникланмади.
3. Симптоматик эпилепсияли болаларда 77,3% холатларда бош мияни турли қисмларида хар хил функционал ўзгаришлар ва микроструктур бузилишларни уйгунлиги аникланди.
4. Симптоматик эпилепсия бош мия МР-томограммаларидаги макроструктур ўзгаришлардан катъий назар, хар доим диффузион кетма-кетлик кўрсаткичларини, яъни ФА кўрсаткичини камайиши ва УДҚ кўрсаткичини ошиши билан кузатилади.
5. Симптоматик эпилепсияли болаларда спсктрал таҳлилда қиёсий гурухга нисбатан холинни микдорини сезиларли ошиши аникланди, N-ацстиласпартата (NAA) концентрациясини ўртача камайиши ва NAA/Cho нисбатини 0,45 гача камайиши кузатилди. Яна мио-инозитолни концентрациясини кўтарилиши сезиларли бўлиб, ml/Cr нисбати 0,65 гача ошади.
6. Симптоматик эпилепсияли болаларда бош мия ок ва кулранг моддасини фарқлаш имконияти ташхислашда асосий талаб бўлиб хисобланади. Бу йуналишда хам КТ текшируви юкори нурли усул бўлиб нисбатан кам информатив усул хисобланади.
7. Нур тадкикот усулларини қўллаш алгоритми клиник-электрофизиологик маълумотлар билан биргаликда симптоматик эпилепсияли болалардаги бош мия структур ва микроструктур ўзгаришларини ва эпифаол ўчокларни аниқлашга имкон бсради.
Маҳаллий хом ашёлар асосида кальций-магний хлоратли дефолиант олишнинг технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунёда 13,5 миллиард гектар ернинг 1,4 миллиард гектари қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштиришга мўлжалланган. Жаҳонда ўсиб бораётган аҳоли сони ва уларнинг эҳтиёжлари ердан янада унумли фойдаланишни тақозо этмокда.
Ўзбекистон қишлоқ хўжалигида замонавий агротехнологияларни кенг жорий этиш, суғориладиган срларнинг мслиоратив ҳолатини яхшилашга алоҳида эътибор берилмокда. Ҳосилдорликни ошириш ва ернинг унумдорлигини мунтазам яхшилаб боришда кимёвий препаратлар - минерал ўғитлар, ўсимлик стимуляторлари, пестицидлар, шунингдек, дефолиант ва десикантлар муайян ўрин тутади.
Пахта хосилини муваффақиятли йиғиб олишнинг муҳим шартларидан бири ғўза дефолиациясини ўз вақтида ва мақбул меъёрларда ўтказишдир. Сифатли ўтказилган дефолиация пахтани қисқа муддатларда тўлиқ йиғиб олиш имконини беради. Бу эса ғалла экиш, кузги-кишки тадбирларни ўз вақтида бошлаш хамда келгуси йил хосилининг мўл бўлишига замин яратади.
Ишлаб чикариш корхоналарининг хомашё базасини маҳаллийлаштириш ва улар асосида импорт ўрнини босадиган янги турдаги маҳсулотлар олиш, бозорларимизни зарур маҳсулотлар билан тўлдириш хамда экспорт салоҳиятни ўстириш республикамизда амалга оширилаётган ислохотлардан бири хисобланади. Мазкур вазифани амалга оширишда импорт хомашёси ҳисобланган «бишофит» ўрнига маҳаллий доломит минералини хлорид кислотаси ёрдамида парчалаб, кальций, магний хлорид эритмасини олиш ва уни натрий хлората билан конверсиялаш оркали кам заҳарли, ғўза баргларининг тўкилишини ва кўсакларнинг тўла пишиб етилишини тезлаштирадиган, юқори самарали янги дефолиантлар яратиш, шу оркали ишлаб чиқариш корхоналарининг харажатларини қисқартириш хамда маҳсулот таннархини пасайтириш мухим аҳамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 22 январдаги 3-сон «Саноатда ишлаб чикариш харажатларини қисқартиришга ва махсулот таннархини пасайтиришга дойр қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадкиқотнинг мақсади маҳаллий доломит минералини хлорид кислотаси билан парчалаб, ҳосил бўлган маҳсулотни натрий хлората билан конверсиялаш орқали кам заҳарли ва юқори самарали янги дефолиант олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор импорт бишофит ўрнига маҳаллий доломит минералларни хлорид кислотаси ёрдамида парчалаб олинган хомашё асосида янги кальций-магний хлоратли дефолиант олиш имкониятлари аниқланган ва принципиал технологик тизими ишлаб чиқилган;
доломит минералларини хлорид кислотаси ёрдамида парчалаш жараёнининг макбул технологии кўрсаткичлари аниқланган, унга кўра, НС1 концентрацияси 31,0%, ўзаро таъсирлашув вақти 30-35 дақиқа, жараёндаги ҳарорат 30-40°С, СаО ва MgOHH эритмага ўтиш даражаси 99,42-99,60% лиги исботланган;
илк бор кальций, магний ва натрий хлоридлари ва хлоратларидан иборат бўлган мураккаб сувли системалардаги компонентларнинг ўзаро таъсирлашуви бўйича янги маълумотлар олинган, улар асосида политермик эрувчанлик диаграммалари курилган ҳамда янги кальций-магний хлоратли дефолиант олиш мумкинлиги илмий асосланган;
кальций, магний хлорид эритмасини натрий хлората билан конверсиялаш жараёнинг мақбул кўрсаткичлари аниқланган;
конверсия жараёнининг фаолланиш энергияси, реакция тартиби ва тезлик константаси аниқланиб, уларнинг хароратга боғлиқлик тенгламалари келтириб чиқарилган, натижада янги кальций-магний хлоратли дефолиант олиш технологияси яратилган.
ХУЛОСА
«Маҳаллий хомашёлар асосида кальций-магний хлоратли дефолиант олишнинг технологиясини ишлаб чиқиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Пахта ҳосилини муваффақиятли йиғиб олиш, унинг экспортбоблигини ошириш, кузги-кишки тадбирларни барвақт бошлашда ғўза дефолиаясини ўтказишни долзарблиги ва зарурлиги тавсифланди. Олиб борилган тадқиқотлар республика фан ва технология тараккиётининг устувор йўналишларига мослигини илмий ва амалий аҳамияти ёритиб берилди.
«Шўрсу» ва «Пачкамар» конлари доломитларининг таркиби ва хоссалари - кимёвий, физик-кимёвий, физик-механик тахдил усуллари ёрдамида ўрганилди. Намуналарда куйидаги кимёвий таркибларга эга: СаО = 30-31,5% ва MgO = 19,2-19,4%, СО2 = 45,0-45,5%, металл оксидлари 1,42% ва кремний окисиди 2,87%.
2. «Шўрсу» ва «Пачкамар» конлари доломитларини хлорид кислотаси билан ўзаро таъсирлашуви натижасида ҳосил бўлган кўпикланиш жараёни кислота концентрацияси, ҳарорат, вакт давомийлиги ва аралаштиргичнинг айланиш тезлигига боғлиқ равишда тадқиқотлар ўтказилган. Кислотанинг концентрацияси ортиши билан эритмани қовушқоқлиги ошади, бу эса кўпик каррасини кўтарилишига ҳамда кўпикнинг турғунлигини сақланиб туришига олиб келади. Жараёнда ҳароратни ошириш кўпикланишни жадаллашувига олиб келади, аммо эритмалар қовушқоқлигини камайиши кўпикнинг яшаш «умри» ни пасайтиради. Аралаштиргичнинг айланиш тезлигини ошириш билан кўпик карраси ва унинг турғунлиги камаяди. Ўтказилган тадқиқотлар асосида доломитни хлорид кислота билан парчалашни икки боскичда олиб бориш тавсия этилди (биринчи боскичга умумий кислотанинг 35-40% берилади, иккинчи босқичига эса қолган 60-65% кислота берилади). Бунда кўпикланиш жараёни сезиларли даражада камаяди.
3. Доломитни хлорид кислотаси билан парчалаш жараёни кислота концентрацияси, харорат ва вакт давомийлигида, кейинчалик суспензия таркибидаги эримай колган колдиклар - фильтрлаш, тиндириш хамда марказдан қочма кучлар ёрдамида ажратиш тадкик этилди. Ҳароратга боглик равишда парчалаш жараёнининг асосий кинетик кўрсаткичлари аниқланди ва парчаланиш тезлик константаси ва унинг логарфими ҳисобланди. Парчалаш жараёнининг мақбул кўрсаткичлари аникланди: НС1 концентрацияси -31,0%, ўзаро таъсирлашув вакти - 30 дакиқа, харорат - 30-40°С ва суспезия таркибидаги эримайдиган қолдиқларни узлуксиз ажратиш учун жараённи марказдан қочма куч ҳосил килувчи курилмаларда олиб бориш максадга мувофиқ.
Доломитни хлорид кислота билан парчалаш оркали кальций, магний хлоридлари эритмасини олишнинг принципиал технологик схемаси тавсия этилиб, ишлаб чиқаришнинг моддий баланси ҳисобланди. Кальций, магний хлоридлар эритмасининг хомашёлар бўйича 1 тоннасининг таннархи 625284,0 сўмни, четдан келтириладиган импорт бишофитнинг 1 тоннасининг таннархи эса 1512000 сўмни ташкил этади. Хомашё сифатида тавсия этилаётган кальций, магний хлоридлар эритмаси, бишофитга нисбатан 2,4 марта арзондир.
4. Кальций, магний хлориди ва натрий хлората асосида кальций-магний хлоратли дефолиант олиш жараёнини асослайдиган MgCl2-CaCl2-H2O; [56,06%MgCl2+40,77%CaCl2+3,17%NaCl]-NaC103-H20 мураккаб
системалардаги компонентларнинг ўзаро таъсирлашуви кенг харорат ва концентрация оралиғида ўрганилди ва уларнинг политермик эрувчанлик диаграммалари курилди. Кальций, магний хлоридлардан ташкил топган сувли системада куйидаги таркибли 2MgCl2CaCl212H2O туз ҳосил бўлиши аниқланди. Кальций, магний хлоридлари ва натрий хлората иштирокидаги мураккаб системанинг диаграммасида натрий хлоридининг кристалланиш майдони чегараланди, бу эса кальций, магний хлоридлари ва натрий хлората орасида алмашиниш реакцияси боришини англатади. Ҳарорат ва дастлабки моддаларнинг концентрацияси ортиши билан сувли муҳитда конверсия жараёни яхши бориши аникланди.
5. «Шўрсу» ва «Пачкамар» конлари учун кальций, магний хлоридларини мос хлоратларига конверсиялаш ҳарорат ва жараён давомийлигига боғлиқлиги ўрганилди. Конверсия жараёнининг фаолланиш энергияси, конверсия тезлигигининг константаси ва ҳарорат коэффициента ҳисобланди. Конверсия жараёни 90°С ҳароратда 120 дақиқа давомида эритмаларпи буғлатиш оркали олиб бориш лозимлиги аниқланди.
6. Ўтказилган тадқиқотлар асосида янги кальций-магний хлоратли дефолинат олишнинг принципиал технологик схемаси тавсия этилди, янги дефолиант ишлаб чикаришнинг моддий баланси хисобланди. Амалдаги магний хлорат ишлаб чикариш цехининг йилик куввати 11800 т. Бунда хомашё сифатида 4779 минг АҚШ доллар ёки 13381,2 млн. сўмга тенг 8850 тонна импорт бишофит ишлатилади. Маҳаллий хомашёлар асосида дефолиант ишлаб чикаришни ташкил этишда эса 120,36 млн. сўмдаги 4012 тонна доломит ва 6003,5 млн. сўмли 8614 тонна хлорид кислотаси ишлатилади. Бунда асосий хомашё бўйича умумий сарф 6123,86 млн. сўмни ташкил этади. Шундай килиб, махаллий хомашё асосида кальций-магний хлоратли дефолиант ишлаб чикаришини ташкил этишда факатгина хомашё хисобига 7257,33 млн. сўм тежалади. «ФанДеф» препарати саноат курилмаларида ишлаб чикариш оркали синовдан ўтказилди ва 1100 кг тажриба-синов наъмунаси олинган.
7. Кальций-магний хлорат дефолианти турли ғўза навлари ва тупроқ-иклим шароитларида кўп йиллик агрокимёвий синовлардан ўтказилди ва «ФанДеф» дефолианта юқори дефолиацияловчи фаолликка эга эканлиги, хамда магний хлорат дефолиантига нисбатан ғўза барги ва унинг кўсакларига «юмшоқ» таъсир этишини кўрсатди. Синов натижаларига кўра, «ФанДеф» препарати қўлланилганда пахта хосилдорлиги ўртача 2,1 ц/га ошиши аникланди.
Агарда йиллик ғўза экин майдони ўртача 1000 гектар деб ҳисобласак, унда унга ишлов бериш учун 21679,92 млн. сўмдаги 9000 кг суюқ ХМД ёки 12386,57 млн. сўм қийматдаги 9000 кг «ФанДеф» талаб этилади. Яъни ғўза майдонларини «ФанДеф» препарати билан ишлов бериш таннархи суюқ ХМД га нисбатан 9293,355 млн. сўм арзондир.
8. Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот института томонидан «ФанДеф» дефолиантининг токсикологик тавсифини ўрганиш бўйича тадқикотлар ўтказилган, натижада препарат заҳарлилик кўрсаткичи IV-синфга мансублиги аникланди. Ушбу институт томонидан «ФанДеф» дефолиантини қишлоқ хўжалигида ишлатишда атроф-муҳитни муҳофазаси ва аҳоли соғлиғини сақлаш бўйича методик тавсиянома» ишлаб чикарилди. «ФанДеф» препарати Узбекистан Республикаси Давлат кимё комиссияси томонидан синовлардан ўтказилди ва қишлоқ хўжалигида ғўза дефолианта сифатида қўллаш учун тавсия этилди.
Биологик фаол моддалар скрининги ва моноклонал антитаналар олиш учун ҳужайра культураларидан (нормал ва хатарли трансформацияланган) фойдаланиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Турли ўсмаларга карши хамда бошқа биологик фаолликларга эга бўлган лиги бирикмаларни аниқлаш биоорганик кимё, хужайра биологияси ва фармакологиянинг долзарб муаммоларидан биридир. Республикамизнинг бир каина илмий лабораторияларида кўп йиллар мобайнида систематик тарзда турли фаол бирикмаларини ажратиш ва синтез қилиш, ушбу бирикмаларнинг фармакологик фаоллигини аниқлаш бўйича ишлар амалга ошириб келинган ва ушбу бирикмаларнинг оз кисминигина антиаритмик, холинэстераза, эстроген ва яллиғланишга карши биологик фаолликлари синалган бўлиб, уларнинг цитотоксик фаоллиги ҳозиргача ўрганилмаган. Кимёвий бирикмалар, доривор воситалар ва тиббиёт жихозларини турли хужайра культураларида in vitro усулларида цитотоксик фаоллигининг скрининги Халкаро GLP (Good Laboratory Practice) талабларига биноан клиниколди синовларининг таркибига киради. Моддаларнинг in vitro текшириш усуллари янги кимёвий бирикмаларнинг дастлабки тадқиқоти учун харажатларни камайтириш ва вактни тежаш имконини беради.
Дифференцировка, канцерогенез, хужайра харакатчанлиги, пролиферация, наслий маълумотни ўтказиш, генлар экспрессиясини назорат қилиш каби муаммоларни ечишда жаҳон фанида, асосан, хужайра культураларидан фойдаланилади. Шунингдек, хужайра культураси тиббиёт ва қишлоқ хўжалигининг амалий муаммоларни ҳал қилишда катта ахамиятга эга. Хусусан, асосий амалий вазифаларга вакциналар ва физиологик фаол бирикмаларни саноат микёсида ишлаб чикариш, гибридома технологиялари ёрдамида моноклонал антитаналарни олиш, огир хасталикларни генотерапия ва хужайра терапияси ёрдамида даволаш кабилар киради.
Юқорида айтиб ўтилган фикрларга боғлиқ равишда, нормал ҳужайраларга нисбатан паст заҳарлиликка эга ва ўсма ҳужайралари ўсишини ингибирловчи бирикмаларни ҳамда регенератив тиббиёт учун ўсма ҳужайраларини эмас, балки нормал ҳужайралар пролиферациясини келтириб чиқарувчи моддаларни аниқлаш, эритропоэтинга моноклонал антитаналарни хосил килувчи гибридомаларни олиш долзарб саналади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассасаларининг моддий-техника базасини янада мустаҳкамлаш ва фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади нормал ҳужайраларга кам заҳарли бўлиб, ўсма ҳужайралари ўсишини ингибирлайдиган, ўсма ҳужайраларига таъсир қилмаган ҳолда нормал ҳужайралар ўсишини тезлатадиган цитотоксик бирикмаларни аниклаш ҳамда рекомбинант эритропоэтинга қарши моноклонал антитаналарни синтез қилувчи гибрид ҳужайраларни (гибридомалар) олишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
бир қатор биологик фаол бирикмалар ва экстрактларнинг янги фармакологии фаолликлари аниқланган;
Convolvulus туркум ўсимликлари, Vinca major ва Arundo donax ўсимликларидан ҳамда Vinca туркуми ўсимликларида паразит яшовчи эндофит-замбуруғлардан олинган экстрактлар ўсма ҳужайраларининг селектив цитотоксик фаолликка эгалиги исботланган;
Convolvulus туркум ўсимликларидан олинадиган конвольвин алкалоидининг ҳосиласи ҳиқилдоқ ўсмаси хужайралари ўсишини ингибирлаб, айни вақтда бачадон ва сут безлари ўсма хужайралари ўсишини ингибирламайдиган ҳамда нормал ҳужайраларга карши паст цитотоксиклик намоён қилувчи, танлаб таъсир килувчи бирикма - N-бензил конвольвин аниқланган;
ўсма хужайралари ўсишини селектив ингибирлайдиган бирикмалар - n-С1-ацетилфенилсирка кислота, n-Cl-феноксисирка кислота ва фенилгидразон норфлуорокурарин йодметилати аниқланган;
хлорсақловчи алкалоидлар, хусусан, конвольвин ва винканин хосилаларининг танламай таъсир килувчи юқори цитотоксик фаоллигининг Цисплатин препаратига тенг даражада таъсир қилиши аниқланган;
мезенхимал хужайралар культураларини олиш услуби ишлаб чиқилган;
экдистерон фитоэкдистероиди тери хужайралари - фибробластлар ва кератиноцитлар пролиферациясини ошириши ҳамда ҳиқилдоқ, сут безлари ва бачадон ўсма ҳужайраларининг пролиферациясини чақирмаслиги аниқлаган;
экдистерон аллофибробластлар билан биргаликда аутоэпидермоцитлар пролиферацияси ва тўқима эпителизациясининг ортишига олиб келиши исботланган, бу эса куйган яраларни даволашда уларни қўллаш мумкинлиги кўрсатади;
рекомбинант эритропоэтинга қарши моноклонал антитаналар ҳосил қилувчи гибридома-продуцентлар олинган.
ХУЛОСАЛАР
1. Vinca туркум ўсимликлари ва уларда паразитловчи эндофит замубуруғларнинг экстрактларининг цитотоксик фаоллиги ҳиқилдоқ ўсимтаси - НЕр-2, бачадон бўйни ўсимтаси - HeLa, сут бези ўсимтаси - HBL-100 ва фибробластлар, гепатоцитларнинг нормал ҳужайраларида ўрганилди. Ўсимлик ва замбуруғ экстрактлари цитотоксик фаолликка эгалиги аниқланди. Бунда Vinca major ўсимлигининг илдизидан олинган экстракт HcLa ҳужайраларига, V. erecta ўсимлигининг баргларида паразитловчи Alternaria sp эндофит паразит замбуруғнинг экстракти эса HBL-100 ўсимтаси ҳужайраларига кўпроқ танлаб таъсир қилиб, нормал ҳужайраларга нисбатан қуйи цитотоксиклик намоён қилади.
2. Convolvulus, Arundo ва Buxus туркумларига мансуб ўсимликларнинг алкалоидлар йиғиндисининг таъсири ўрганилди. Convolvulus krauseanus ep устки кисми олинган алкалоидлар йиғиндиси НЕр-2 ҳужайраларини ва Arundo donax илдизларидан олинган алкалоидлар йиғиндиси эса НЕр-2 ва HcLa хужайраларини ингибирлаб фибробластларга нисбатан куйи цитотоксиклик намоён қилиши аникланди.
3. Convolvulus туркум ўсимликларидан ажратиб олинган индивидуал алкалоидлар ва ҳосилаларининг цитотоксик фаоллиги ўрганилди. Ушбу бирикмаларнинг цитотоксиклиги алкалоиднинг тропан қолдиғидаги азот атомига бириккан радикал табиатига боғлиқлиги аникланди. НЕр-2 хужайраларини ингибирлаб (IC50 = 12,3 мМ/л), фибробласт хужайраларида куйи цитотоксиклик намоён қилувчи (IC50 = 32,8 мМ/л) танлаб таъсир қилиш хусусияти юкорилиги билан N-бензил конвольвин ажралиб туради.
4. Vinca erecta ўсимлигидан олинган норфлуорокурарин ва унинг хосилаларининг цитотоксик фаоллиги ўрганилди. Ушбу бирикмалар орасида энг кўп танлаб таъсир қилиш хусусиятини норфлуорокурарин фенилгидразон йодметилати намоён килиб НЕр-2, HcLa ва HBL-100 (1С50 =19,1 мМ/л барча ўсимта хужайралари учун) хужайраларини ингибирлаб фибробластларга нисбатан куйи токсиклик (IC50 = 95,5 мМ/л) намоён қилиши аникланди.
5. Фенил- ва феноксисирка кислоталарининг хосилаларининг цитотоксик фаоллиги ўрганилди. n-Cl-феноксисирка кислота ҳиқилдоқ ўсимтаси хужайраларига танлаб таъсир қилувчи ингибиторлик (IC50 = 5,2-52 мМ/л) ва нормал хужайраларга куйи цитотоксик фаоллик (IC50 = 442 мМ/л) намоён қилиши аникланди. n-Cl-ацетилфенилсирка кислотаси Нср-2, HcLa ва HBL-100 хужайраларини ингибирлаб (IC50 = 4,7-5 мМ/л) нормал хужайраларга паст цитотоксиклик (IC50 = 94 мМ/л) намоён килиши аникланди.
6. Фитостероидларнинг пролифератив фаоллиги ўрганилди. Ўрганилган фитостероид - экдистерон эса Нср-2, HcLa ва HBL-100 ўсимта хужайраларини 15% ингибирлаб, фибробластлар ҳамда кератиноцитларнинг яхши пролифератори эканлиги аникланди.
7. Куйган яраларни даволашда коллаген асосдаги фибробластлардан иборат тўқима-муҳандислик конструкцияларини олиш усули такомиллаштирилди. Тўқима-муҳандислик конструкциялари билан бирга экдистерондан фойдаланиш аутокератиноцитлар бўлинишини жадаллаштириб эпителизацияни 2 баробарга тезлаштириши белгилаб ўтилди.
8. Рекомбинант эритропоэтинга карши моноклонал антитаналарни ишлаб чиқувчи гибридомалар олинди. Улардан препаратив микдорда рЭПОга карши моноклонал антитаналар олишда фойдаланиш мумкин бўлган гибрид хужайра-продуцентларининг истиқболли иккита субклони ажратиб олинди.
9. Асцит суюқликдан рекомбинант эритропоэтинга карши моноклонал антитаналар ажратиб олинди, тозаланди ва тавсифланди. Олинган МКАТ-ЭПО хам плазма эритропоэтини хам рекомбинант эритропоэтини билан ўзаро таъсирлашиши ва IgG синфига мансуб эканлиги аникланди. Асцит суюқликда антитаналар титри 1x107, культурал суюкликдагиси - 2 х 104 ташкил килди. Тозаланган МКАТ-ЭПО фракцияси юқори титрни кўрсатиб 4x107 ташкил қилди.
10. Эритропоэтинга карши моноклонал антитаналар асосида яратилган иммунносорбентда плацентар кон зардобидан одам эритропоэтини ажратиб олиш усули ишлаб чикилди.
11. «Доривор воситалар, тиббий жиҳозлари, косметик воситалар, кимёвий бирикмалар, пестицидлар ва ветеринария воситалари цитотоксиклигини баҳолаш» услубий кўрсатма тасдикланган (ЎзР ССВ, № 8Н-Р/18, 02.03.2016 й.).
Қорақалпоғистон республикасида суғориладиган ерларини гидромодул районлаштиришни ва ғўза навларининг суғориш тизимларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда экин майдонларининг деградацияга учраши, чўлланиш ва ботқоқланиш, сув ва шамол эрозияси, шўрланиш ҳамда ифлосланиш жараснлари туфайли минглаб гектар ерларнинг экологик ҳолати ёмонлашмокда. «Дунё бўйича сугориладиган ерларнинг қарийб 40 фоизи турли даражада шўрланган, 7 млн гектар ер майдони деградация жараёнларига учраган ва хар Йили 25 млн гектар ср саҳроларга айланмокда»1.
Рсспубликамизда сугориладиган майдонларда тупроқнинг унумдорлигини ошириш, ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, сув рссурсларидан самарали фойдаланиш ҳамда ғўза ва ғўза мажмуидаги экинлар ҳосилдорлигини ошириш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Давлат дастурлари асосида республика бўйича 1,7 млн гектардан зиёд сугориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолати яхшиланди. Фермер хўжаликларида стиштирилаётган пахта, галла ва бошқа экинлар ҳосилдорлигини оширишга эришилмокда.
Бугунги кунда сув истсъмолчилари уюшмалари ва фермер хўжаликлари шароитида экин майдонларини гидромодул районлаштириш ва янги ғўза навларининг сугориш тартибларини ишлаб чикиш мухим ахамиятга эга ҳисобланади. Қоракалпоғистон Рсспубликасининг автоморф, ярим гидроморф ва гидроморф тупроқлари шароитида ерларнинг мелиоратив ва гидрогсологик минтақалари асосида гидромодул районлаштириш ҳамда ғўзанинг ўрта толали «Чимбой-5018» ва «Дўстлик-2» навларининг мақбул сугориш муддати, мсъёри ва сув истеъмоли кўрсаткичларини ишлаб чикиш бўйича ишлар долзарб хисобланади.
Мазкур ғўза навларининг биологик хусусиятларидан келиб чиқиб, ўсимликнинг илдиз тизими тарқалган тупрок қатламида туз-сув-озиқа тартибини мақбуллаштириш, худудларни гидромодул районлаштириш ҳамда Сув истеъмолчилари уюшмаларига қарашли фермер хўжаликларининг сувдан фойдаланиш рсжаси ва лойиҳаларини мазкур мсъсрий хужжатлар асосида ишлаб чикиш долзарб хисобланади.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ-1958-сон «2013-2017 йиллар даврида сугориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш ва сув рссурсларидан оқилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ва мазкур карор ижросини таъминлаш мақсадида Қоракалпоғистон Рсспубликаси Вазирлар Кснгашининг 2014 йил 21 ноябрдаги 245-сон фармойиши ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистон Рсспубликаси Сув истсъмолчилари уюшмалари ва фермер хўжаликлари шароитида янги истикболли ғўза навларини мақбул суғориш тартибини ишлаб чикиш ҳамда ҳудудларни гидромодул районлаштиришни такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
Сув истеъмолчилари уюшмалари ва фермер хўжаликлари экин майдонларини гидромодул районлаштириш ва янги ғўза навларининг суғориш тартиблари такомиллаштирилган;
муайян мелиоратив минтақага мансуб суғориладиган срларда фермер хўжаликлари экин майдони ва сув тақсимоти, сизот сувлари сатҳининг ўзгариши, намликни тупрок найчалари орқали кўтарилиш тезлиги бўйича микрогидромодул районлаштириш ишлаб чикилган;
тупрокнинг механик таркиби, генетик қатламлар бўйича морфологик тузилиши, макро ва микроагрсгатлар ўлчами, шўрланиш-суғориш-озиқа тартиби ва ғўза навларининг биологик хусусиятига боғлиқ ҳолда илдиз тизими орқали ср ости сувларидан фойдаланиш мсханизми аниқланган;
ғўзанинг «Чимбой-5018» ва «Дўстлик-2» навларини суғоришнинг мақбул муддати, мсъсри ва сув истеъмоли хамда даланинг сув мувозанати аниқланган хамда микрогидромодул районларга ажратилган;
мслиоратив минтақа тупроқлари ва гидромодул районлаштириш шароитидан кслиб чикиб, автоморф, ярим гидроморф ва гидроморф тупроклар учуй мақбул суғориш тартиблари ишлаб чиқилган;
ғўзани суғоришда тупроқ ҳавоси осмотик босими ва уни эритмаси концснтрацияси камайиши, намликнинг ортиши аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
1.Фермер хўжалиги ерларини табиий-иқлими, тупроқ-мелиоратив, гидрогеологик ва бошқа шароитларини ҳисобга олган ҳолда куйидаги мслиоратив минтақаларга бўлиниши тавсия этилади: автоморф тупроқли, ср ости сувлари сатҳи 3,0 м ва ундан чукур, ер ости сувлари таъсири йўк, ярим гидроморф тупроқли-ср ости сувлари 2-3 м, ер ости сувлари таъсири кучеиз ва гидроморф тупроқли-ср ости сувлари 1-2 м, ер ости сувлари таъсири юқори бўлиши максадга мувофиқ.
Мслиоратив минтакага бўлишда автоморф тупроқларда, тупрокнинг капилляр найчалар ердамида ср ости сувлари ва намликдан ғўзанинг фаол тупрок ҳисобий қатламларига етиши жуда кам, стиб бормайди. Шу билан бирга Қоракалпоғистоннинг сугориладиган автоморф тупрокли ерларида кум-шағал, кичик тошли ерлар аниқланмади.
Ярим гидроморф, гидроморф тупрокли ср майдонларида ср ости сувлари сатҳидан тупрок намлигининг тупрок найчалари оркали юқорига кўтарилиши тез ва баланд. Шунинг учун гидромодул районларга бўлишда ср ости сувлари сатҳигача тупрокнинг механик таркиби, тузилиши ва тахланишини катъий ҳисобга олиниши мақсадга мувофиқ.
2. Мслиоратив минтақа, гидромодул районлар бўйича ср ости сувларининг сатҳи, шўрланиши, механик таркиби, тузилиши ва тахланишини хисобга олган ҳолда 9 та гидромодул районларга бўлиниши тавсия этилади.
Автоморф тупрокли ерларда қум-қумлоқ ерлар, оғир кумок ва соз тупроклар агрофизикаси бўйича ажралиб туриши кузатилади. Шунинг учун алоҳида гидромодул районларга ажратилди. Енгил ва ўртача қумоқ тупроклар эса алохида гидромодул районларга бўлинди. Автоморф тупрокларда ср ости сувларининг тупрок найчалари оркали сув истсъмолига таъсири кўринмади. Шу туфайли тупрокнинг тузилиши ва каватлилиги инобатга олинмаслиги мақсадга мувофиқ.
Ярим гидроморф ва гидроморф тупрокларда ср ости сувларининг тупрок найчалари орқали юқорига кўтарилиши ғўза илдизига, тупрокнинг механик таркибига, тузилишига боғлиқлиги бўйича механик таркиби, тузилиши ва тахланиши бўйича учта гидромодул районларга бўлинди: кум, қумлоқ; енгил ва ўртача кумок ёки пастга томон енгиллашадиган оғир қумоқ ва соз-лойсимон тупрокли, тахланиши зич ёки тузилиши бўйича каватли бўлиши тавсия этилади.
3. Қоракалпоғистон Республикасидаги фаолият кўрсатаётган фермер хўжаликлари 468832 гектар майдонларда пахта ва бошқа экинлар стиштириш билан шугулланадиган экин майдонлари аниқлаштирилган, кайта ишланган, такомиллаштирилган мслиоратив минтақа ва гидромодул районлар бўйича ср майдонлари аникланди. Шимолий минтакадаги Тахтакўпир, Қораўзак, Чимбой, Кегайли, Нукус, Қўнғирот, Қонликўл, Шуманай, Хўжайли туманлари бўйича автоморф тупроклар-45921 гектар, ярим гидроморф тупроклар-177503 га, гидроморф тупроклар-108547 га.ни ташкил этди. Жанубий минтакадаги Тўрткўл, Бсруний, Элликкалъа, Амударё туманлари бўйича бу кўрсаткич тсгишлича-5387 га, 35196 га, 85358 га, 389246 га ни ташкил этди.
4. Ер ости сувларидан ғўзанинг умумий сугориш сувларига талаби мслиоратив минтақа ва гидромодул районлар бўйича ҳар хил бўлиб, ярим гидроморф тупрокли, енгил кумок бир хил ёки пастки томони енгиллашадиган срларда ғўзанинг умумий сугориш сувларига талабининг 38,7-45,1 % ср ости сувидан фойдаланади (V гидромодул район). Огир кумок, тузилиши бўйича каватли срларда ғўзанинг умумий сугориш сувларига талабининг 13,7-18,9 % ср ости сувлари ҳисобидан тўлдирилади. Гидроморф тупрокларда эса механик таркиби, тузилиши ва тахланиши бўйича VIII гидромодул районида ғўза 61,2-66,9 %, IX гидромодул районида 24,5-28,4 % ср ости сувларидан фойдаланиши аниқланди.
5. Сугоришлардан олдинги тупрок намлиги ғўзанинг амал даврида мслиоратив минтака ва гидромодул районлар бўйича тупрок тип турларига, ср ости сувларининг сатҳи, шўрланишига караб ўзгариб турди. Автоморф тупрокли, ср ости суви сатхи 3 м ва ундан чуқур бўлган майдонларда тупрок намлигининг ЧДНСга нисбатан макбул тартиби 70-75-60 % бўлди. Шўрланишга мойил ярим гидроморф тупроқларида ср ости сувлари сатҳи 2-3 м ва гидроморф тупрокли, ср ости сувлари сатҳи 1-2 м срларда ғўзадан юқори ҳосил олишни таъминловчи ва сувдан самарали фойдаланишда сугоришдан олдинги тупрок намлиги ЧДНСга нисбатан 80-80-60 % бўлиши аниқланди.
6. Мслиоратив минтақа, гидромодул районлар бўйича ғўзани сугориш меъсрларини ҳисоблаш учуй тупрокнинг хисобий катламлари аникланди. Улар автоморф мслиоратив минтақаларда ғўза гуллашгача 0-70 см, гуллаш ва хосил тўплаш даврида 0-100 см ва кўсак очилиши-пишиш фазаси даврида 0-70 см га тенг бўлди. Ярим гидроморф тупрокларда эса тегишлича 0-50, 0-70, 0-50 см ни ташкил этди. Гидроморф тупрокларда VII, VIII, IX гидромодул районларда тегишлича 0-50, 0-50, 0-50 см бўлди.
7. Мавсумий сугориш мсъёри ва сони автоморф тупрокларда кўп бўлиб, ярим гидроморф ва гидроморф тупроқлари томон аста-сскин камайиб борди. Гидромодул районлар бўйича ғўзанинг даврий ва мавсумий сугориш меъёрлари тупрокнинг механик таркиби, тузилиши ва тахланиши бўйича ўзгариб турди.
Тупроқ-мелиоратив минтақа ва гидромодул районлар шароити ва кўп омилли дала тажрибалари асосида ғўзанинг сугориш тизими-тартиблари, меъёрлари ва мавсумий сугориш мсъёрларини гидромодул районлар ҳисобий катламлари бўйича аникланди ва ҳисоблаш коэффициентлари белгиланди.
8. Кучма сугориш найи КСН-50 ни қўллаш иктисодий самара бсрди. Бу услубда ғўза суғорилганда 23,7 % оқар сувлари тсжалди. Агар эгатлаб суғоришда 1 ц пахта стиштириш учун 150-180 м3 сув сарфланган бўлса, КСН-50 билан сугоришда 90-100 м3 сув сарфланди. Демак, КСН-50 кенг жорий этилса иктисодий, экологик, агроэкологик муаммоларни ҳал этиш мумкинлиги аниқланиб, агротавсиялар бсрилди ва амалиётга жорий килиш тавсия этилади.
9. Ғўзани суғоришда эгатларнинг узунлиги тупрокнинг механик таркиби, сув ўтказувчанлиги ва ернинг қиялигига боғлиқ ҳолда автоморф тупрокларда 60 см катор орасида экилган ғўзалар учун 100-150 м, эгатга сувнинг сарфланиши 0,3-0,6 л/с ва эгатнинг чуқурлиги 12-16 см бўлиши ксрак. Ярим гидроморф ва гидроморф тупрокларда суғоришда эгатнинг узунлиги 80-100 м дан ошмаслиги ва сугориш сувининг сарфланиши 0,3-0,6 л/с бўлиши максадга мувофиқ.
10. Автоморф тупрокларда мавсумий туз тўпланиши нисбатан кам, шу сабабли механик таркибига қараб эрта бахорда гсктарига 1200-1800 м3 сув билан, 0,5-1,0 га майдонни уруг экиш олдидан 10-15 кун аввал сугоришларни ўтказилиши максадга мувофиқ.
Ярим гидроморф ва гидроморф тупрокларда кузга яқин тузларнинг кўтарилиши сугориш сони, умумий сугориш меъёрларига боглик. Умумий сугориш мсъсри кам бўлса, туз кўтарилиши коэффициента юкори бўлди. Бу тупроклардаги барча вариантларда хам йил охирида мавсумий туз тўпланиши кузатилиб, тупрок шўри ювилишини тавсия этилади. Шўр ювиш меъёрлари, шўрланиш даражаси, механик таркиби, тузилиши ва тахланишига боглик ҳолда гсктарига 3500-5000 м3 бўлиши аникланди ва тупрок шўрланишини ҳисобга олиб, шўр ювилишини катъий тарзда ўтказилиши максадга мувофик.
11.Ғўза навларини сугориш тизими-тартибларининг иктисодий самарадорлигини аниқлаганимизда, мақбул вариантларда сугориш сувлари сарфида соф даромад юқори бўлиб, рентабеллиги 42,5-47,7 фоизга стганлиги кузатилди. Кучма сугориш найи КСН-50 ни қўлланганда мсҳнат унумдорлиги кўтарилиб, рентабеллиги ортди.
12. Фермер хўжалигида барча экин турлари бўйича суғориш сувларига талаби, тизими-мсъсрлари тузилди. «Ксгайли» каналидан сув олиш мсъсри «Сувчи» СИУ ва фермер хўжалиги учуй 62,4 млн/м3 ташкил этди. Бу маълумотларни зеки сугориш тизимига таққосланганида 25,7 % оқар сугориш сувлари тежалди.
Янги тизимда тайёрланган сугоришларни амал суви ва мавсумий меъёрлари ҳамда кўчма сугориш найи КСН-50 дан фойдаланганимизда сув сарфи 27,2-30,1 % камайиб, экинлардан юқори ҳосил олишга эришилди. Булар сувдан фойдаланиш режалимитини тузишда мсъёрий хужжат ўрнида фойдаланиш имконини бсриш билан бирга: сув сарфи, ирригация, ҳавза тизими сугориш бошқармалари, сугориш тармокларини янгидан лойихаланиши тавсия этилади.
Маҳаллий хомашёдан янги сорбентлар ва реагентлар асосида оқава сувларни тозалашнинг самарали усулларини ишлаб чиқиш.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда бугунги кунда саноатни жадал ривожлантириш, экологик муаммоларни ҳал этиш, рақобатбардош ва экологик тоза маҳсулотларни ишлаб чиқаришда замонавий технологияларни қўллаш тобора долзарб масалага айланиб бормокда. Охирги йиллар давомида янги ишланмалар оркали инновацион ёндашув асосида саноатга зарур бўлган махсулотлар ишлаб чиқариш ошмок-да. Бу технологик жараёнларда кимёвий фаол моддалар кўллаш оркали охава сувларни тозалаш учун катионит ва анионитларни яратиш, уларнинг физик-кимёвий, адсорбцион хоссаларини янада яхшилаш муҳим илмий-амалий ахамият касб этади.
Жахонда кон-металлургия ва кимё саноатида сув ресурсларининг кўп микдорда ишлатилиши, ишлаб чикаришда экологик жихатдан асосланган, кам чикитли технологияларни жорий қилиш, табиий муҳитнинг ифлос-ланишини камайтириш тадбирлари комплексини амалга оширишни талаб этади. Металлургия, кимё ва бошка саноат сохаларида саноат сувларини тозалашда хамда баъзи металл ионларини ажратишда сорбцион хусусиятли ионалмашувчи сорбентлар ва реагентлар кенг кўлланилади.
Республикада турли ассортиментдаги ионалмашувчи сорбентларга бўлган талабни ортиши сабабли уларни махаллий хомашё асосида ишлаб чиқишни жорий этишга алохида эътибор каратилган. Саноат оқава сувларини тозалаш муаммоси ҳамда сувларни деминераллаш нафақат атроф муҳитни муҳофаза килишни, балки импорт ўрнини босувчи ионалмашувчи сорбентлар ва реагентлар ишлаб чиқилиши оркали мамлакатимиз хомашё ва материал ресурсларидан янада самарали фойдаланилади.
Ишлаб чиқариш корхоналарини модернизациялаш ва реконструкция-лаш, экологик тоза ва ресурсларни тежайдиган технологияларни, шу жумла-дан кайта тикланувчан энергия манбаларини татбиқ килиш оркали атроф-муҳитга таъсирни камайтириш ва табиий ресурслардан оқилона ва комплекс фойдаланиш самарадорлигини ошириш, саноат ва ичимлик сувларини юмша-тиш усулларини такомиллаштириш, эритмалардан металл ионларини ва кимёвий бирикмаларни ажратиб олиш технологияларини яратиш, юқори сорбцион хусусиятли табиий ва синтетик сорбентлардан самарали фойдаланиш, саноатда сув ресурсларидан куп маротаба фойдаланиш имкониятларини такомиллаштириш, оқава сувларини тозалаш учун реагентлар олиш техно-логиясини ишлаб чиқиш, технологик жараёнлар ва табиатни муҳофаза қилиш фаолиятини такомиллаштиришнинг асосий вазифаларидир.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442 сон «Ўзбекистон Республикаси саноатини 2011-2015 йилларда устувор ривожлантириш ҳақида»ги ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 27 майдаги 142-сон «Ўзбекистон Республикасида атроф-муҳит муҳофазаси бўйича харакатлар дастури тўғрисида»ги (2013-2017 йй.) Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади фурфурол асосида янги самарали ионалмашувчи сорбентлар ва саноат чикиндисидан реагентлар олиш усулларини ишлаб чиқиш ҳамда кимё ва металлургия саноати охава сувларини металл ионларидан тозалаш, деминераллаш жараёнларида қўллаш имкониятларини очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қўйидагилардан иборат:
фурфуролни бензогуанидин, дифенилгуанидин билан поликонденсация-лаб полифункционал кучсиз асосли, термокимёвий барқарор, танловчанлик хусусиятли, рангли металл ионлари билан комплекс ҳосил килиш хоссасига эга бўлган анионит - сорбентлар олинган;
фурфуролни акрил кислотаси билан поликонденсациялаш йўли билан монофункционал, саноат эритмаларидан рангли металл ва уранил ионларини танлаб сорбциялаш хоссасига эга бўлган карбоксил катионит - сорбент олинган;
жараённи кинетик тадқиқ килиш асосида реакциянинг тезлик констан-таси, активланиш энергияси, олинаётган сорбент хоссаларининг хароратга, бошлангич моддаларнинг концентрациясига, катализатор микдорига ва бош-ка омилларга боғликлиги аниқланган;
импорт ўрнини босувчи ионалмашувчи сорбентларнинг асосий кимёвий ва физик-кимёвий хоссаларининг (кальций, магний, мис, никель, молибден ва бошқа ионларни сорбцияси, сорбцион сигими, монофункционаллиги, функционал гурухдарнинг диссоциацияланиш даражаси) бошлангич хомашё-ларнинг кимёвий таркиби, физик-кимёвий ва адсорбцион хоссаларига корреляцией боғлиқлиги кўрсатилган;
фурфурол ва Қўнғирот сода заводи чиқиндиси асосида саноат оқава сувларини тозалаш ва юмшатишда хамда рангли металл ионларини ажратиш-да қўлланиладиган турли функционалли ионалмашувчи полимер сорбентлар ва кальций гидросиликат реагентини олиш технологияси ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Фурфуролни бензогуанидан ва дифенилгуанидин билан комплекс хосил қилиш хусусиятига эга бўлган полифункционалли кучсиз асосли анионит - сорбентлар олиш усули тавсия этилган;
2. Фурфуролни акрил кислотаси билан поликонденсациялаш йўли билан саноат эритмаларидан рангли металлар ва уранил ионларини танлаб сорбциялаш қобилиятига эга бўлган янги монофункционал карбоксил катионит - сорбент олиш усули тавсия этилган;
3. Фурфуролни ПЭПА ва бошқа мономерлар билан поликонденсацияси реакциясининг кинетик тадкикотлари асосида тезлик константалари ва реакциянинг активланиш энергияси ҳисобланган, сорбентлар олиш технологиясини реакция харорати, бошлангич моддалар концентрацияси, катализатор ва бошкаларга боғлиқлиги кўрсатилган;
4. Импорт ўрнини босувчи ионалмашувчи сорбентларнинг асосий кимёвий, физик-кимёвий параметрларини (кальций, магний, мис, молибден ва бошқа ионлар сорбцияси, алмашиш сигими кўп функционаллиги, функционал группаларни диссоцияланиш даражаси) ионалмашувчи сорбентлар олишга ярокли бўлган ҳом ашёларнинг кимёвий таркиби, физик-кимёвий ва адсорбцион хоссаларига корреляцион боғлиқлиги кўрсатилган;
5. Ишлаб чиқариш окава сувларини тозалаш учун илк бор Қўнғирот сода заводи чикиндисидан турли функционалли, хоссалари аввалдан белгиланган калций гидросиликати реагента олиш технологияси тавсия этилган.
6. Саноат сувларини самарали тозалашнинг янги реагентли усули ишлаб чиқилган, реагент сифатида 200-600 мг/л кальций гидросиликати, 100-200 мг/л алюминий сульфат коагулянта билан қўланилганда, оқава сувни тозалаш даражаси 94-98 фоизга етиши аниқланган ва усулнинг принципиал технологик схемаси тавсия этилган.
7. Олинган сорбентларни кимёвий, физик-кимёвий ва сорбцион хоссалари таҳлили асосида саноатда қўлланиш соҳалари аниқланган ҳамда уларни саноат сувларини тозалаш ва юмшатишда “Қўнғирод сода заводи” АЖ, “Бектемир спирт - экспериментал заводи” АЖ ва “Узметкомбинат” АЖда қўлланишига тавсия этилган.
Сўзнинг тил алоқа жараёнидаги фонологик модели
Тадқиқот мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Тил доимо одамлар орасидаги муносабатлар комплексный асосий элемента бўлиб кслган. Шу боис инсонлар ўзлари мансуб бўлган маданият, менталитет, кадриятларининг ҳам ифодачиларидирлар. Шу жихатдан тил ва маданиятлараро толерантлик масаласига доимо жиддий эътибор қаратиб кслинган. Инсоннинг маданий-лисоний ўзлигини англаши ўз она тили ва маданиятига ҳамда ўзга халқларнинг тиллари ва маданиятига нисбатан юкори даражадаги ҳурмат ва лисоний толсрантлик хисобланади.
Тиллараро алока инсонларнинг ўзаро муносабат жараёнлари билан чамбарчас боғлик бўлиб, билингвизм бундай лисоний алоқалар учун энг мақбул имкониятдир. Ушбу жараёнда шахе бир неча лисоний системалар соҳибига айланади. Рус ва ўзбск тилларининг ўзаро таъсири бунга ёрқин мисол бўла олади. Мазкур соҳада яратилган норматив-хуқуқий база ўзбек тили билан бирга мамлакатимизда яшаётган барча миллат ва элатларнинг ўз она тилини ривожлантириш, уни эркин қўллашдан иборат конституциявий ҳукуклардан фойдаланишни кафолатлаб келаётгани алоҳида эътиборга сазовордир.
Жаҳон миқёсида филологик йўналишда амалга оширилаётган илмий изланишларда тил алоқа жараёнида жонли турли тиллар (масалан, рус ва ўзбек тиллари) нутқидаги сўзларнинг фонологик моделини аниқлаш муҳим йўналишлардан бири ҳисобланади. Бу борада, жумладан, қуйидагилар долзарб илмий вазифалар ҳисобланади: орфоэпик муаммоларнинг лексик материал билан чамбарчас боғлиқ тарзда счимини асослаш; минтакалардаги жонли тил нутқи матсриали, оммавий ахборот воситалари ва тегишли манбалар асосида энг кўп кўлланиладиган миллий рсалсмаларнинг рўйхатини тузиш; жонли тил нутқида миллий лексик бирликлар фонологик моделларининг намоён бўлиш тамойилларини таърифлаб бсриш; жонли тил нутқидаги миллий рсалсмаларнинг таснифини парадигматик нуқтаи назаридан қўлланиш частотасини ҳисобга олиб такдим этиш, акцентологик хусусиятларини асослаб бсриш ва уларнинг ўзига хос алоҳида талаффуз холати ҳамда уни унификациялаш (бирхиллаштириш) бўйича тавсиялар ишлаб чикиш. Шу жиҳатдан ҳам тил алоқа жараёнида жонли рус нуткидаги ўзбск тилидаги сўзларнинг фонологик модслини аниқлашга йўналтирилган мазкур тадқиқот диссертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Узбекистан Республикаси Прсзидентининг 1989 йил 21 октябрдаги 26-28-сон карори билан «Давлат тили тўғрисида»ги қонуни, Вазирлар Махкамасининг «Давлат тили тўғрисида»ги қонунини амалга ошириш давлат дастури тўғрисида»ги қарори, 1995 йил 21 декабрдаги 168-1-сон «Давлат тили ҳакида»ги қонуннинг янги таҳрири, 1996 йили ушбу қонунни амалга оширишга қаратилган давлат дастурига тегишли ўзгартиришлар киритиш хақида Вазирлар Махкамасининг қарори, 2016 йил 13 майдаги «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти унивсрситетини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармон ПФ-4797-сон ва шу каби бошқа хужжатлар кабул қилингани бу борада муҳим аҳамият касб этади хамда мазқур фаолиятга тегишли бошқа мсъсрий-ҳукукий ҳужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади тил алоқа жараснида жонли рус нутқидаги ўзбек тилидаги сўзларнинг фонологик модслини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
рсалема тушунчаси ўзаро лисоний алоқа жараёнида ўзбек тилидан жонли рус нутқига ўтиб турувчи ва ўзбекона турмуш тарзини, рсалияларини ифодаловчи тил бирлиги сифатида аниқланган;
билингвларнинг жонли рус нуткида қўлланилувчи ўзбск тилидаги рсалсмалари тематик парадигмалар бўйича ва қўлланиш частотасига боғлиқ ҳолда ишлаб чикилган;
жонли рус нутқидаги ўзбек лексемаларининг товуш силсиласида ўзига хос кетма-кетлик тендснциялари мавжудлиги исботлаб бсрилган;
жонли русча нуткдаги ўзбскча рсалсмаларнинг фонологик моделлари аниқланган ва улардаги фонемаларнинг ифода усуллари бслгиланган;
жонли рус нутқидаги ўзбек тилидаги рсалсмаларнинг акцснтологик хусусиятлари ўзига хослиги билан ажралиб туриши ва жонли ўзбск нутқидаги лексемаларнинг урғуси билан фарқланиши исботлаб бсрилган.
ХУЛОСА
1. Акустика ва артикуляция нуқтаи назаридан товушли нутқ континуумдир. Умуман олганда, тил бирликлари ва, хусусан, фонемалар дискрет табиатга эта. Фонология нуктаи назаридан сўз тилнинг асосий маъно англатувчи бирлиги сифатида ундош ва унли фонсмаларнинг маълум кстма-кетлигидан иборат. Рус тили учуй ундошларнинг кетма-кет кслиши характсрли бўлса, ўзбек тили учуй эса унли ва ундошлар кетма-кетлиги хос. Қиёсий-типологик тадқиқотларнинг кўрсатишича, рус ва ўзбек сўзларининг фонологик структурасида ундош товушлар устувор. Бирок фонсмаларнинг кетма-кетлиги нуқтаи назаридан ҳамда сўзларнинг фонетик бутун шаклини тавсифлаш бўйича олиб Караганда, рус ва ўзбек тиллари сезиларли фаркларга эгалиги билан характсрланади. Узбек тилидаги фонетик сўз сингармонизми билан ажралиб туради.
2. Тилларнинг мулокотлашуви кенг маънода маданий ва лисоний жихатдан турлича бўлган жамоалар вакиллари ўртасидаги коммуникациядир, бу ижтимоий мотивацияни талаб этади, бунда ўзаро алоқадаги икки ёки бир неча тилларнинг ўзаро таъсирлашувлари билан боглик мулокотли ва бир тил доирасидаги, масалан, ўзбек адабий тили ва маҳаллий шеваларнинг ўзаро таъсирлашувларни такозо этувчи шсвали континуумни фарқлаш зарур.
3. Сўзловчининг опсратив хотираси холати огзаки нуткий жумла тузиш қобилиятига таъсир этувчи асосий сабаблардан бири хисобланади. Гапириш жараёнида хотирада айтилганни ушаб колиш ва айни пайтда тузилажак жумлани аввалдан рсжалаштириш ксрак. Оператив хотиранинг муваффакиятли ишлаши сўзловчининг узок муддатли хотирасига боғлиқ. Агар киши турли, масалан, фонем, лексик, морфологик миқёслардаги лисоний воситаларни ўзлаштириб ололмаган бўлса, у холда нуткий фаолият амалга оширилиши мумкин эмас. Ҳар бир миқёс унсурлари узок муддатли хотирада йигилади ва сакланади. Худди шундай холат огзаки рус нутқида қўлланувчи ўзбек рсалсмалари билан хам содир бўлади.
4. Нутқий фаолият моҳиятини англаб олиш оғзаки нутк жараёнида алоҳида аҳамият касб этади. Зсро, инсон ҳастининг коммуникатив томони, унинг ижтимоий мавқеи ижтимоий ўзаро таъсирлашувлар маҳсули бўлмиш нутқий жумлаларни яратиш ва қабул қилиш қобилияти билан таъминланади. Бу қобилият инсонга ўзини шахе сифатида намоён этиш имконини ҳам бсради. Оғзаки нуткда мантиқий урғу ўрни, талаффузнинг аниқлиги даражаси, паузаларнинг бор ёки йўқлиги аҳамиятга эга. Узбекистан ҳудудидаги лисоний алока жараёнида, асосан, билингвларнинг спонтан рус нутқида ўзбекча рсалсмалар қўлланилади.
5. Рус ва ўзбск тилларининг ўзаро ҳамкорлиги шароитида уларнинг ўзаро таъсирлашувлари кузатилади. Бундай жараёнда жонли русча нутқ, худди жонли ўзбскча нутқ каби хар бир миллий товушлар тизимидаги фонологик ва фонетик тавсифлар билан боғлик муайян фонетик хусусиятлар касб этади. Масалан, Тошкентда «Жар» [дж’ар] «овраг» стадиони бор. Жонли рус нутқида мазкур сўзнинг талаффузи рус тилидаги жар [жар] лексемадан фарқлаш учун ўзбскчадаги талаффузига ўхшаб қўлланади.
6. Билингвлар нутқидаги чекинишларнинг асосий сабаби лисоний алока жараёнида ёт тил тизимининг она тилига таъсири («ётқизилиши») окибатида сўзловчининг лисоний онги ва нутқида пайдо бўлувчи тиллараро интерференция хисобланади, зеро, чет тилидаги нутк одатий фонологик элакдан ўтказилади ва сўзловчилар бундай нутқни ўз она тили тизими призмасидан ўтказиб кабул килишади.
Кузатилган талаффуз нуксонларининг яна бир бошка сабаби бу психологик сабаб бўлиб, у товушлар артикуляцияси, синтактик моделни, уни тўлдириш учун лексикани, сўзарнинг ксракли шаклини танлаш ва уларни маълум тартибда жойлаштиришни ўз ичига олган нуткий жумланинг мураккаб яратилиш механизмида мужжасам бўлган.
7. Жонли рус нутқида юқори даражада барқарор қўлланиши билан ажралиб турувчи ва Узбекистан ҳудудида тиллар мулоқотлашуви натижаси бўлмиш рсалсмалар тушунчаси ўрганиб чиқилган. Рсалсмалар - бу жонли рус нутқида ишлатиладиган ўзбек тилидаги сўзлар. Бу лексика коммуникатив алока тизимида қўлланиладиган ва ўзбек халкининг маданий кадриятларига асосланадиган, оламнинг лисоний деб аталадиган манзарасини ташкил этувчи, рус тилига таржима қилинадиган ва килинмайдиган миллий рсалияларни ифодалайди, ўзбек халқининг турмуш тарзи, урф-одатлари, анъаналарига таъриф бсради. Буларнинг барчаси оламнинг лисоний манзарасини ҳосил қилади. Рсалемаларни билингвлар туфайли ўзбек тилидан рус нуткига кўчиб ўтган лексик бирликлар деб аташ мумкин.
8. Умуман олганда, рсалсмалар мураккаб тармоқланиб кстган тематик парадигмани ҳосил қилади, у лексиканинг қуйидаги гуруҳларини ўз ичига олади: 1. Уй-рўзғор предмета номи: а) таом ва ичимлик номи; б) иншоот, жамоат муассасаси, турар жой ва бошқа маиший муассаса ва уларнинг қўшимча қисми номи; в) интерьер предмета номи; г) идиш, сиғим номи; д) кийим, уларнинг бичимлари номи; е) матолар номи; ж) пойафзаллар номи; з) пардоз анжомлари номи; к) безаклар номи. 2. Нумизматик лексика. 3. Санъат дунёси, мусиқа, ҳунармандчилик, одоб-аҳлоқ, менталитет билан боғлиқ номлар. 4. Турли белгиларига кўра, яъни: а) унвони; б) меҳнат фаолияти, касби-кори; в) қариндош-уруғчилик алоқаларига қараб шахсларни номлаш. 5. Дин соҳаси билан боглик аташлар. 6. Табиий зоналар ва ходисалар. 7. Қуйидагилар билан боғлиқ лексика: а) маъмурий-ҳудудий бўлиниш; б) давлат муассасалари билан боглик номлар, фондлар, бирлашмалар, ансамбллар номи; в) блоглар, радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар номи. 8. Ойлар, байрамлар, расм-русум ва удумлар номи. 9. Усимлик ва хайвонот дунёси: а) ўсимликлар, гуллар, зираворлар номи; б) хайвонот дунёси номлари; в) бирор жойга силжиш учун мўлжалланган воситалар. 10. Антропонимлар: а) эркаклар исми; б) аёллар исми. 11. Топонимлар: а) метро бскатлари, стадионлар, парклар номи; б) туманлар ва махаллалар номи, в) шахарлар, вилоят ва туман марказлари, қишлоқлар номи.
9. Рсалемалардаги товушлар занжири кетма-кетлиги тамойиллари ўрганиб чиқилди ва уларда унли ва ундош товушларнинг бир маромда, бир текисда келиши билан ажралиб туриши аникланди. Бу ундош ва унлиларнинг кўп микдорда тўпланиши йўклиги ва икки ундош (-СС) билан тугайдиган ёки икки ундош билан бошланадиган (СС-) гурухдарнинг кам сондалиги билан боглик.
10. Жонли рус нутки рсалемаларидаги фонсмаларнинг намоён бўлиш тамойиллари рсалсмаларнинг орфоэпик ўзига хосликларини тажриба оркали ва статистик жиҳатдан тасдиқлаш асосида ўрганилган. Илмий ишда бундай матсриални таклиф этилган орфоэпик жихатдан тадкиқ этиш зарурлиги асослари баён этилган.
Узбекистан ҳудудидаги спонтан рус нутқида фаол қўлланилаётган рсалсмаларнинг фонологик моделлари ўзига хос равишда намоён бўлиши билан ажралиб туради. Лсксиканинг мазкур қатлами фонологик жиҳатдан бир хил эмас: лексик бирликларнинг бир қисми рус адабий тилининг орфоэпик талаффуз коидаларига бўйсунган бўлса, бошка қисми эса ўзбекча талаффуз таъсирида қолмокда. Бу кўпгина тил, социолингвистик (ижтимоий-лисоний) ва лингвомаданий омиллар билан белгиланади.
11. Барча информантлар рсалсмаларда урғуни турлича қўйишади. Рсалсмаларда информантлар бўғинларнинг сонидан қатьи назар ургуни рус адабий тилининг таркибига киритилган ва луғатларда қайд этилган лекссмалардан ташқари охирги бўғинга кўйишади. Узбек эркаклар антропоним ва топонимларда бўғинлар ва элементларнинг сонидан катьи назар хам охирги бўғиннинг характсрига қарамасдан информантлар ургуни охирги бўғинга қўйишади (Асака, Денау ташкаридан). Икки бўғинли аёллар исмларини хам охирги бўғиннинг очиқ ёки ёпиқ бўлишидан қатъи назар (Лола, Ойша ташкаридан) ва охирги бўғини ёпик бўлган уч бўғинли исмларида информантлар охирги бўғинни ургули тарзда талаффуз этишади. Охирги бўғини очик бўлган уч бўғинли аёллар исмларидаги ургу вариантларга эга, масалан, рус тилидаги сўзларини эслатгани боне, ўзбек товуши тарзида ургуни охирги бўғинга қўйишади, кўп исмлардаги урғунинг иккинчи бўғинга кўйилишини информантлар уларни рус тилидаги исмларига ўхшатиб талаффуз этишлари билан изохлашади.
13. Илованинг ўзи ҳам амалий мақсадларда қўлланиши мумкин. Илова матсриалларидан рус тилидаги радиоэшиттириш ва телекўрсатув суҳандонлари томонидан ҳамда Узбекистан ҳудудидаги жонли русча нуткни тавсифлаш билан боғлиқ бошка масалаларни ҳал қилиш каби бошқа мақсадларда ҳам фойдаланиш мумкин.
14. Тадкикотда тавсифланган кўп сонли изланишлар, уларнинг рўйхати очиқ, зеро, рсалсмалар рўйхати тўлдириб борилиши мумкин. Таклиф этилган мажмуа, тўплам - олиб борилган ўзига хос каттагина илмий ишнинг бир қисми якуни. У ҳозирги пайтда хам олиб борилмокда ва ксйинчалик ҳам давом эттирилиши мумкин.
Инглиз, ўзбек, рус ва қорақалпоқ тилларида экологик терминларнинг деривацион-семантик принциплари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Экологик соҳага оид терминларни тавсифлаш, тиллараро тахлил килиш ва терминларни таржима қилиш хусусиятларини аниқлаш дунё тилшунослари олдида турган муҳим вазифалардан биридир.
Президентимиз таъкидлаганидек, «Ўзбекистонда миллий тилларни ривожлантириш учун кенг шароит яратилгани, бугунги кунда юртимизда таълим тарбия муассасалари ва оммавий ахборот воситалари етти тилда фаолият олиб бораётгани жамиятимиз ҳаётида миллатлараро аҳиллик ва ҳамжиҳатликни мустаҳкамлашда муҳим омил бўлмокда. Кейинги йилларда мамлакатимизнинг жахон хамжамиятида янада чукур интеграциялашувини таъминлаш мақсадида чет тилларни, хусусан, инглиз тилини ўқитишнинг комплекс тизими яратилиб, амалда кенг жорий этилмокда»1.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддасида “Ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммиллий бойликдир, ундан оқилона фойдаланиш зарур, чунки улар давлат муҳофазасидадир”, деб белгилаб кўйилган.
Инсонни тахдидга солувчи экологик глобал муаммолар маълумоти бўйича 37% ни, махаллий мазмундаги муаммолар эса 63%ни ташкил этади. Одамларнинг 28% ни айни дамдаги экологик холат кизиқтирса, 38% ни якин келажакдаги экологик аҳвол ва 34% ни узок келажакдаги экологик башоратлар қизиқтирган. Бундан кўринадики, аҳолининг 72% келажак экологияси билан қизиққан. Экологик билимлар бўйича олиб борилган тадкикотлар инсонлар учун мотивацион омил, яъни катъий ишонч ҳаракатланишга боглик эканлигини эътироф этади. Муаммоларнинг ечимини топишда илм-фаннинг кўп соҳалари шу жумладан, тилшуносликка оид билим ва тажрибага эга бўлиш заруратга айланган. Экологик муаммоларни бартараф этиш учун олиб борилаётган халқаро ва маҳаллий тадкиқотларда қўлланиладиган экологик терминлар турли тизимли тилларда мазмунан бир маънони англатиши максадга мувофикдир.
Экологик терминларни ўзбек, коракалпоқ, инглиз ва рус тилларида қиёсий тадкик килиш тиллар терминшунослигининг назарий асосларини такомиллаштиради.
Узбекистан Республикасининг Президентининг 2016 йил 13 майдаги ПФ-4794-сон «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, 2013 йил 27 декабрдаги ЎРҚ-363-сон «Экологик назорати тўғрисида»ги Қонуни, Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 8 октябрдаги 287-сон «Жамоатчилик экологик назоратини амалга оширишга дойр намунавий низомларни тасдиқлаш тўғрисида»ги карорлари мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ўзбек, корақалпоқ, инглиз ва рус тилларидаги экологик терминларнинг синтактик-, лексик-, семантик- ва номинатив-деривацион хусусиятларини очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор ўзбек, қоракалпоқ, инглиз ва рус тилларидаги экологик терминларнинг деривацион тамойиллари аниқланган;
ўзбек ва қорақалпоқ тилларидаги экологик терминларнинг белгилари, дискурсда прагмалингвистик воқеаланиши ва тарихий шаклланиши илмий асосланган;
мустақил терминологик тизим сифатида турли тизимли тиллардаги экологик терминларнинг лексик-, синтактик-, семантик- ва номинатив-деривацион хусусиятлари очиб берилган;
экологик терминларнинг ўзбек, корақалпоқ, инглиз ва рус тилларига ўзлашган катламининг микдорий кўрсаткичи аниқланган;
ХУЛОСА
1. Турли мамлакатларда амалга оширилаётган терминологии фаолиятни таққослаш жараёнида пайдо бўладиган мураккабликлар нафакат алоҳида тилларнинг ўзига хослиги, балки терминларнинг тиллар тизимидаги алоҳида ўрни билан боғликлигини кўрсатади. Шу тариқа терминологии нуктаи назардан тиллар турли даражада ривожланганлигини эътироф этиш жоиз.
2. Экология термин тизимини лингвистик жиҳатдан тадқиқ қилиш, ушбу илмий соҳада ишлатиладиган терминологии бирликларнинг тузилиши ва семантик тавсифларини таърифлаш, шунингдек экологик терминларнинг кўп тилли лугатларини шакллантириш экология бўйича махсус адабиётларни таржима килишда пайдо бўладиган кийинчиликларни бартараф этишга ёрдам бериши мумкин.
3. Терминологик деривация глобал жараён сифатида экологик термин тизимида асосий омил ҳисобланади ва уни баркарорлаштириш, шакллантириш воситаси бўлиб хизмат килади. Барча деривацион жараёнларни экологик терминларнинг деривацион салохияти ва когнитив хусусиятларини акс эттирувчи натижа сифатида талкин килиш мумкин.
4. Экологик термин - сўз ёки сўз бирикмаси бўлиб, деннотатив, сигнификатив, синтагматик, категориал ва грамматик маъноларни ўз ичига олган семантик ва шаклий белгиларига эга. Экологик термин -бошқа экологик терминлар билан синонимик, полисемик, баъзан омонимик муносабатларга киришади.
5. Ўзлаштириш жараёни функцияси бўйича кўпинча деривация жараёнлари билар бир хилда бўлади. Бу эса терминларнинг турли-туманлиги ва тузилиш ҳамда семантикасига кўра фарқланадиган турларининг спецификасини асослайди. Ўзлаштириш ва термин ясаш жараёнлари бир вактнинг ўзида содир бўлиши мумкин. Ўзбек ва корақалпоқ тилларидаги эколексика ҳозирги пайтга келиб сертармоқ тизимга айланган янги экологик тушунчаларни ифодалашга бошқа тиллардан, масалан, араб, форс, инглиз, рус ва бошқа тиллардан кабул қилинган терминлардир.
6. Ҳар қандай тилда бўлгани каби ўзбек ва қоракалпоқ тилларидаги терминлар бошқа тиллар таъсири остида янги сўзларни ўзига ўзлаштириб боради ва натижада факат ўзларига тегишли лексик бирликлар, сўз ясовчи воситалар, янгича сўз ясаш усуллари, янгича деривация механизми юзага келади. Ўзбек ва қорақалпоқ тилларидаги экологик терминларни генетик жихатдан таҳлил килишимиз шу нарсани кўрсатдики, бундай терминларнинг катта кисми (65 %) бошка тиллардан ўзлашган сўзлардан ташкил топган.
7. Экологик терминларнинг шаклланишида хар бир манба ўзига хос термин ясаш усулларини талаб килади. Булар: семантик усул, сўз ясаш ва калькалаш жараёнидир. Экологик терминлар ясашнинг хар бир манба ва хар бир усули яратилаётган терминнинг семантик структурасини белгилайди. Бу эса ўз навбатида, унинг қўлланиш доирасини аниқлаш имконини хам беради.
8. Қорақалпоқ тилида мавжуд бўлган экологик терминларнинг кўп қисмини туркий тилларга муштарак бўлган терминлар ташкил килади. Уларни лисоний жиҳатда ўзбек тили билан қиёслаб ўрганилганда катта ўзгаришларга учрамагани кўзга ташланади.
9. Лексик деривация хар доим иккиламчи номинацияга ишора килади. Бу жараёнда эса ўз навбатида, деривация учун асос бўлаётган туб ҳамда ҳосила структура колипида семантик номуштараклик рўй беради. Чунки лексик деривация ўз табиатига кўра марказдан кочувчи характерга эга.
Изланишларимиз экологик терминология яхлит бир система сифатида бир канча мавзу ва мазмун гурухлардан ташкил топганини яккол кўрсатди.
10. Терминлар ясалишининг аналогия, корреляция ва дефиниция усуллари аникланди. Бир бирига яқин тушунчаларни ифодалашда сўз ясовчи моделларнинг такрорланиши кузатилди. Аналогия усули энг маҳсулдор усул бўлиб, у бир сўзда турли билим сохасига оид тушунчаларни ифодаловчи терминларни бирлаштириш имконини беради. Бир ўзакли корреляция натижасида ҳосил бўлган ясама сўзлар қатор сўз ясовчи уялар, занжирларни ҳосил қилади. Уларнинг семантикаси экологик термин тизимининг турли категориялари билан боғлиқ. Дефиниция усули терминлар ясашда анъанавий ҳисобланади. Умумистеъмолдаги сўзларнинг семантик ўзгариши натижасида хам ихтисослашган терминлар ҳосил қилинади.
11. Узбек ва қорақалпоқ тилларида ҳам янги экосўзлар конверсия, яъни бир сўз туркумига тегишли сўзнинг бошкасига ўтиши натижасида ҳосил бўлади. Бунга асосан, отлар тоифасига ўтиб қолган сифатлар, ҳаракат номлари кириши аникланди. Турли тизимларга мансуб тиллардаги эколексиканинг ясалиш хусусиятларидаги кўп жиҳатлар типологик категориялар сифатида намоён бўлади. Экосўз ва экологик терминларнинг асосий лексик семантикаси тил иерархиясининг лексик ва синтактик микёсларида хар бир тилнинг ўзига хос ва фарқли сўз ясаш воситалари ва усуллари орқали ўз ифодасини топади.
12. Турли тизимларга мансуб тиллардаги эколексиканинг тадкик этилиши шуни ҳам кўрсатдики, ундаги турли ЛСГ ларга мансуб экосўзларнинг асосий маъносига қўшимча яна коннотатив эмоционал баҳолаш маънолари ҳам қўшилиши аникланди. Буни экосўз ва экологик терминлар ифодалайдиган тушунчалар инсоннинг табиат, атроф-мухитга нисбатан салбий ёки ижобий таъсири натижаси деб изоҳлаш мумкин.
13. Ижобий маъно англатувчи феъллар, яъни инсоннинг табиатга нисбатан ижобий муносабатини ифодаловчи феъллар. Бундай сўзлар салбий маъноли феълларга нисбатан анча оз. Инглиз тилида бу микрогурух 300 та, рус тилида 400 та, ўзбек ва қорақалпоқ тилларида эса 700 та лексик бирликни ташкил килади.
14. Салбий маънони англатувчи экосўзлар барча қиёсланаётган тилларда 1800 тани ташкил этади. Бу экосўзлар 4 та микрогуруҳларга бўлинади.
15. Экология соҳасига хос бир сўздан иборат номлар биз таҳлил қилган корпуснинг учдан бир қисмидан ортиқроғини ташкил этади (2000 та терминдан 342 таси), ёки 34%. Ўз навбатида, улардан кўпчилиги бошқа соҳадан (геология, биология, география, медицина ҳукук ва ҳ.к.) номлари термин тизимига тайёр лисоний бирликлар сифатида кирган: ўзлашмалар ва семантик дериватлар ҳам шулар жумласидан, булар жами 111 бирликдан 118 тани ташкил килади.
16. Терминологик деривациянинг долзарб муаммоси терминнинг сўз туркумларига хос спецификасига оид масаладан иборат. Терминологик деривация жараёнларини ўрганиш шуни кўрсатдики, терминларни ясаш қуйидаги таснифлаш орқали бўйича амалга оширилади: лексик-семантик, морфологик, синтаксик морфолого-синтаксик, номинатив ва терминлогик ўзлаштириш усуллари.
Синтактик усулда ясалган терминлар деярли 74% ни ташкил килади. Тузилишига кўра улар одатда базавий элемент (ядро) ва ядрони белгиловчи элементдан иборат бўлади.
17. Экологик лексиканинг номинацияланиш жараёнида шундай лексик семантик микротизим ҳосил бўладики, ундаги хар қандай янги ҳосил қилинган номинатив бирлик эскисига нисбатан мослашади. Улар ўртасида шундай мотивация муносабати юзага келади ва у асосий фарқловчи белгини ёки ясалаётган номнинг белгиларини акс эттиришга хизмат қилади.
Экологик терминларнинг таҳлили инглиз, рус, ўзбек ва қоракалпоқ тилларидаги экологияга оид сўзларни номинация нуқтаи назаридан шартли равишда икки катта гуруҳга ажратиш мумкинлигини кўрсатади. Экологик терминларни номинатив деривацион жараёнида рангни кўллаш орқали номлаш 0,8 % ни ташкил килиши аникланди.
18. Терминологик қатламининг деривацион тизими ноёб лисоний феномен бўлиб, у ҳали чуқур ўрганилмаган. Экологик терминологияни ўрганиш кишиларнинг экологик маданиятини оширишда муҳим омил бўлиб хизмат килади. Келгусида ўзбек ва корақалпоқ тили экологик терминларининг лексикографик жиҳатдан мукаммал изоҳли лугатини яратиш муҳим вазифалардан ҳисобланади. Бу вазифани амалга оширишда эколог ва тилшунос олимларнинг ўзаро ҳамкорлиги талаб этилади.
Туркий расмий услубнинг юзага келиши ва такомили (илк ва ўрта асрлар)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Халкнинг ўзлигини англашга бўлган эҳтиёж, миллат тафаккури ва шуурида доимий равишда давом этадиган миллий, маънавий, мафкуравий тикланиш жараёнлари тадқиқотчилардан аждодларимизнинг ёзма мероси, юксак маданияти, давлат қуриш ҳамда бошқариш даҳоси, ахлоқи, дунёқараши, дини, конунчилиги, адабиёт тарихи, она тилимиз илдизларини ўрганишни тақозо этади.
Ўрта асрлардан колган улкан маданий, илмий, ёзма мероснинг аҳамияти, уни ўрганиш, фандаги ушбу соҳани янги сифат босқичига олиб чиқиш масалалари давлатимиз сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланган. «Барчамиз яхши тушунамизки, эришилган билимларни, ўтмишда, жумладан, ўрта асрлар Шарқида амалга оширилган оламшумул кашфиётларни чукур ўзлаштирмасдан туриб на илм-фанда, на бошка соҳаларда янги, янада юксак марраларни забт этиб бўлмайди. Биз келгуси фаолиятимизда хам айни шу тамойилга қатъий амал қиламиз»
Қадим аждодларимиз ўзаро иқтисодий, ҳуқуқий, дипломатии муносабатларини қайд этишга алоҳида урғу берганлар. Шу боис, ўтмиш ёзма меросимизнинг салмоқли кисмини расмий матнлар ташкил этади.
Туркий тиллар, хусусан, ўзбек тили расмий услубининг таракқиёт йўли узок ўтмишга эга. Бу теран илдизлар ўзбек давлатчилик тарихи билан узвий боғлиқ; ҳужжатчилик иши - давлатчилик тарихи билан изма-из юради. Ҳар бир давлат ўз ҳудудида иш юритиш қоғозлари ҳамда бошқарув ишлари, колаверса, мамлакатлар билан бўладиган дипломатик алокаларни ўзининг она тилида бўлишини истайди. Айни ҳолат унинг мустақиллигини кўрсатувчи муҳим белгилардан биридир. Ўзбек давлатчилиги тарихида ҳужжатчилик ишларининг кўпрок туркий тилда ва ота-боболардан колган қадимги туркий ёзувларда олиб борилганлигининг сабаби хам ана шунда. Ушбу сиёсий, тарихий ва лингвистик жараёнлар туркий расмий услубнинг тўла-тўкис, мукаммал бир қолипда шаклланиши ва равнакига кенг йўл очиб берган.
Бугунга кадар туркологияда яратилган ҳужжатлар тадкикига бағишланган ишларда расмий матннинг номи ва турига тил ходисаси сифатида каралмаган. Туркий тилдаги ҳужжатларнинг жанри, уларнинг тузилиши, атамалар тизими, қолипли бирикмалари, матн компонентлари, ҳужжатларни расмийлаш-тиришнинг йўл-йўрикларини ўрганишга эҳтиёж катта. Фанда туркий расмий услубнинг юзага келиши, унинг такомил босқичлари, ўтмиш девон-маҳкама идоралари ва нотариал муносабатларда амалда бўлган расмий қоғозларнинг турлари ва кўлланиш доираси, ҳужжатларнинг таркиби, уларда тил бирликларнинг танланиш масаласи ўрганилган эмас.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 8 июлдаги ПҚ-2204-сонли «Узбекистан Республикаси Фанлар академияси тузилмасини янада мақбуллаштириш ҳамда Республика академик илм-фани ва олий таълимнинг интеграциясини мустаҳкамлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади туркий тиллар тарихида расмий услубнинг шаклланиши ва хужжатчиликнинг тарақкиёт босқичларини аниклаш ҳамда хужжат турлари, тузилиши, компонентлари ва тил бирликлари танланишининг ўзига хос хусусиятларини очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
ўзбек давлатчилиги тарихида расмий услубнинг шаклланиши ва қадимги туркий ёзма адабий тил ривожидаги фундаментал ўрни исботланган;
хужжатчиликнинг такомил босқичлари ва ҳар бир давр ҳужжатчилигининг лингво-стилистикаси асосланган;
девон-маҳкама идоралари ва нотариал муносабатлардаги ҳужжат турлари аниқланган ҳамда илк ва ўрта асрлар иш юритиш амалиётида ҳужжатларнинг қўлланиш доираси далиллаб берилган;
тил бирликларининг расмий услуб талабларига мувофиқ танланиши, ҳужжатлар тилининг ўзига хос хусусиятлари ҳамда расмий матнларда қўлланган канцеляризм ва формулярларнинг генезиси исботланган;
хужжатларни расмийлаштириш ва хужжат матни ҳақиқийлигини таъминловчи унсурларга ойдинлик киритилган хамда уларнинг тузилиши, матн компонентлари асосланган.
ХУЛОСА
Туркий тиллар тарихида расмий услубнинг юзага келиши, унинг такомил босқичлари, ўтмиш девон-маҳкамачилик амалиётида қўлланган ҳужжатларнинг турлари, расмий ёзмаларнинг тузилиши, уларда лисоний бирликларнинг танланиш принциплари, қолаверса, расмий матнларнинг тизимли текшириш қуйидаги хулосаларни билдиришга имкон беради:
1. Туркий тиллар, хусусан, ўзбек тили расмий услубининг илдизлари узок ўтмишга эта. Унинг илдизлари давлатчилик тарихи, олди-берди ва расмий муносабатларнинг такомили билан чамбарчас боғлиқ. Ҳужжатчилик иши давлатчилик тарихи билан изма-из юради. Ана шу тарихий, сиёсий ва лингвистик жараёнлар туркий ҳужжатлар услубининг тўла-тўкис, мукаммал бир қолипда шаклланиши, туркий расмий услубнинг келажак равнақига кенг йўл очиб берган.
2. Илк ва ўрта асрлардан қолган расмий матнлар фанга маълум бўлишидан бошлаб дунё шарқшуносларининг эътиборида бўлиб келди. Ўша чоғлардан қолган туркий тилдаги расмий матнлар кўк турк, моний, туркий-уйғур, дўрбалжин ва араб хати билан битилган. Ҳужжатлар дунёнинг турли қўлёзмалар хазиналарида сакланмокда. Ҳукуқий мавқеи, ижтимоий-сиёсий вазифаси, моҳияти, қўлланилиш доираси, шунингдек, стилистик хусусиятлари билан ушбу ҳужжатлар бир-биридан фарқланиб туради. Ана шуларни кўзда тутган ҳолда, илк ва ўрта асрлардан қолган туркий ҳужжатлар давлат бошқаруви ва конунчилиги, дипломаток, девон-махкама идоралари, диний муассасалар ҳамда кишилар ўртасидаги наториал муносабатлар, олди-берди, савдо-сотик ишларини расмийлаштириш бўйича тузилган хужжатлар туркумларига ажралади. Ўтмиш аждодларимизнинг девон-махкама идоралари ва иш-юритиш амалиётида ҳужжатларнинг ўнлаб турлари кўлланган.
3. Расмий матннинг номи муайян турдаги иш ҳужжатининг алоҳидалигини кўрсатувчи восита сифатида юзага келган ва қўлланилган. Ҳужжатнинг номи расмий мата йўналиши ва моҳиятидан келиб чиққан ҳолда яратилган. Расмий матндаги ўзак мақсадини ифодалаган лексема хужжат номига кўтарилган. Буларнинг бари ўтмиш ота-боболаримиз расмий мата номини танлашда тўғри ва асосли йўл тутганларини кўрсатди.
4. Адабий тилнинг юзага келишида бадиий адабиёт билан бир каторда расмий услубнинг хам таъсири катта. Расмий услуб адабий тилнинг шаклланишида муҳим ўрин тутган. Кузатувлар, расмий тил ёзма тилнинг энг қадимги услуби дейиш имконини беради. Турмушда ижтимоий-иқтисодий муносабатлар мураккаблашган сари расмий қоғозларга эхтиёж ортиб борган.
5. Туркий расмий услуб ўзининг илк босқичидан бошлаб ўрта асрларга кадар узок асрли услубий таркақкиёт босқичини босиб ўтган. Туркий ёзма услубнинг тарихий тараккиётини энг қадимги даврлардан бошлаб XVI асргача бўлган такомил йўлини тўрт йирик боскичга бўлиб ўрганиш мумкин. Тарихий тараккиётининг хар бир босқичи ўзига хос матний, лингво-стилистик кирралари билан ажралиб туради. Улар тили ва услуб тизимининг юкори даражада сайкалланганлиги билан характерланади.
6. Илк ва ўрта асрлардан колган расмий матнлар турли тизимдаги ёзувларда битилган. Расмий услубга тегишли матнларда ёзувнинг танланиши, хужжат битилган даврнинг тил ва ёзув вазияти хамда ёзувнинг ҳуқуқий мақоми билан боғлиқ. Қадимдан колган расмий ёзмалар ниҳоятда саводли битилган. Мазкур расмий матнларнинг ёзув ва имло хусусиятлари ўз даври ёзма адабий тилининг меъёри сифатида кабул килинган.
7. Муайян матндаги сўз танланишининг тахдили ўша матн битилган давр жамиятининг нутк маданияти ва адабий тил меъёрларини белгилашда асосий ўлчов бўлиб хизмат қилди. Илк ва ўрта асрлардан бизга кадар етиб келган расмий матнларнинг лексик ўзгачалиги, хужжатлар битилган кезда яшаган кадим аждодларимизнинг иш юритувчилик соҳасидаги нутк маданияти ва расмий нутк доирасида қўллаган адабий нормани кўрсатувчи энг ишончли далилдир. Расмий матнларнинг меъёрлари яхши шаклланган; расмий ёзмалар услуби жамиятга ўрнашган. Ўша кезда кишилар орасида ўқиш ва ёзиш саводидан ташкари, хужжат тузиш лаёқати, хукукий саводхонлик хам йўлга қўйилган. Ўтмишда ҳужжат битиш қонун-қоидаларини ўзлаштиришга мўлжалланган муайян мактаблар ҳам фаолият олиб борган.
8. Туркий ҳужжатчилик тарихида стереотип бирликларнинг ишлатилиши кенг русум бўлган. Расмий коғозларнинг муайян турлари ва уларнинг бўлимлари алоҳида ўзигагина тегишли формулярларини юзага келтирган. Ҳужжат битувчилар ана шу бирликлардан унумли фойдаланган. Ҳужжатлардаги ифода қолипларининг тузилиши узоқ тарихий-лингвистик анъананинг таъсирида юзага келган. Бунинг сингари бирликлар анча бурунги кезлардан шу каби давлатнинг расмий матнларда қолип шаклида юзага келтирилган ва айни ҳужжатлар битилган тил меъёрларига тўла мос равишда ишлаб чиқилган. Ҳужжатлар ҳуқуқий матн саналади; фикр аниқлиги ва лўндалиги унинг сифатини белгилайди. Расмий ёзмалар услубида тил воситаларининг муайян тартибдаги ўлчовлари, меъёрлари амал қилган. Расмий матнда келган айрим лексик бирликларнинг график киёфасидан тортиб, матн тугалламасигача ҳамма босқичлари меъёрга тушган. Шундай тизимни яратиш учун бир неча авлод битигчиларнинг ғоят синчковлик билан амалга оширган меҳнатлари керак бўлган.
9. Ҳужжатлар табиатини намоён этувчи муҳим жиҳат унинг амалиётга йўналтирилганида ва олдиндан кўзда тутилган максадни бажаришга хизмат қилишида кўринди. Расмий матн доимо олдиндан кўзда тутилган мақсадни, амалий вазифани бажарувчи прагматик ходиса сифатида яхлит тизим кўринишида шаклланиб, иш юритиш амалиётида бир хил, турғун кўринишдаги курилма сифатида қўлланган. Давлат бошқаруви, дипломатик муносабатларда қўлланиладиган расмий матнлар муайян бир колипга туширилган, уларда атамалар, мурожаат шакллари, бирикмалар, ифода усуллари ишлаб чиқилган. Турли мақсадларда қўлланилувчи хужжатлар матни ўз услуби, тузилиши, матн компонентларига кўра бир-биридан фаркланиб туради.
10. XIV-XVI юзйилликларда эски ўзбек адабий тили Маворауннахр ва Хуросондагина эмас, бошка туркий элларда хам давлат тили вазифасида амал қилган. Олтин Ўрда давлати, Қрим хонлиги, Усмонли салтанатининг девон-махкама идораларида битилган фармон ва буйруқлар, дипломатик ёзишмалар, фатҳномалар эски ўзбек адабий тили анъаналари таъсирида битилган. Уларнинг услуби ва ички тузилиши темурийлар даврида яратилган расмий битиглар услубида. Ушбу далиллар эски ўзбек адабий тилининг мавқеи ва унинг халқаро дипломатик муносабатлардаги ўрнини кўрсатади.
11. Темурийлар даврининг девонхона ва иш юритиш маданияти салтанат бошқарувининг мухим элементларидан бири сифатида майдонга келган. Темурийлар давридан колган кўплаб расмий матнлар ўз даври бошқарув девонхоналарига тегишли асл хужжатлари бўлиб, улар давлат рахбарларининг давлат тилида чиқараётган, юридик кучга эга бўлган фармойишларидир. Мазкур хужжатларнинг мамлакат ҳукмдори номидан эски ўзбек адабий тилида битилганлиги мухим. Ушбу хужжатларнинг мавжудлиги Темур ва темурийлар салтанатида эски ўзбек адабий тилининг ҳуқуқий макоми давлат тили даражасида эканлигини тасдиқлайди.
12. Туркий расмий услуб ўрта асрлардаги кўринишига етгунга кадар катта тарихий, лингвистик такомил йўлини босиб ўтган. XV-XVI асрларда юзага чиққан расмий услуб қадимги ўзбек давлатчилиги тарихида хукм сурган хоқонлик ва давлатлар замонида яратилган расмий матнлар услубининг давомида туради; шакл ва тузилиши, ифода усуллари билан уларни тўлдирди, мукаммаллик поғонасига кўтарди.
Ҳозирги замон эрон ҳикоянавислигининг ғоявий- эстетик хусусиятлари ва жанр динамикаси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Қайси мамлакат ёки минтақа бўлмасин, инсоннинг маънавий оламини кашф этишда кудратли воситалардан бири бу бадиий адабиётдир.
Ўзбекистон Хорижий Шарк мамлакатлари билан узок муштарак тарихга эга бўлиб, мустақиллигимизнинг дастлабки йилларидан бошлаб бу мамлакатлар билан ҳар томонлама алокалар тараққий топиб бормокда. Юртимизда жахон адабиётини, унда кечаётган адабий жараёнларни ўрганишга эътибор кучаймокда. Зеро «Биз маънавиятимизни юксалтириш, ёшларимизни миллий ва умуминсоний қадриятлар руҳида камол топтиришга интилаётган эканмиз, ҳеч качон ўз қобиғимизга ўралашиб қолмаслигимиз керак. Бошқа соҳалар қатори адабиёт соҳасида ҳам халкаро алокаларни кучайтириш зарур»1.
Умумбашарият тамаддунига буюк сиймоларни такдим этган форс адабиёти ўзининг бир асрдан кўпроқ янги тарихига эга бўлиб, жаҳон адабий жараёнларида муносиб ўрин эгаллаб келмокда. Ҳозирги замон эрон адабиёти, хусусан ҳикоянавислиги ўз шаклланиши ва таракқиётида турли бадиий босқичлардан ўтиб, бу жараёнларда турли хусусиятлари орқали намоён бўлмокда.
Бирок бу борадаги тадкиқотлар асосан XX асрнинг 80-йилларигача бўлган давр эрон ҳикоянавислигига тегишли бўлиб, бу даврдан, яъни XX асрнинг 80-йилларидан кейинги даврда бу жанр кам ўрганилган, монографик планда алоҳида махсус тадқиқ этилмаган, илмий рисолалар яратилмаган.
Бу даврда мамлакат ижтимоий-сиёсий ва маънавий-маданий ҳаётида ўзгаришлар содир бўлиб, бу ҳол Эрондаги адабиётга ҳам ўз таъсирини ўтказмай қолмади. Бу ўзгаришлар қандай рўй берганлиги, асл моҳияти нималарда намоён бўлганлиги шарқшуносликда ҳанузгача алоҳида тадқиқ этилмаган ва мазкур муҳим босқич эрон адабиётшунослигининг кун тартибида турибди. Ишнинг асосий концепцияси - адабий муҳит кесимида инқилобдан олдинги ва инқилобдан кейинги давр ҳикоянавислигини қиёсий таҳлил этиш, кейинги даврга алоҳида урғу берган ҳолда ғоявий-эстетик тамойилларни ва янгича ёзиш услубларини ўрганиш бўлиб, буларнинг барчаси ушбу диссетациянинг долзарблигини ва заруратини таъминлайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 8 июлдаги ПҚ-2204-сон «Узбекистан Республикаси Фанлар академияси тузилмасини янада мақбуллаштириш ҳамда Республика академик илм-фани ва олий таълимнинг интеграциясини мустаҳкамлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ҳозирги замон эрон ҳикоячилигининг ривожла-ниш динамикаси ва ғоявий-эстетик хусусиятларини очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
хозирги замон эрон адабиётида ҳикоя жанрининг вужудга келиши ва шаклланиши асосланган;
ижодий таъсир, анъана ва новаторлик, ҳикояларнинг олдинги босқичларда ёзилган ҳикоялар анъаналарига ўхшаш ҳамда фарқли жиҳатлари исботланган;
эрон ҳикоянавислигида вокеликни тасвир этишнинг XX асрда энг муҳим ва долзарб ҳисобланган реалистик ва модернистик йўналишлардаги бадиий методларининг алоҳида ёзувчилар ижодида акс этиши далилланган;
эрон замонавий ҳикоясининг XXI аср бошида бадиий-эстетик жиҳатдан турланиши ва қисқа ҳикоя U oUjS otijS jliub) жанрининг хусусиятлари
асосланган;
эрон болалар адабиётининг юксалишида ҳикоянависликнинг ўрни ва болалар мавзусида ёзилган ҳикояларнинг тарбиявий-маърифий моҳияти асосланган.
ХУЛОСА
Ҳозирги замон форс адабиётига оид назарий манбаларни, кун ижтимоий масалаларини янгича мазмунда ифодалаб, турли услубларни қўллаб насрчилик майдонида калам тебратиб келаётган ёзувчиларнинг ҳикояларини илмий ва бадиий жихатлардан тарихий-функционал ва киёсий-типологик тадқиқи асосида инқилобдан кейинги давр эрон жамияти, инсоннинг ички оламини тасвирлашни ўзида акс эттириб келаётган хозирги замон эрон хикоячилиги бўйича куйидаги хулосалар берилди:
1. Замонавий форс адабиётида янги ҳикоя жанрининг қарор топишида бир томондан эрон халкининг бой адабий мероси - минг йиллар мобайнида яратилган насрий жанрлар, ўрта асрлар адабиёти сюжетлари, образлари, иборалари муҳим омил бўлиб хизмат қилган бўлса, иккинчи томондан Европа, Америка ва рус адабиётининг таъсири катта бўлди. XX аср бошида, эрон ҳикоянавислиги ўзига хос жихатлари билан маърифий хусусиятларга эга бўлганини кузатамиз. Маърифатпарварлик реализмида пайдо бўлган танқидий-таҳлилий унсурлар эса аста-секин хикоянависликда танкидий реализм йўналишига ўтганлиги билан характерланади.
2. 50-йилларда жуда кўп учрайдиган мавзулар куйидагилар бўлди: ватанга муҳаббат, инсонпарварлик, эзилган эрон аёлининг дарди, огир кисмати, эрон зиёлилари такдири, деҳқончилик соҳасидаги огир аҳвол, оддий хизматчиларнинг ҳаёти, ҳоким табақанинг зўравонлиги, жамият иллатлари каби масалалар бўлиб, ҳикоялар каҳрамонлари - оғир қисмат эгалари, ҳақ-ҳуқуқсиз, колок хал к вакиллари.
3. 60-70-йилар Эронда ижтимоий сергакликнинг ва аҳоли миллий тафаккурининг жуда тез суръатда ўсгани билан хам характерланади. Бу хол ижтимоий фикр, маданият, айникса бадиий адабиётнинг ривожида яққолкўринди. Ўтмишдан колган маданий меросни тиклаш, миллий манбалар, маънавий, диний қадриятларга бўлган қизиқиш кучайди.
4. Жамиятда шоҳ тизими ўтказган ғарблаштириш ҳаракати даврида ижтимоий фикрнинг ривожига туртки сифатида адабиёт майдонига Жалол Оле-Аҳмаднинг «Ғарбпарастлик» («сЛОи^») асари кириб келди ва эронликлар миллий тафаккурининг ўсишида катта роль ўйнади. Жалол Оле-Ахмад, Ж.Мирсодиқий, Ф.Тўнўкебўний, Н.Иброҳимий ва бошқалар ўз асарларида бор кучи билан Ғарбнинг Эронга руҳий-маънавий тажовузидан огохдантирди ва мустамлака сиёсатини нафақат иктисодий, балки маданият соҳасига зиён, ҳатто ҳалокат олиб келувчи таъсирини кўрсатиб берди.
5. XX асрнинг 80-йилларига келиб ислом инқилобидан кейин маданият ва адабиётни ҳукмрон диний-мафкуравий таълимот билан боғлиқ ҳолда ривожлантириш ва одамлар тафаккурида ислом қонунлари ҳукмронлигини мустаҳкамлаш тамойиллари кучайди. Ислом инқилобидан кейин форс адабиётида ислом кадриятларига қайтиш, мерос бўлиб қолган анъаналарни тиклаш, қадимги ва мумтоз сюжетлар, мажозий ва рамзий образар, мунозара, ҳажвиёт, дидактик адабиёт жанрларини ишлатишга тамойил кузатилди.
6. 80-йиларда хикоянависликда янги мавзулар: шоҳ ҳукуматининг қулашига бағишланган ва инқилоб содир бўлиши; шоҳ давридаги ижтимоий хаётни кескин танкидга олиш; ватанпарварлик мавзуси ҳукм сурди. Бундай хикоялар бадиий жиҳатдан юксак савияда бўлмай, ислом дини мафкураси билан йўғрилган асарлар эди. Адабиёт майдонига “инқилоб даври ёзувчилари” номини олган янги адиблар (М.Саршор, М.Парвиз, М.Хиромон, Х.Бобохоний, А.Ғуломий, М.Байрамий ва бошқалар) авлоди кириб келди. Эронда яшовчи кўчманчи халклар ҳаёти мавзуси кўп учрайдиган, янги мавзуларга айланди.
7. 90-йилларда эрон ҳикоянавислигида фалсафий тагмаъноли, ижтимоий сюжетли, аёллар такдири, оилавий муносабатлар, болалар ва ўсмирлар олами, маиший чизгиларга бағишланган хикоялар пайдо бўла бошлади. XX аср охири ва XXI аср боши ёш эрон адибларининг ҳикояларида ўзидан олдинги давр, яъни 80-йиллар адиблари ҳикояларидан фарқли равишда мафкуравий таъсир камрок кузатилди.
8. Инқилобдан кейин адабиёт майдонига аёл ёзувчиларнинг янги авлоди кириб келди, аёл ижоди ва аёл образи янгича талқин этила бошлади. 90-йилларда ижод эта бошлаган аёл ёзувчилар доирасига Маниже Жонқўли, Самира Аслонпур, Заҳро Завориён, Важиҳе Али Акбарий Сомоний, Розия Тужжор каби истеъдодли адибалар ислом инқилобидан олдин ижодий фаолиятларини бошлаган адибаларнинг анъаналарни давом эттириб, аёл ижодиётини янада бойитдилар. Уларнинг ҳикоялари учун кундалик турмушдаги оддий ҳодиса, бирор одамнинг одатий ҳаёти мавзу бўлиб, мақсади - каҳрамоннинг қалбига чуқурроқ кириш, кўнгил кечинмаларини теранроқ ифода этиш бўлди.
9. Замонавий форс адабиётида аёл кўнглини тўла англашда, қалби тубига етиб боришда, унинг барча сир-асрорларини кашф этишда таникли адиба Розия Тужжор ижоди алоҳида ажралиб туради. Унинг ҳикояларида аёлобразига янгича талкин кузатилади, яъни унинг хикояларида анънавий мазлума шарк аёли эмас, балки зиёли, ўз овози ва эркига эга аёл образи тасвирланди. Р.Тужжор хикояларида шоирона услубни қўллайди. Унинг ҳикояларига хос хусусиятлардан бири махзунлик кайфиятининг устунлигидир. Р. Тужжорнинг ҳикоялари вокеаларга бой эмас, балки ушбу хикоялар ипсоппипг, айпиқса аёлларпипг ички дупёсига қилипгап сафарпипг баёнидан иборатдир.
10. XX асрнинг охирги чорагида ҳикоянавислик ривожи жадал суръатлар билан ўсди. Бу ҳолат хикояларнинг нафақат сони, балки мавзу доираси хам кенгайгани, энг муҳими, унинг бадиий-поэтик жиҳатдан такомиллашиб борганида намоён бўлди. XX асрнинг 80-йиллар охири ва 90-йилларида замонавий адиблар томонидан реалистик метод билан бир қаторда модернисток методнинг кенг қўлланилиши кузатила бошланди. Субъективликнинг кучайиши, психологизм, бегоналашув, ёлгизлик кайфияти замонавий форс адабиётининг якқол намоён бўлиб турувчи жихатларидан бири бўлиб қолди. Мазмунан эса асотирлаштирилган хикоялар сони ортиб борди, яъни воқеа-ҳодисаларни мифлаштириш тамойили кучайди.
11. Бу даврга келиб шакл жиҳатидан ҳикоянинг жуда қисқа «Достонак»
шакли оммалашди. Бу шаклдаги ҳикоя ўзининг жуда кискалиги билан ажралиб туради ва ҳаётнинг бир лахзасини, муайян макон ва замондаги кичик бир вазият асосигагина курилади.
12. Хорижда хам форс адабиётининг ажралмас кисми хисобланган форс тилидаги адабиёт равнак топди. Бу адабиётнинг айрим намояндалари асарлари миллийликдан холи, махаллий колорит тасвири баён этилмаган бўлса, айримларининг ижодида аксинча, ватан соғинчи, миллий колорит ўзининг бор жилолари билан уфуриб турди.
13. Бу давр хикоячилигида болалар ва ўсмирларга бағишланган хамда улар хақидаги адабиёт нихоятда ривожланиб кетди. Хусусан бундай ривожланиш сабаби 80-йиллар мобайнида адабиётда ижтимоий хаётни танқид қилиш каттиқ назорат остида эканлиги бўлди ва ёзувчилар нигохи янги авлод тарбиясига каратилди. Миллий-маданий меросни, ахлоқий ва диний қадриятларнинг тикланиши болалар адабиёти намояндалари ижодига хам сезиларли таъсир килди. Ислом инқилобидан кейин асл исломий қадриятларга асосланиш уларнинг асарларида етакчи ўрин эгаллай бошласа, XXI аср арафасига келиб бу қадриятлар умумбашарий кадриятлар билан уйғунлашиб кетди.
14. Ҳозирги замон эрон ҳикоянавислиги мураккаб вазиятда умумбашарий, умуминсоний кадриятларга таяниб, янги поғоналарга чиқиб, жаҳон адабий жараёнларида фаол иштирок этиб, янги сўз айтишга кодир эканлигини исботлаб келмокда.
В ва С сурункали вирусли гепатитларда аутоиммун холатлар шаклланишининг иммунопатогенетик хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида аутоиммун касалликлари ва уларнинг ривожланиш тенденцияси мухим тиббий муаммо бўлиб қолмокда. Сурункали вирусли гепатитларнинг (СВГ) % холатида учрайдиган аутоиммун жараёнлар асосий касалликни сезиларли оғирлаштиради. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг маълумотларига кўра В вирусли гепатитли беморлар сони 1 млрд.дан ортди. С вирусли гепатитли касалланганлар сони эса 300 млн.дан кўпроқ, бу эса дунё аҳолисининг 5% ташкил этади1.
Ўзбекистон Республикасида сифат жиҳатдан самарали соғликни саклаш тизимининг жорий қилиниши натижасида аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш ва уларнинг саломатлигини мустахкамлаш юзасидан сезиларли ўзгаришлар рўй берди. Амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар оқибатида аҳолининг, айниқса вирусли гепатитлар ва турли юқумли хасталиклар билан касалланиш даражаси сезиларли равишда пасайди.
Жаҳон микёсида аутоиммун касалликлар, жумладан сурункали инфек-цияларда кузатиладиган аутоиммун ўзгаришларнинг йил сайин ортиши, мустақил аутоиммун касалликни шаклланишига олиб келиши ва беморлар хаёт сифатини пасайиб бориши тегишли йўналишларда илмий изланишларни чуқурлаштиришни талаб этмокда. Бу борада, жумладан СВГларда аутоиммунизация кўпайишини етакчи сабабларидан яна бири аутоиммун ўзгаришларни ўз вақтида аниклаш, шунингдек аутоиммунизацияни келиб чиқиши ва ривожланишида инсон ва қўзғатувчининг турли омиллари, жумладан иммунологик, биокимъёвий, молекуляр-генетик омилларнинг аралаш иштирокининг аҳамиятини очиб бериш ҳамда аутоиммунизацияни эрта ташхислаш, иммунологик, биокимъёвий ва молекуляр-генетик мезон-ларни ишлаб чиқиш ва терапияга прогностик ёндошув чора-тадбирларини янада такомиллаштириш амалга оширилиши долзарб бўлган муҳим масалалардан ҳисобланади. Юқоридагилар, шунингдек сурункали В ва С вирусли гепатитли беморларда тизимли ва тўқимали аутоиммун холатини, СВГ беморларда аутоиммунизация жараёни ва иммунитетнинг гуморал, хужайравий ва номахсус бўғинлари орасида сезиларли ўзаро муносабат-ларини аниклаш тадкикот мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон Қарори билан тасдикланган «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чукурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассаса-ларинининг моддий-техника базасини янада мустахкамлаш ва фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади сурункали В ва С вирусли гепатитли беморларда аутоиммун ўзгаришлар шаклланиши ва ривожланиши иммунопатогенетик механизмларини аниклашдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги куйдагилардан иборат:
илк бор сурункали В ва С вирусли гепатитли беморларда тизимли ва тўқимали аутоиммун холатларни учраши аникланди;
вирусемияда организмнинг ички аъзоларига тўқимали аутоиммунизация холатининг юқори даражаси аниқланган;
умумий ҳужайравий иммунотанқисликда цитотоксик лифоцитлар ва В-ҳужайралар томонидан гиперэргик реакция аникланган;
иммунокомпетент хужайраларни апоптотик ўлими пасайишида вирусга қарши ҳимоя омиллари ва лимфоцитларнинг эрта фаоллашуви тасдикланган;
илк бор СВГ беморларда аутоиммунизация жараёни ва иммунитетнинг гуморал, ҳужайравий ва номахсус бўғинлари орасида сезиларли ўзаро муносабатлари аниқланган;
аутоиммунизация ривожланишида вирусга қарши (ИФН-а) ва регулятор (ИЛ-10) цитокинларни микдорини пасайиши фонида яллиғланишга хос цитокинларнинг (ИЛ-6, ФНО-а, ИФН-у) ишонарли ортиши аниқланган;
СВГ беморларда аутоиммун ўзгаришларни аниклаш учун комплекс алгоритм ишлаб чиқилган ва иммунологик ташхислаш мезонлари аниқланган.
ХУЛОСА
1. Ўтказилган скрининг тадкиқотлар натижасида сурункали вирусли гепатит В ва С беморлари орасида тизимли (аъзоноспецифик) аутоантитаначалар 43,8% ва 30,2% холатларда нисбатли ва тўқимали (аъзоспецифик) аутоантитаначалар 61,4 ва 73,5% холатларда нисбатли аникланган.
2. СВВГда ССВГ га нисбатан кўпроқ холларда САТни яққа спектри аниқланган (87,2% ва 62,3% холатларда, нисбатли). ССВГда СВВГга нисбатан 3 маротаба кўпрок холларда САТни комплекс спектри аникланган (37,7% ва 12,8% холатларда, нисбатли). ТАТлар аниқланганда эндокрин аъзоларга нисбатан аутоантитаначаларни юкори кўрсатқичлари СВВГда хам, ССВГда ҳам аниқланган. Жигар, буйрак, ингичка ичак ва терига бўлган ТАТни юкори кўрсатқичлари СВВГда, бўғимларнинг синовиал оболочкасига эса ССВГда аникланган.
3. CAT ва ТАТни аникланиши ва вирус омиллари билан қўйдаги ўзаро алокалари аникланган: ССВГни норепликатив шакли (CAT аникланиши 2 маротаба кўпрок холларда), HCV-инфекцияни 2 генотипи (CAT аникланиши 1,4 маротаба, ТАТ аникланиши 2,4 маротаба кўпрок холларда), хамда HBV-инфекцияни (HBeAg-негатив) штамми (CAT аникланиши 2,4 маротаба, ТАТ аникланиши 1,6 маротаба кўпроқ холларда) ва вирус микдорини юкори кўрсаткичларида CAT ва ТАТни аникланиши ишонарли юкори.
4. СВВГда CAT ва ТАТни аникланиши ва организм омиллари билан қўйдаги ўзаро алоқалари аникланган: 18-35 ёшдагилар устиворлик килмокда (САТда 72,5% холларда, ТАТда 70% холларда), аёллар (62,5% холлар CAT сиз гурухдаги 44,4% карши, 53,3% холлар ТАТ сиз гурухдаги 26,3% карши), биокимёвий фаолликни паст ва ўртача даражалари кўпрок CAT аникланиши билан кечади, бошка биокимёвий кўрсаткичлар бўйича цитолитик синдром фиброзланиш аломатлири билан устиворлик килган.
5. ССВГда CAT ва ТАТни аникланиши ва организм омиллари билан қўйдаги ўзаро муносабатлари аникланган: 36-50 ёшдагилар устиворлик килмокда (ТАТда 70% холларда), CAT билан бўлган гурухда CAT сиз бўлган гуруҳга нисбатан меъёрий биокимёвий кўрсаткичлар 1,64 маротада кўпрок холларда учраган, бошка биокимёвий кўрсаткичлар бўйича мезенхимал-яллигланиш ва холестатик синдромлар фиброзланиш аломатлиги билан устиворлик қилган.
6. СВВГда тизимли тусга эга аутоиммун ўзгаришларни патогенетик механизмлари бўлиб В-лимфоцитлар билан антитаначаларни ишлаб чиқаришини стимулляциялаш ва сует ривожланган вирусга карши жавобдаги кўзғатувчини элиминацияси пасайганлиги бўлиб топилган. ССВГда эса тизимли тусга эга аутоиммун ўзгаришлар чукур Т-хўжайравий иммунотанкислик холат ва ноадекват ривожланган вирусга карши жавобнинг фонида ривожланган.
7. ССВГда беморларни иммун статуей лимфоцитларни асосий субпопуляцияларини мутлоқ сони пасайиши (айниқса CD8*- и CD16+-хўжайраларни) билан тарифланади. Кузатилаётган лимфоцитозга (нисбий) CD20+- лимфоцитларни микдорини ошиши сабаб бўлган. Ўрганилган иммунореактивликни хўжайраларини микдори ўзгарган, бунда лейкоцитлар, CD3+-, CD4-, CD8+-, CD16+- лимфоцитлар, ЦИКлар пасайган, лимфоцитлар (%), IgM, IgG ошган, бошка кўрсатқичлар эса аралаш ҳолда ўзгарган. Аниқланган ўзгаришлар таркибий-функционал ўзгаришларни адаптив йўналишини тарифлайди, ҳозирги холатда эса Th2 жавобни Thl жавобдан устиворлигини акс эттиради.
8. Аутоиммун компонентли СВГда молекуляраро регуляция босқичида аникланган ўзгаришлар, регулятор Т-хўжайраларни фаоллигини пасайиши фонида яқкол ривожланган иммун яллиғланишдан олдинги белгилар билан тарифланади ва фаоллик даражаси, СВГни клиник белгилари билан корреляция килади ва жигарнинг вирусли касалликларида тизимли тусли аутоиммун ўзгаришларни патогенетик ва клиник аҳамиятидан далолат беради.
9. Ҳар бир алоҳида олинган аъзо ёқи тўкимага аутоиммунизация ундан ташкари умумий тўқимали аутоиммун статусни ривожланиш даражасини хисоблаш учун интеграл кўрсатқичлар ишлаб чикилган.
10. Турли кўрсатқичлар орасидаги алоқаларни сонини кўпайиши, уларни хажмий информативлигини пасайиши, кўп якка иммунологик параметрларни ўзаро ва бошка тизимларни параметрлари билан кучсиз интеграцияси аникланган, бу эса ўз навбатида сурункали вирусли гепатитларда иммунорегулятор механизмларни дискоординацияси тўғрисида далолат беради, аутоиммун ўзгаришлар кузатилган холатларда бу ўзгариш яқколрок ривожланган.
Турли хилдаги нефропатияларда кардиоренал муносабатларни прогнозлаш ва ташхислаш ҳамда уларни коррекция қилиш йўллари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда сўнгги йилларда сурункали буйрак касалликлари (СБК) профилактикаси, ташхиси, ва даволаш сифатини оширишга алоҳида эътибор бсрилмокда. Жаҳоннинг етакчи илмий марказлари маълумотларига кўра дунё бўйича катта ёшли ахолида буйрак коптокчалари фильтрацияси тезлигининг 60мл/дақиқадан паст ҳолати умумий популяциянинг 5 фоизини ташкил қилади. Кардиорснал ўзаро алоқалар қандли диабет (ҚД), артсриал гипертензия, тарқоқ атеросклероз каби кенг тарқалган касалликларнинг умумий популяциясида юрак-томирлар тизими (ЮТТ) ва буйраклар жарохатларининг юзага кслиши ва ривожланишининг умумий мсханизмлари билан бслгиланади1.
Мамлакатимизда мустақиллик йилларида соғлиқни сақлаш тизимини тубдан ислоҳ қилиш шароитида, жумладан буйрак касалликлари профилактикаси, ташхиси ва даволаш сифатини ошириш юзасидан кенг камровли мақсадли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди.
Жаҳон миқёсида диабетик ва нодиабстик этиологияли сурункали буйрак касалликларида кардиорснал алоқалар бузилишига олиб кслувчи хавф омил-ларини аниклаш ва уларни даволашнинг самарали йўлларини ишлаб чиқишга катта эътибор қаратилмокда. Бу борада амалга ошириластган тадбирлар таркибида, жумладан қуйидаги масалаларни илмий асослаш муҳим вазифалардан ҳисобланади: артсриал гипертензия билан ксчувчи турли этиологияли СБКда бсморларнинг суткалик АБ профили кечишининг ўзига хос хусусиятларини тақкослаш ва буйрак дисфункциясининг ривожланишида уларнинг аҳамиятини аниклаш; турли этиологияли СБК билан оғриган бсморларда клиник-анамнсстик маълумотлар асосида юрак-томир асоратлари (ЮТА)нинг муҳим омили сифатида чап коринча гипсртрофияси (ЧҚГ)нинг ривожланиш хавф омили ва кардиорснал ўзаро алоқалар бузилишларининг хавф омилларини аниқлаш; турли этиологияли СБК билан оғриган бсморларда эпросартан ва лсрканидипиннинг АБнинг суткалик профили, юракнинг эхогсомстрик кўрсаткичлари хамда буйракнинг функционал ҳолатига таъси-рини қиёсий баҳолаш хамда чап коринчанинг структур-функционал ҳолатини бахолаш йўли билан юракнинг эхогеомстрик, АБСМ кўрсаткичлари ва буйрак дисфункцияси даражаси орасидаги бўлиши мумкин бўлган корреляцией алоқаларни аниқлаш. Шунингдек, ЧҚГ ривожланишининг ноанъанавий хавф омиллари, жумладан диабетик ва нодиабетик этиологияли сурункали буйрак касалликлари натижасида юзага келадиган ЮТТ асорат-ларига олиб келувчи хавф омилларининг чуқур тадқиқи асосида тсгишли хулосаларни асослаш муҳимдир. Шу жиҳатдан хам мазкур тадқиқот мавзуси долзарблиги билан изохланади.
Узбекистан Рсспубликаси Прсзидентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652 сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга оид бошқа мсъсрий-ҳуқукий ҳужжатларда бслгиланган вазифаларни бажаришга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади диабетик ва нодиабстик этиологияли сурункали буйрак касалликларида кардиорснал алоқалар бузилишига олиб келувчи хавф омилларини аниклаш ҳамда уларни самарали даволаш йўлларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор турли этиологияли СБК билан оғриган бсморларда ЧҚГ,унинг турли геомстрик модслларини шаклланишига олиб кслувчи асосий хавф омиллари ва кардиорснал алоқалар бузилишларининг сабаблари аниқланган;
илк бор диабетик ва нодиабстик этиологияли АГ билан III босқичдаги СБК билан оғриган бсморларда АБнинг суткалик профили кечишининг ўзига хослиги хамда чап қоринчанинг структур-функционал ва буйракнинг функционал ҳолатидаги бузилишлар аникланган;
СБК билан оғриган бсморларда микроальбуминурия ва КФТни аниқлаш орқали нефропатия ривожланишининг патогенетик жихатдан протсинурик ва нопротсинурик зарарланиш йўллари исботланган;
турли этиологияли СБКни комплекс даволашда ангиотензин II рсцеп-тори блокатори бўлмиш эпросартаннинг кальций каналлари блокатори лсрканидипинга нисбатан кўпроқ нсфропротсктив ва антирсмоделлашув таъ-сирга эга эканлиги исботланган.
ХУЛОСА
1. Ill босқичдаги СБКлари билан оғриган бсморларда ҳам диабет, хам нодиабет этиологияли нсфропатиянинг шаклланиши фонида ЧҚГнинг ривожланиши анъанавий (АГ, гиперлипидемия, ортиқча вазн, ёш, чекиш, ЮТК бўйича оғирлашган анамнез) ва буйрак (микроальбуминурия, КФТнинг пасайиши, гипсркрсатининсмия, камконлик) хавф омилларининг биргаликда қўшилган таъсири билан боғлиқ.
2. Диабет этиологияли СБК билан огриган бсморларда ранг коэффициента таҳлилининг кўрсатишича, ЧҚГ ривожланишининг муҳим хавф омиллари орасида анъанавий омиллар, хусусан, АГ билан бир каторда микроальбуминурия даражаси, КФТнинг пасайиши, шунингдек, қондаги глюкоза ва гемоглобин концснтрацияси мухим ахамиятга эга.
3. ДН мавжуд бўлган III босқичдаги СБК билан огриган бсморларда микроальбуминурия билан бир каторда альбуминнинг сийдик билан мсъсрий экскрсцияси хам кузатилади. Альбуминуриянинг ошиши билан АГ ксчишининг non-dipper тури устунлик қилувчи, башорат жихатдан энг нохуш кечадиган турларининг статистик ишончли ошиши кайд этилади, лскин диабетик нсфропатияли бсморларда мазкур бузилишлар кучлирок ривожланган.
4. Ҳам диабет, хам нодиабет этиологияли III боскичдаги СБКли аксарият бсморларда non-dippers турининг устунлиги билан АБ циркад ритмининг бузилиши кузатилади, бирок такқослов гурухдаридаги бошқа қиёсий кўрсаткичларга нисбатан диабетик нсфропатияли бсморларда ДНеиз бсморларга нисбатан вакт индекси юкори ва у ДНли бсморлар учун нохуш прогностик аҳамиятига эга бўлиши мумкин.
5. Чап қоринча гипсртрофияси ДНнинг мавжудлиги ёки йўклигидан қатъий назар барча бсморларда кузатилади, лекин ДНли бсморларда ЧҚГни ифодаловчи кўрсаткичлар анча юқори. ЧҚГнинг концентрик тури ДНли бсморларда кўпрок (1,12 марта) аниқланади. Чап коринча гипсртрофия-сининг эксцентрик тури нодиабетик этиологияли бсморлар учуй кўпроқ хос, чунки у диабетик этиологияли беморларга нисбатан 1,34 марта кўпроқ учрайди. Ҳам диабетик, хам нодиабетик этиологияли СБК билан огриган бсморларда АБнинг тунда старлича пасаймаслиги ЧҚММИнинг ишончли юқори кўрсаткичлари билан боғланади, бу кўрсаткич ДНли ва ДНсиз гурухларда мос равишда мсъёр кийматларидан 2,22 ва 2,31 (Р<0,001) марта юқоридир.
6. Турли генезли нефропатия билан оғриган бсморларда юракнинг эхогсомстрик кўрсаткичлари альбуминуриянинг ривожланганлик даражасига боғлиқ. Масалан, нодиабстик нсфропатияли бсморларда ЧҚММИ кўрсаткичлари назорат гуруҳига нисбатан 2,19; 2,3 ва 2,41 марта ошган бўлса, ДНли бсморларда у нормо-, микро- ва макроальбуминурияли гурухларда мос равишда 2,25; 2,38 ва 2,56 марта юқоридир (р<0,001).
7. Таклиф этилган даволаш схемаси кўлланилганда барча текширилган гурухларда буйракнинг функционал холатининг яхшиланиши кайд этилади, лскин эпросартан қабул қилган беморлар гурухида лерканидипин кабул қилган беморлар гурухига нисбатан нсфропротсктив таъсир кучлирок ривожланган. Эпросартан хам диабет, хам нодиабет этиологияли СБК билан огриган бсморларда лерканидипин қабул қилган гуруҳга нисбатан микроальбуминурия даражасининг анча пасайиши ва КФТнинг ошишини таъминлайди.
8. Турли этиологияли СБК билан огриган бсморларда, асосан, концентрик турдаги ЧҚГнинг шаклланишига олиб келувчи юрак эхогсомстриясининг ўзгаришлари аниқланади. Диабетик ва нодиабстик генезли СБК мавжуд бсморларни гипотензив дори воситалари билан даволашда барча кўрсаткичларда, жумладан, эпросартаннинг ЧҚММИга лерканидипинга нисбатан кўпроқ ифодаланган ижобий таъсири аниқланди (р<0,05).
Ўзбек этномаданиятининг эстетик моҳияти ва функциялари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда юз бераётган глобаллашув жараёни, «оммавий маданият» хавфи хамда маданиятлар интеграцияси этномаданиятларни асраш, уларнинг фалсафий-эстетик, гносеологик жиҳатларини кенг камровли тадқиқини тақозо этмокда. Айни пайтда жахонда этномаданиятларнинг конвенционал (этник ва миллий) асослари, фалсафий мохияти, эстетик функцияларини ўрганишга бўлган эътибор ҳар қачонгидан хам кучайган.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, халқимизнинг асрлар давомида яратган бебаҳо маънавий меросини тиклаш ва уни янада ривожлантириш борасида кенг камровли ишлар амалга оширилди. Миллий қадрият ва анъаналарнинг тикланиши, ўзбек маданияти ва санъатига бағишланган халкаро анжуманлар, фестиваллар, турли кўрик-танловлар ўтказилиши -нафақат ўзбек халқи ҳаётида, балки халкаро даражада мухим аҳамият касб этмокда. ЮНЕСКО томонидан Бойсун халқ оғзаки ижоди (2001), мумтоз мусиқа - «Шашмаком» (2003), миллий байрам - «Наврўз» хамда «Катта ашула» (2009), «Аския» (2014) каби бой меросимиз намуналари жаҳон маданиятининг дурдоналари сифатида эътироф этилиши муҳим тарихий вокеа бўлди. Ўзбек халқининг мазкур қадриятлари жаҳон халкларининг бебаҳо эстетик мероси сифатида умумбашарият мулкига айланди. Самаркандца ҳар икки йилда бўлиб ўтаётган «Шарқ тароналари» халкаро мусиқа фестивали ўзбек этномаданиятининг эътироф этилиши, унга бўлган қизиқиш ва дунё халклари маданияти миллатлараро ҳамкорликни таъминлаши ифодасидир.
Узбекистан Республикаси Конституциясининг 42-моддасида «Ҳар кимга илмий ва техникавий ижод эркинлиги, маданият ютукларидан фойдаланиш хуқуқи кафолатланади. Давлат жамиятнинг маданий, илмий ва техникавий ривожланишига ғамхўрлик қилади»1, деб белгиланган. Бу эса Асосий Қонуннинг Муқаддимасида кайд этилган «...фуқаролар тинчлиги ва миллий тотувлигини таъминлаш мақсади»га мувофикдир. Шунинг учун мамлакатимизда яшаётган халқлар ва элатларни бирлаштираётган, уларни ислохотларда фаол иштирок этишга етаклаётган титул миллат - ўзбек этномаданиятини ўрганиш хам илмий, хам амалий ахамият касб этмокда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 30 мартдаги ПФ-4210-сон «Халк бадиий хунармандчилиги ва амалий санъатини ривожлантиришни янада қўллаб-қувватлаш тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2011 йил 23 февралдаги 47-сон «Номоддий маданий мерос мухофазасига оид норматив-хукукий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида»ги, 2014 йил 14 августдаги 232-сон «Ёшлар маданият ва санъат маркази фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карорлари хамда мавзуга оид бошқа норматив-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур диссертация муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ўзбек этномаданияти ва унинг эстетик функ-цияларининг тарихий-маданий мерос ҳамда миллий-маънавий юксалишдаги аҳамиятини очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
этноэстетика - этномаданиятдаги гўзаллик ва хунуклик, улуғворлик ва тубанлик, фожиавийлик ва кулгилилик каби эстетик воқеликларни англашнинг гносеологии асоси эканлиги очиб берилган;
«оммавий маданият» кўринишидаги ғайриахлокий тахдидларга қарши курашда этномаданий кадриятлар ва эстетик идеалнинг самарали таъсирининг илмий асослари такомиллаштирилган;
этномаданиятдаги бадиий образ, бадиий тасвир ва бадиий маҳорат уйғунлиги этноэстетик принцип асосида ишлаб чиқилган;
этномаданиятнинг гносеологик ва аксиологик хусусиятлари тизимли-функционал тамойил асосида очиб берилган.
ХУЛОСА
«Узбек этномаданиятининг эстетик моҳияти ва функциялари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Ўзбек халки узок ижтимоий-тарихий ривожланиш жараёнида ўзига хос этномаданият яратган. Этномаданият миллий маданиятнинг негизи, таянчи. Халк мавжуд экан, этномаданият тарихийлик ва ворисийликка асосланиб, авлоддан авлодга ўтиб боради. Бу жараёнда яратилган моддий ва маънавий бойликлар халк ва миллатга ўзлигини англаш имконини беради, халкни ижтимоий-тарихий жараёнларни харакатлантирувчи субъектга айлантиради. Аммо, этномаданиятнинг халк калби ва рухидан, хаётидан чукур жой олиши, унинг тарихий-маданий парадигмага айланиши эстетик омиллар - бадиий-эстетик тафаккур, тажриба, дид, тасвир, махорат ва идеалларга боғлиқ. Этномаданиятнинг умрбокийлиги ва барқарорлиги уларнинг халк қалби ва руҳидан жой олишини таъминлаган бадиий-эстетик омиллар таъсири туфайлидир. Ушбу бадиий-эстетик омиллар ўзбек этномаданиятининг моҳиятини, ўзига хос бетакрорлигини ифодалайди.
2. Этномаданият ва этноэстетика ўзаро диалектик боғлиқ воқеликлар, феноменлардир. Тарихий-маданий ривожланиш жараёнида улар, бир томондан, ўзига хос вокеликлар сифатида шаклланган, иккинчи томондан, бир-бирини бойитиб, бир-бирига хизмат килиб, тарихий-маданий тажрибани ўлмас парадигмага айлантирган. Этноэстетика - этномаданиятнинг бадиий-эстетик, эмоционал тасвирлар яратувчи кисми, у гўзаллик, улуғворлик, олийжаноблик каби ижобий туйғуларни, фазилатларни шакллантириши орқали халк ижоди ва санъатини умрбокий килади, кишиларда юксак идеалларни шакллантиради.
3. Этномаданиятга барқарорлик хос бўлса-да, у халк ҳаётидан, унда юз бераётган ўзгаришлар, трансформация жараёнларидан четда тура олмайди. Этномаданиятдаги миллийлик ва умуминсонийлик, анъанавийлик ва замонавийлик, барқарорлик ва ўзгарувчанликни намоён бўлиши эстетик қадриятларга, бадиий тасвир ва бадиий жараёнларга максад, вазифа беради. Мазкур максад, вазифа эса ижтимоий тараққиёт талабларидан келиб чикади, уларни ифода этади. Этномаданият ижтимоий жараён таъсирида трансформацияга учрайди. Демак, этномаданиятда халк, миллат ўзлигини асровчи баркарор, ўзак кием ва миллий маданиятнинг ривожланишига хизмат килувчи устки, трансформацияга мойил кием мавжуд. Эстетик омиллар уларнинг хар иккисига хам хизмат килади. Шунинг учун этноэстетик меросдаги бадиий тасвир усулларини, махорат, эстетик идеални яратиш технологиясини ўзлаштириш муҳим ижтимоий-амалий ахамиятга эга.
4. Ўзбек халқ ижоди ва санъатида этноэстетик белгилар, тасвирлар, артефактлар якқол намоён бўлади. Гўзаллик ва хунуклик, улуғворлик ва тубанлик, фожиавийлик ва кулгилилик каби эстетик категориялар халқ достонлари, эртаклари, амалий санъати, куй-қўшиқ ва рақсларида ўз ифодасини топади. Ушбу эстетик воқеликлар жанрларда турлича намоён бўлади, уларни бир қолипга, тайёр тизимга солиш қийин. Бирок эстетик ғояларнинг ўз вазифаси, бадиий тасвирий усуллари, ифода механизмлари мавжуд. Яъни, улар инсон қалби ва руҳини гўзал, олийжаноб, улуғвор туйғуларга ошно этади, унда умрбоқий, бетакрор эстетик бойликлар яратиб яшаш ҳиссини уйғотади. Халқ ижоди ва санъати фақат кундалик, амалий мақсад хамда эҳтиёжларни қондириш билан чекланмайди, улар орқали ижодкор умрбоқийликни яратишга ўз ҳиссасини қўшади.
5. Этноэстетиканинг моҳияти бадиий образлар, тасвирлар ва маҳорат уйғунлигида намоён бўлади. Халк шунчаки образ яратмайди, уни бадиий-эмоционал, эстетик тасвирлар ҳамда ўз маҳорати оркали безайди, қахрамонига, идеалига айлантиради. Ушбу образни «тўда-тўда лашкарлар», душманларнинг макр-ҳийласи, яқин кишиларнинг сотқинлиги, бедиллиги ҳам ҳаётий мақсадидан қайтара олмайди, у чексиз тўсиқларни енгиб, мурод-мақсадига етади. Мазкур гўзал ва олийжаноб фазилатлар қахрамон тилакларини, хатти-харакатлари ҳамда хаётий максадини ибрат, намунага айлантиради.
6. Ўзбек этномаданиятида эстетик қадриятларни (аслида тарихий-маданий парадигмага кирган барча кадриятларни) асраш (музей) функцияси асосий ўринда туради. Этномаданиятдаги барқарорлик ушбу функцияда акс этади. Эстетик кадриятлар эса этномаданиятдан чукур жой олган, халкнинг оламни бадиий-эстетик идрок этиш, англаш жараёнида яратган артефактлари, моддий, маънавий бойликлари, эстетик идеали кабиларни ўз ичига олади. Ўзбек этномаданиятида улар халқ қаҳрамонларининг гўзал ва эзгу ишлари, табиат ва жамият билан уйғунлигини таъминлашида акс этади.
7. Этномаданиятга халқ ижоди ва санъатини тарғиб этиш (оммалаштириш), дам олишни ташкил килиш хамда эстетик идеални шакллантириш функциялари хам хос. Этномаданиятнинг кенг қамровлилиги ушбу функцияларни ҳаракатчан, бадиий-эмоционал ва эстетик завқли қилади. Халк байрамлари, томоша ва тўйларини ёдда қоларли даражада ҳузурбахш тадбирларга айлантирувчи омил хам улардаги бадиий-эстетик воситалар, усуллар ва тасвирлардир.
8. Ўзбек этномаданиятининг эстетик моҳияти ва функциялари ўзбек халкининг қалби, рухиятини, маънавий, бадиий оламини, борликни бадиий-эстетик англаш хусусиятларини билишга ёрдам беради. Халкимизнинг этномаданий меросида нафакат рационал эзгу тилак, орзу-умид, шунингдек, иррационал, спиритуалистик тасаввурлар, диний-ахлоқий қарашлар ҳам муҳим ўрин эгаллайди. Ушбу иррационал, спиритуалистик ғояларга ҳам айнан эстетик омиллар таъсирчанлик, кўтаринкилик, ҳаётийлик, гўзаллик бахш этади.
Мустамлака ва совет даври тарихшунослигида Ўзбекистоннинг ХХ аср маданияти
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон ҳамжамиятининг интеграциялашуви шароитида, мафкуравий, ғоявий ва информацией курашлар кучайиб бораётган хозирги даврда маданият ижтимоий ҳаётнинг эътиборга молик сохасига айланиб бормокда. Айнан маданият жамиятнинг анъаналари ва янгиликлар уйғунлигини, шу билан бирга маънавий-маърифий, руҳий-аҳлоқий хусусиятларини ўзида акс эттиради.
Узбекистан Республикаси мустақилликка эришгач, бошка соҳаларда бўлгани каби, маънавий ҳаётда хам туб ўзгаришлар юз берди. Тарихни ўрганиш орқали маънавий кадриятларни тиклаш, миллий ўзликни англашга катта эътибор қаратилди. Зеро, «халкнинг маънавияти ва маданияти, унинг ҳақикий тарихи ва ўзига хослиги кайта тикланаётганлиги жамиятимизни янгилаш ва таракқий эттириш йўлидан муваффақиятли равишда олға силжитишда ҳал килувчи, таъбир жоиз бўлса, белгиловчи ахамиятга эта»1 эди. Халкнинг ўз тарихи ва ўтмиш маданиятига улкан қизиқиши чукур ва хар томонлама илмий изланишларни такозо этди. Мамлакатимиз Президента Ислом Каримовнинг 1998 йилда бир гуруҳ тарихчи олимлар билан бўлган учрашуви хамда Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг «Узбекистан Республикаси Фанлар академияси Тарих института фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида»ги Қарорида тарих фани олдига масъулиятли вазифалар юклатилди. Шулар қаторида, «энг қадимдан ҳозирга кадар давлатчилик тарихий босқичларида ҳудудимизда яшаган халқларнинг сиёсий, ижтимоий-иқтисодий, маданий ва маънавий хаёти масалаларини ўрганиш, ... ўзбек халки тарихи бўйича амалга оширилган тадкикотларни тахлил килиш асосида уларнинг батафсил библиографиясини ва илмий тарихшунослигини яратиш»2 зарурлиги белгилаб берилди. Чунки ўтмиш жараёнларини тарихшунослик мушоҳадаси оркали ижтимоий тузум ва давлатнинг фанга муносабати, турли хил мафкураларнинг тарих фани илмий йўналишлари ривожига ва шунга мувофик адабиётлар мазмунига таъсири аниқланади. Бу эса хозирги тарих фанининг холата ва тарихий тафаккур динамикасини кузатиш имкониятини беради. Бу жиҳатдан XX аср тарихшунослигини, хусусан мустақилликка кадар Ўзбекистоннинг маданияти тарихида зиддиятли кечган мустамлака (1900 - 1917 йй.) ва совет (1917 -1990 йй.) даврларини ўрганиш долзарб вазифалардан хисобланади.
XX асрнинг дастлабки йилларида Туркистонда мустамлака бошкарувининг миллий маданият ривожига тўсқинлик килишига қарамай, ўлкада халкнинг миллий ўзлигини уйғонишига йўналтирилган маърифатпарварлик ҳаракати авж олди. Буларнинг барчаси давр адабиётларида ўз ифодасини топди ва уларда миллий маданият таракқиётига хизмат қилувчи турли карашлар, фикрлар хилма-хиллиги, мунозаралар, танқидий карашлар мавжуд эди.
1917 йилда большевиклар ҳокимиятининг ўрнатилиши маҳаллий халклар ҳаётини тубдан ўзгартириб юборди. Тоталитар тузумнинг купли ғоявий-мафкуравий тазйиклари, шунингдек, миллий манфаатларга зид ҳукумат карорларининг қабул қилиниши ва унинг ижросидаги мураккаб-ликлар ўзбек халкининг маданий тарақкиётга бўлган интилишига монеълик кила олмади. Совет даврида яратилган адабиётлар тахдили унинг дастлабки йилларида ўлка маданияти ривожига доир большевистик режалардан фаркли муқобил карашлар мавжудлигини кўрсатди. Бундай мураккаб ижтимоий-сиёсий даврдаги Ўзбекистон маданияти тарихшунослигини ўрганиш ушбу соҳада кечган хилма-хил жараёнларни танқидий-далилий усуллар билан баҳолашни такозо қилди.
Бу диссертация тадкикотининг долзарблигини яна бир карра тасдиқ-лайди ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 25-августдаги «Миллий ғоя тарғиботи ва маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш тўғрисида»ги ПҚ-451 сонли карорида белгиланган «тарихий хотира, миллий ғурур, комил инсон тарбияси билан боғлиқ туйғу ва тушунчаларни ёш авлод қалби ва онгига таъсирчан усул ва услублар орқали сингдириш, аждодларимизнинг бу борадаги меросини бугунги таракқиёт талаблари билан узвий ҳолда ривожлантириш, тарғибот ишларини миллий ва умумбашарий кадриятлар уйғунлиги асосида ташкил этиш» вазифасини амалга оширишда муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади XX аср Узбекистан маданияти тарихидаги жараёнлар ҳамда ўзбек халқининг маданий-маънавий ҳаётидаги ўзгариш-ларни мустамлака ва совет даври тарихшунослигида тизимли равишда очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
мустамлака сиёсати шароитида Туркистон тараққийпарварларининг миллий маданият таракқиётига хизмат қилган назарий карашлари ва ижтимоий ҳаётга жорий этган маданий-маърифий янгиликларининг жамият дунёқарашидаги ўзгаришларга таъсири тарихшунослик ракурсида очиб берилган;
«ягона совет маданияти» сунъий ғоясини собиқ иттифокдаги барча миллатлар қатори ўзбек халки маънавий ҳаёти ва ижтимоий муносабат-ларига катъий татбиқининг усул ва воситалари ҳамда уларнинг ижро механизми ва интенсивлик даражасининг моҳияти тарихшунослик жиҳатдан аникланган;
мустабид тузумнинг маданият сохасини ғоятда сиёсийлаштириши, ўтмиш қадриятлардан маҳрум қилишга каратилган сиёсати шароитида ўзбек халқининг миллий ўзлик ва маданий меросини сақлаб қолишга, маънавий камолотига, тарақкиётга бўлган интилишлари совет даври адабиётларининг тизимли тавсифи билан кўрсатилган;
ислом динига муносабат орқали совет диний сиёсатининг иккиёқлама характери - миллий маънавий хаётга атеистик карашларни тизимли жорий этилиши, бошка тарафдан, жаҳонга «диний эътикод эркинлиги»ни намоён қилиш ҳамда жамиятнинг ижтимоий аҳволидан келиб чиқиб диний сиёсатнинг тўлқинсимон тарзда ташкил қилингани очиб берилган.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
мустамлака сиёсати шароитида Туркистон тараққийпарварларининг миллий маданият таракқиётига хизмат қилган назарий карашлари ва ижтимоий ҳаётга жорий этган маданий-маърифий янгиликларининг жамият дунёқарашидаги ўзгаришларга таъсири тарихшунослик ракурсида очиб берилган;
«ягона совет маданияти» сунъий ғоясини собиқ иттифокдаги барча миллатлар қатори ўзбек халки маънавий хаёти ва ижтимоий муносабат-ларига катъий татбиқининг усул ва воситалари ҳамда уларнинг ижро механизми ва интенсивлик даражасининг моҳияти тарихшунослик жихатдан аникланган;
мустабид тузумнинг маданият сохасини ғоятда сиёсийлаштириши, ўтмиш қадриятлардан маҳрум қилишга каратилган сиёсати шароитида ўзбек халқининг миллий ўзлик ва маданий меросини сақлаб қолишга, маънавий камолотига, тарақкиётга бўлган интилишлари совет даври адабиётларининг тизимли тавсифи билан кўрсатилган;
ислом динига муносабат орқали совет диний сиёсатининг иккиёқлама характери - миллий маънавий ҳаётга атеистик карашларни тизимли жорий этилиши, бошка тарафдан, жаҳонга «диний эътикод эркинлиги»ни намоён қилиш ҳамда жамиятнинг ижтимоий аҳволидан келиб чиқиб диний сиёсатнинг тўлқинсимон тарзда ташкил қилингани очиб берилган.
ХУЛОСА
«Мустамлака ва совет даври тарихшунослигида Ўзбекистоннинг XX аср маданияти» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган илмий изланишлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Жамият ривожининг ўзига хослигини аниклашда дунё маданияти тарихи фалсафасига дойр назарий фикрларга мурожаат этиш ғоятда самарали натижа беради. Бу оркали XX аср Ўзбекистон маданияти тарихида асорат колдирган мустамлака бошқаруви ва совет мафкурасининг англашда, маданиятдаги туб ўзгаришларга сабаб бўлган ёки купли таъсир этган омилларга мумкин қадар аниқлик киритилади. Маданият фалсафаси ва ўрганилаётган даврларнинг мафкуравий карашларининг таъсири кўп жихатдан муаммо тарихшунослигининг йўналиши ва хусусиятини белгилаб берди.
2. XX аср бошлари ижтимоий-сиёсий адабиётларнинг катта кисмини маданий жараёнларга бағишланган русийзабон матбуот материаллари ташкил этиб, уларда русийзабон ахоли учун тааллукли бўлган мактаблар, умуман ўкув муассасалари, кутубхоналар, музейлар ва бошқаларнинг фаолиятлари акс этган. Макола муаллифлари мусулмон ахолиси учун очилган янги-усул мактаблари ҳақида мунозараларга киришдилар ва турли хил мулоҳазалар билдирдилар. Кўп ҳолатларда улар мустамлака мафкураси ва маъмурият стратегиясидан келиб чиқиб, рус-тузем мактабларини ривожлантиришни қўллаганлар.
3. XX аср бошлари миллий матбуотнинг йўлга қўйилиши Туркистон маданий ҳаётида муҳим бурилиш бўлди ва унинг саҳифаларида ўз даврининг долзарб муаммолари ёритилди. Туркистон тарақкийпарварлари маданият тарақкиётига оид назарий қарашларида миллат манфаатига хизмат қилувчи масалаларни кўтардилар. Хусусан, халқ таълимининг ахволи, интеллектуал ривожланган мутахассисларни тарбиялаш, уларни хорижда ўқитиш, оммавий матбуот нашрлари, миллий театр, тил ўкитиш марказлари, европа мамлакат-лари маданияти тажрибасини ўрганиш кабилар шулар жумласидандир. Уларнинг маданий-маърифий сохадаги жонбозликлари, миллий матбуот саҳифалари оркали ўз фикрларини етказишлари жамиятнинг, айниқса ёшларнинг миллий ўзлигини англашига таъсир кўрсатди. Бугунги кунда бу асарлар Узбекистан маданий меросининг ажралмас кисми хисобланади.
4. Совет давлатида маданият сохасида олиб борилган жараёнларнинг барчасига сиёсий тус берилди. Ўзбекистоннинг миллий зиёлилари томонидан кўтариб чиқилган фаол ташаббуслар ва маҳаллий халкнинг ўзига хос хусусиятларини инобатга олиб ислоҳотлар ўтказиш зарурлиги ҳақидаги таклифлари тан олинмади ва бу жараёнлар марказнинг каттик назорати остига олинди. Миллий маданиятларни умумлаштириб «ягона совет маданияти» яратиш максади совет маданий сиёсатининг бош тамойилига айланди. Совет тарихшунослиги ушбу назарий-методологик ёндашувларга бўйсундирилди. Бутун совет даври мобайнида маданият мавзусини ёритишда марксизм ленинизм классикларининг гоялари, коммунисток партия кўрсат-малари дастуруламал бўлиб хизмат килди. Бу эса, албатта, барча йўналишлар каби, маданият мавзусига дойр тарихий фикрларнинг эркин ривожланишига имкон бермади.
5. 1920-йилларнинг дастлабки даврида вужудга келган илм-фан маскан-лари илмий ғоялар, изланишларнинг бирлашиши ва кучайишида муҳим омил бўлган. Бирок уларнинг фаолияти чекланган бўлиб, большевистик хукумат томонидан белгилаб берилган маълум доирадан четга чиқа олмаган. Мада-ниятга алокадор бўлган ташкилот ва муассасалар мисолида (бошқармалар, кейинчалик вазирликлар, университетлар, институтлар, «Билимлар жамияти» ва б.) 1930-йиллари охиридан то совет давлатининг инкирозига кадар маданият сохаси ягона марказлашган тизимга асослангани, ягона механизм ва юқоридан келган андоза асосида бошқарилгани аниқланди.
6. Совет тузумининг тоталитар сиёсати шароитида ҳар қандай маданий-маърифий ислохотлар инкилобий шошма-шошарлик рухида амалга оширилди. Бунинг замирида миллатларни ягона «совет халки» остида бирлаштирилиши ва байналмилал маданиятни яратиш мақсад қилинган. Буларнинг барчаси 1920-йилларнинг охиридан эътиборан то совет давлати таназзулигача бўлган давр мобайнида маданият тарихшунослигида ўз аксини топди. Миллий маданиятга оид мунозарали фикр-мулохазаларга чек кўйилди, эркин фикрловчилар синфий душман каторидан ўрин олди. Маданият сохасида ечилиши лозим бўлган муаммо хусусида бирор бир танкидий муносабатга йўл кўйилмади, масаланинг ечимига юзаки караш, фактларни сохталаштириш ёки улардаги ноаниқлик, маданий жараёнларнинг талқинини силликлаш, камчиликлардан кўз юмиш каби иллатлар совет йиллари тарихий адабиётларига хос бўлди.
7. 1940 - 1950-йиллардан бошлаб совет макони, шу жумладан Ўзбекис-тонда хам маданият тарихини ўрганишда илмий ёндашувлар кучайди. Маданий жараёнлар мавзусига бағишланган бир катор илмий монографиялар нашр этилди, диссертациялар ҳимоя қилинди. Уларда маданият муаммоси ечилган, совет маданият сиёсатининг «муваффақият билан ривожланаётган» соҳалари қаторига киритилди ва ягона «шаклан миллий, мазмунан социалисток маданият» концепцияси асосида яратилди. Албатта бу ишларда маданият масалаларини ижобий ечимини кўрсатувчи фактологик материал-лар, кизикарли архив маълумотлари тарихчилар томонидан такдим этилган. Бирок, тадқиқотларда танкиддан чекинилиб, муаммонинг ечимидаги тенден-циялар кўрсатилмади. Бу эса ўз навбатида тадқиқотлар илмий даражаси маълум бир маънода пасайишига олиб келди.
8. Гарчи, совет даврида маданият мавзуси фанлараро кесимда ўрганилса-да, илмий тадқиқотлар мазмунида бир хиллилик вужудга келди. Маданият муаммоларини тадкик этиш нафакат тарихчилар, шу билан бирга ижтимоий фанларнинг бошка йўналишлари вакиллари - маданиятшунослар, файласуфлар, социологлар, шунингдек, давлат ва маданият арбобларининг хам диққат марказида бўлган. Мавзуга дойр адабиётларнинг гоятда кўплигига карамай, ягона мафкуравий колипда яратилганлиги туфайли уларда оригинал ёндашувларни аниклаш кийинчилик тугдиради.
9. XX асрнинг 60-йилларидан маданият муаммолари тарихшунослик нуктаи-назаридан ўрганила бошланди. 1970-йиллардан маданият тарихшу-нослиги муаммовий соҳа сифатида шаклланди. Улар орқали илмий тадқиқотлар динамикасини аниклаш имконияти вужудга келди. Тадкикотлар ахборот ва статистик характердаги маълумотларга бой бўлса-да, ёндашув-ларда муаллифлар совет тарих фани колипларидан четга чика олмадилар.
10. XX асрнинг 80-йилларнинг иккинчи ярми - 90-йилларда Ўзбекис-тонда Марказий Осиё халқлари маданий меросини ўрганиш бўйича янгича ёндашувлар зарурлиги тўғрисидаги мунозаралар кучайди. Уларда умумин-соний қадриятлар, маънавият, миллий, ахлоқий, диний, этномаданий анъаналар, миллий хусусиятлардаги кўринишлар каби масалаларга эътибор каратила бошлади.
И. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, тарихшунослик янги замон талабларига мувофик такомиллашиб борди. XX аср маданияти ва маданий жараёнларнинг кўп жиҳатлари муаммовий тарихшунослик доирасида тадкик этила бошланди. Уларга хос асосий жихатлардан бири тарихшунослик манбалари кўламининг кенгайганлиги ва уларга бирламчи материаллар (маҳаллий манбалар, миллий вактли матбуот, архив хужжатлари)нинг хам жалб этилиши эди. Тарихшунос бир вақтнинг ўзида манбашунос вазифасини хам ўтаган ҳолда, ҳар бир даврнинг тарихий воқеликларига тарихчи сингари ўз шахсий баҳосини берди.
12. Ислом дини масаласининг ўрганилишига багишланган адабиётлар ва манбалар тахдили оркали совет диний сиёсатининг иккиёклама характери аниқланди. Бу миллий маънавий хаётга атеистик қарашларни тизимли жорий этилиши, шу билан бирга жамиятнинг ижтимоий ахволидан келиб чиқиб, дунёга «диний эркинлик»ни намоён қилиш мақсадида диний-маърифий сиёсатнинг тўлқинсимон тарзда ташкил килинганлигида кузатилди.
ХХ аср иккинчи ярми ўзбек достончилигининг тараққиёт хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон адабиёт-шунослигида жанрлар такомили, хусусан, бадиий-эстетик тамойиллари, поэманинг тарақкист хусусиятлари, умуминсоний ва миллий кадриятларни ифодалаш даражасини илмий баҳолаш соха ривожини таъминлашга хизмат қилади.
Миллий поэтик тафаккур, бстакрор анъана ва карашларни ўзида мужассам этган ўзбск достончилиги тарихи қадимги даврларга бориб такалади. Узбек фольклори ва мумтоз адабиёт анъаналари таъсирида шаклланган замонавий достон XX асрнинг 30-йилларига кслиб мустақил жанр сифатида шаклланди. XX асрнинг 50-80 йилларида хукмрон мафкура шароитида ижодкорлар эрк ва озодлик мавзусини, давр билан боғлиқ ижтимоий муаммоларни муайян тимсоллар орқали ва рамзлар воситасида акс эттиришга ҳаракат қилдилар. Мустақиллик йилларида кўлга киритилган хур фикрлилик, эркинлик халқ онги ва дунёқараши янгиланишига олиб келди. Шу боне поэтик концепциялар - хаётга, ижтимоий вокеликка, инсон шахси ва фаолиятига бўлган муносабат ўзгарди. Бадиий ифодадаги собик тузумга хос бўлган тантанаворлик ўрнини эстетик психологизм - хаётийлик, ҳаққонийлик, реал тасвирлар эгаллай бошлади. Зеро, «Чинакам ёзувчи одамларнинг дарду гами билан яшаши, халқ ичига кириб бориши, ўзи учун илхомни, янги мавзуларни шу ҳаётдан, унда бўлаётган ўзгаришлардан олиши ксраклигини барчамиз яхши биламиз»1.
Дарҳақиқат, XX асрнинг иккинчи ярми ўзбек достончилигида жамият таракқиётида юз бсрган ижтимоий-сиёсий ўзгаришлар, айниқса, халкимизнинг мустақиллик ҳақидаги орзу-ўйлари акс эттирилди. Бу, ўз навбатида, адабиётнинг барча тур ва жанрлари катори достоннинг такомил хусусиятлари, эволюцияси ҳамда поэтик тафаккурдаги эврилишлар билан боғлиқ масалаларни тадқиқ этиш масаласини кун тартибига кўйди. Шу тарика, XX асрнинг иккинчи ярми ўзбск достончилигининг тараққиёт тамойиллари, шоирларнинг ижодий тажрибалари, достоннинг тили, сюжсти, композицияси хамда бадиий маҳорат масалаларини ўрганиш, жанр тарихи ва назариясини ривожлантириш заруратга айланди. Бинобарин, ўтган юз йилликнинг иккинчи ярмидаги ўзбек достонларининг ривожланиш қонуниятлари, етакчи хусусиятлари, жанр структурасидаги ўзгаришларни илмий асослаш адабиётшунослик илми олдида турган долзарб вазифалардан саналади.
XX асрнинг 50-80 йилларида ижодкорлар миллат қалбида яшириниб ётган дардларни фольклорнинг афсона, ривоят, эртак сингари эпик жанрларидан фойдаланиш орқали акс эттирдилар. Мустақиллик жамиятда эркинлик мухитини қарор топтириш баробарида шахс онгини тубдан ўзгартирди. Ҳаёт, ижтимоий воқелик таъсирида бадиий-эстетик тамойиллар янгиланди. Натижада замонавий достончиликда мустабид тузум давридаги мафкуравий ёндашувлар барҳам топди, ғоявий-бадиий андазалардан воз кечилди. Ижтимоий воқелик, жамият психологияси, олам ва одам муносабатлари талқинида маърифий-фалсафий ва маънавий-ахлокий масалалар устувор аҳамият касб этди. Адолат, эзгулик, ҳақиқат сингари умумбашарий кадриятлар мезони асосидаги ёндашув, бадиий тахдилдаги хилма-хиллик, ўз навбатида, жанрнинг ранг-баранг кўринишларини вужудга келтирди. Бунда фольклор, Шарк мумтоз достопчилиги апъапалари ва жаҳоп поэмачилигининг поэтик тажрибалари етакчи омил вазифасини ўтади. Шулардан келиб чиқиб, давр достонларининг такомил хусусиятлари ва эволюцияси билан боғлиқ масалаларнинг назарий аспектда тадкиқ этилиши тадкиқот долзарблигини изохлайди.
Узбеки стон Республикаси Прсзидентининг 2006 йил 25 августдаги ПҚ-451-сон «Миллий ғоя тарғиботи ва маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш тўғрисида»ги, 2010 йил 27 январдаги ПҚ-1271-сон «Баркамол авлод Йили» давлат дастури хакида»ги, 2014 йил 31 октябрдаги ПҚ-2256-сон «Узбекистан халқ шоири Зулфиянинг 100 йиллигини нишонлаш тўғрисида»ги Қарорлари ва 2016 йил 13 майдаги ПФ-4797-сон «Алишер Навоий номидаги Тошкснт давлат ўзбек тили ва адабиёти унивсрситстини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка мсъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади XX аср иккинчи ярми ўзбек достончилигининг тарақкист тамойиллари, шаклий-услубий ўзига хослиги, жанрий такомили ва бадиий-эстетик хусусиятларини баҳолашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
XX аср иккинчи ярми ўзбск достончилиги поэтик структурасидаги сифат ўзгаришлари, таракқиёт тамойилларини бслгиловчи халк оғзаки ижоди услуби, ўзбск мумтоз адабиёти анъаналари, жаҳон адабиётининг бадиий-эстетик тажрибасидан иборат омиллар аниқланган;
ўзбск ва жаҳон адабиётшунослигидаги поэма жанрига оид илмий изланишлардаги фикрлар, жанр тараққиёти концепциялари, поэма таснифи ҳақидаги қарашлар умумлаштирилиб, ўзбек достонларининг таркибий кўринишларини гуруҳлаш такомиллаштирилган;
XX асрнинг 50-йилларидан янги аср бошларигача бўлган даврда яратилган достонларнинг муштарак ва ўзига хос жиҳатлари, анъанавий халқ ва мумтоз достончилик йўналишидаги асарларнинг табиати, бадиий-композицион хусусиятлари очиб бсрилган;
мустақиллик даври достонлари мазмунининг ижтимоий-сиёсий жараёнлар, халқ руҳияти ва дунёқарашидаги ўзгаришлар, миллий истиклол ғояси билан йўғрилганлиги ёрқин мисоллар асосида кўрсатиб бсрилган;
эртак, афсона ва ривоят асосига курилган достонлар даврнинг долзарб ғояларини очиб бсришда ифода воситаси сифатида хизмат килганлиги аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
XX асрнинг иккинчи ярми ўзбск достончилиги муайян бадиий тизимни ташкил этади. Узида лирик ва эпик ифодага хос жиҳатларни уйғунлаштирган давр достончилигининг тадрижий такомили алоҳида эътиборни тортади. Уларнинг мавзуий ва шаклий хусусиятлари, услубий йўналишлари ўзига хослиги билан ажралиб туради. Шулар асосида куйидаги хулосаларни илгари суриш мумкин:
XX асрнинг иккинчи ярми достонлари воқеликни ифодалаш усулига кўра лирик, лиро-эпик, драматик достонлар сифатида яратилиб, тарихий ва замонавий мавзуларни қамраб олди. Уларда фольклорнинг достон, эртак, афсона, ривоят каби эпик жанрлари шаклини, сюжети ва ифода услубини стилизация қилиш, мумтоз достонлардаги сингари аруз вазнини кўллаш, вокеликни маснавий шаклида баён этиш, мактублар усулидан фойдаланиш, тасаввуфий, маърифий-дидактик ғоялар талқинига кенг ўрин бсриш, шунингдек, жахон модернистик адабиёти анъаналарига эргашиш натижасида жанр кўринишлари янада ортди.
XX аср иккинчи ярми достончилиги уч боскичда: 50-60, 70-80 йиллар ҳамда мустакиллик даврида ўзига хос тарақкиёт тамойиллари асосида ривожланганлиги кузатилади. Ҳар бир боскичда яратилган достонлар бош қаҳрамоннинг дунёқараши ва хаётга муносабати, гоя ва мазмуни, услубий-шаклий изланишлари, тасвир турлари ва принциплари нуқтаи назаридан бир-биридан фарқ қилиши кўринади.
Шоирларнинг ижодий-услубий изланишлари асосида халқ достонлари услубида достон яратиш анъанаси давр достончилигида ворисийликнинг янги қирраларини намоён этди. Бу уларнинг наср ва назм уйгунлигида яратилганлиги, насрий кисмида худди халк достонларидаги каби сажъга асосланган ифода услубидан фойдаланишда ёркин кўринади.
Давр адабиётида анъанавий мумтоз достончилик услубидаги тасаввуфий, фалсафий, ахлоқий мазмундаги, аруз вазни ва маснавий шаклидаги достонлар тизими юзага келди.
Жаҳон поэмачилиги бадиий-эстетик тажрибаларидан фойдаланиш натижасида давр достончилиги гоявий-услубий, поэтик-композицион жиҳатдан такомиллашди. Хусусан, жаҳон поэмаларидан намуналарнинг ўзбск тилига ўгирилиши ижодий ўрганиш майдонини янада кснгайтирди.
Давр достончилигида жаҳон поэмалари билан мазмунан якин, ифода услубига кўра ҳамда бош қаҳрамонларнинг руҳий ҳолати ва тасвирига биноан уйғунлик касб этувчи асарлар силсиласи пайдо бўлди. Шунинг билан бирга ўзбек достончилигидаги модернистик янгиланишлар кўпроқ шоирларнинг анъанавий бадиий-тасвир воситаларидан ноанъанавий усулда фойдаланишида, поэтик синтаксисни шакллантиришида, образларнинг рамзий мазмунини янада кучайтиришида намоён бўлди.
Давр достончилигида миллий руҳни, бадиий таъсирчанликни янада ошириш максадида оддий фольклоризм, аналитик фольклоризм (олқиш, қарғиш ҳамда халк кўшиклари: «алла»лар, «ёр-ёр»лар, «кслинсалом»лар,йиғи ва йўкловларнинг асар таркибига олиб кирилиши)дан самарали фойдаланилди. Шу орқалн лирик қаҳрамон руҳиятида, қалбида ксчадиган турли ҳолатларни, тарихий давр манзараларини, миллий колорит ва рухни юксак бадиий шаклда ифодалашга эришилганлиги кўзга ташланади.
Эртак стилизацияси, афсона, ривоят, достон сингари эпик жанрлари сюжети, мотив ва образларидан фойдаланиб, достон яратиш анъанаси кснгайди. Бунинг натижасида достонларда стилизацион ва синтезлашган фольклоризмлар вужудга келди. Бир сўз билан айтганда, ўзбек достончилигининг бу даврдаги тараққиётида фольклоризмларни қўллаш етакчи тенденцияга айланганлиги кузатилади.
Давр достончилигида асар таркибини халқ қўшиқлари билан бсзаш, бир мавзу доирасида ҳар хил лирик лавҳалар яратиш анъанаси янада кснгайди.
Достонлар бадиий курилишини мумтоз адабиётдаги газал, маснавий, рубоий, туюк каби лирик жанрлар билан бойитиш жараёни уларни асар матнига айнан олиб кириш ёки назиралар боглаш, улар шакли, вазни ва оҳангида сатрлар битиш оркали амалга оширилди
Давр достончилигида образлар тизими кснгайди ва бойиб борди. Жумладан, халк қаҳрамонлари, тарихий шахслар, реал шахслар асосий образ сифатида миллий мустакилликнинг илдизларини, халқимизнинг эрк, озодлик хақидаги орзу-интилишларини ёритишга, рамзий образлар эса даврнинг ижтимоий дардларини, маънавий-ахлоқий масалаларни, турли рухий ҳолатларни очиб бсришга кўмак берди.
Давр достонларида поэтик синтаксиснинг риторик сўроқ, эллипсис, сукут, анафора каби усулларидан новаторона фойдаланиш асосида асар лиризми кучайтирилган, фалсафий мазмун бойитиб борилган.
Умуман айтганда, XX аср иккинчи ярми ўзбек достонлари икки хил ижтимоий тузум (даставвал, шўро ва кейинчалик мустақиллик даври)да, икки хил мафкура (дастлаб, коммунистик ва аср сўнгида мустақиллик мафкураси)га таяниб яратилди. Ижодкорлар мустабид тузум исканжасидаги миллат қалбида яшириниб ётган дардларни, туйғуларни акс эттиришда; эркка интилиш, Ватанни озод ва мустақил кўриш каби ғояларни очиб бсришда фольклорнинг афсона, ривоят, эртак, достон сингари жанрларини синтез ва стилизация қилиш йўли билан рамзий усулда ифодаладилар. Мустакиллик даври достонларида эса диний-ахлоқий қадриятларнинг талқини, олис ўтмишимизда срқин из қолдирган машхур шахслар ҳаёти, такдири ҳақида асар ёзиш тамойили етакчилик қилди. Давр достончилигидаги шаклий-услубий изланишлар натижасида анъанавий халк достончилиги, мумтоз достончилик услубида, шу билан бирга, маснавий, мактуб шаклида, аруз вазнида достонлар яратилди. Шу изланишлар асосида достон мазмунини янгилашга ва шаклий-услубий ранг-баранглик касб этишига эришилди.
ОИВ/ОИТСли беморларда терининг бактериал зарарланиши
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бутун дунёда одамнинг иммунитет танқислиги вируси (ОИВ) ва орттирилган иммунитет танкислиги синдроми (ОИТС) кундан кунга оғирлашиб бораётган муаммо хисобланади. ОИВ ва ОИТС муаммоси бўйича амалга оширилаётган чора-тадбирларга қарамасдан, улар инсоният ривожланишига жиддий тахдид солмокда. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг маълумотига кўра дунёда 36,9 миллион инсон ОИВ билан зарарланган ва биргина 2014 йилда ОИТС билан касалланганлардан 1,6 миллион инсон вафот этган1.
Мамлакатимизда мустакиллик йилларида инсон ҳаёти сифати даражасини ошириш ва ахолининг саломатлигини мустахкамлаш борасида, жумладан ОИВ инфскциясининг тарқалишига қарши курашнинг самарадорлигини ошириш юзасидан кенг камровли тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада муайян натижаларга эришилиб, жумладан ОИВ инфскцияси таркалишига карши курашиш бўйича ягона тизимнинг фаолият кўрсатиши таъминланди, ОИВ инфскцияси тарқалиши устидан самарали эпидемиологик назорат ташкил қилинди, ҳамда ОИВ мавжудлиги ёки мавжуд эмаслигини аниқлаш максадида ахолини бепул, хавфеиз ва махфий тиббий текширувдан ўтказиш учун шароитлар яратилди.
Дунёда ОИВ ва оппортунисток - терининг бактсриал касалликлари (пиодсрмиялар) профилактика сифатини ошириш ва даволаш усулларини такомиллаштириш юзасидан мақсадли тадбирлар таркибида, жумладан куйидаги вазифаларни амалга оширишга алоҳида эътибор каратилмокда: мазкур касаллик билан хасталанган бсморлар тсри касалликлар структураси хамда пиодермия турлари ва клиник бслгиларининг ўзига хос хусусиятиларини аниклаш; пиодермия билан хасталанган ОИВ-инфицирланган бсморларда иммун ва цитокин статусларининг бузилиш даражаси ҳамда клиник-микробиологик ва иммунологик кўрсаткичларини хисобга олган холда пиодермияни комплекс даволаш самарадорлигини баҳолаш ва сифатини ошириш; хасталанган ОИВ-манфий ва ОИВ-мусбат бсморларда терининг микробиоциноз холатини қиёсий тахлил асосида даволаш усулларини такомиллаштириш; ОИВ/ОИТС билан хасталанган бсморларда пиодсрмияларнинг тсрапияси, профилактикаси ва даволашдан кейинги давр тактикасини такомиллаштириш; ОИВ инфскцияси билан хасталанган бсморларда пиодермия кўзғатувчиларининг антибактсриал препаратларга сезувчанлигини замонавий усуллар негизида аниклаш самарадорлигини ошириш. Юқорида кўрсатилган холатлар бўйича илмий изланишларни амалга ошириш мазкур диссертация тадкиқоти мавзусининг долзарблигини изохлаб бсради.
Узбекистон Республикасининг «Одамнинг иммунитет танкислиги вируси кслтириб чиқарадиган касаллик (ОИВ-инфскцияси) таркалишига қарши курашиш тўғрисида» қонуни, Узбекистон Республикаси Президентанинг 2008 йил 26 декабрдаги ПҚ-1023-сон «Узбекистон Рсспубликасида ОИВ инфскциясининг тарқалишига қарши курашнинг самарадорлигини ошириш буйича чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 5 январдаги 1-сон «ОИТСга карши кураш марказининг ташкилий тузилмасини ва фаолиятини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғриси-да»ги карори, шунингдек мазкур соҳада кабул қилинган бошқа мсъсрий-ҳукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ОИВ билан зарарланган, оппортунист™ -терининг бактсриал касалликлари (пиодсрмиялар) аниқланган бсморларда, этиопатогенетик мсханизмларни инобатга олган ҳолда профилактика ва даволаш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ОИВ-инфскцияли бсморларда патоген, шартли патоген ва сапрофит бактсриялар штаммлари пиодсрмияларнинг қўзғатувчилиги исботланган;
ОИВ-инфскцияли бсморларда тери микробиоцинозининг микдорий, сифатий ўзгаришлари ва пиодсрмияларнинг клиник белгиларини огирлик даражаси орасида корреляция мавжудлиги аникланган;
ОИВ инфскцияси фонида ксчувчи бирламчи ва иккиламчи пиодермия-ларда регулятор Т-лимфоцитларнинг (CD4+, CD8+, CD16+) функционал фаоллигининг кескин пасайиши фонида дисиммуноглобулинсмия ва В-лимфоцитларнинг поликлонал фаоллиги ва лимфоцитлар активация маркерлари (CD25+, CD38+, CD95+) экспрсссирловчи рецепторлар дисбалан-си аникланган;
пиодермияли ОИВ-инфицирланган бсморларда яллиглантирувчи цитокинлар диспропорцияси турли клиник босқичларда ИЛ-1, ИЛ-8, ИЛ-18 ишлаб чикарилиши ортишининг (ОИВ-инфскциясининг босқичларига караб кўпайиши 2,2-5,4 марта) намоён бўлиши ва яллиғланишга қарши ИЛ-10 цитокин ишлаб чикарилишининг пасайиши (ОИВ-инфскциясининг П-клиник босқичида 2,5 мартагача) касалликнинг авж олишига ва огир даражасига ўтиб кстишига таъсир этиши исботланган.
ХУЛОСА
1. ОИВ-инфскцияли бсморлар орасида, ички аъзолар, тери ва шиллик каватларнинг турли зарарланишлари билан, II ва III клиник босқичлари (23,8% ва 59% мос равишда) кузатилган. Тери ва шиллик каватларнинг зарарланиш ҳолатлари 71,9% бсморда, улар ичида сурункали кечаётган ва даволашга толсрант пиодермиялар 12,9% бсморларда аникланган.
2. Терининг бактсриал касалликлари бирламчи юзаки, чукур зарарланишлари билан ва бошка дерматозларнинг (нейродермит, кўтир, кизил ясен темиратки, қичималар) йирингли асоратланиши натижасида иккиламчи пиодермия кўринишида, II ва III клиник боскичларида кўпроқ, намоён бўлади. II клиник босқичида бирламчи ва иккиламчи пиодсрмияларнинг учраши мувозанатда бўлган, III ва IV клиник боскичларида эса, иккиламчи пиодермияли бсморлар сони ортиб борган. Таркалган, атипик локализацияли, узок вақт ва рсцидивлар билан ксчувчи фолликуляр ва нофолликуляр пустулалар кузатилади.
3. Бирламчи ва иккиламчи пиодсрмияли ОИВ-мусбат бсморларда аралаш културали микроблар униши яққол кўпайганлиги микрофлоранинг ассоциатив шаклларининг синсргизмидан далолат бсради. Терининг умумий уруглинишининг ошиши ОИВ-инфскциясининг активлигига тўғри пропорционал. Бунда тсрида учрайдиган микроорганизмлар микдорининг камайиши ва бу биотопга хос булмаган микроорганизмлар: Р. aeruginosa, Е. coli, Candida ва Proteus штаммлари пайдо бўлиши аниклангин. St. aureus ва гсмолитик фаолликка эга стрсптококклар кўпроқ ривожланишга мойил бўлиб, булар иммун жавобни юзага чикишига шароит яратади. ОИВ-инфскция фонида St. cpidcrmidis , E.coli , Klebsiella , Proteus , Pseudomanas acrougcnosa кслтириб чикарган пиодермиялар билан хасталанган бсморлар гентамицин, стрептомицин, доксициклинга рсзистент бўлиб, шу билан бирга цефтриаксон, лсвофлоксацинга (85.2 %) сезувчанлиги юқорилиги, ушбу антибактсриал воситаларни қўллашни такозо этади.
4. ОИВ-инфицирланган пиодсрмияли бсморларда хужайра, гуморал иммунитет ва цитокин спсктрида функционал ва сифат кўрсаткичлари бузилиши аникланган. Т-лимфоцитлар (CD3+), Т- хелперлар (CD4+), микдорини абсолют ёки нисбатан камайиши, шу билан бир вақтда Т-цитотоксик лимфоцитлар (CD8+), табиий хужайра киллсрлари (CD 16+) ва лимфоцитлар ва апоптозни кучайтирувчи экспрсссив фаол антигснлар (CD8+, CD38+), CD95+ хужайраларини микдорини нисбатан ошиши кузатилади. В-лимфоцитлар миқдорини абсолют ёки нисбий ошиши, CD 20 + хужайралари поликлонал фаоллашуви , IgA, IM, IgG , рспродукцияси, ИЛ-10 цитокини ўзгармаганлиги ва яллиғлантирувчи цитокинларнинг (IL-1/?, IL-8, IL-18) гипсрпродукцияси аникланган.
5. ОИВ-инфицирланган пиодермия билан касалланган бсморларга виферон ва антибиотикларни комплекс қўллаш (АРВТ билан биргаликда), пиодермия клиник белгиларини камайишига, тери микрофлорасини яхшиланишига ва хужайра, гуморал иммунтанқислигини камайишига, цитокинлар спсктрини яхшиланишига олиб кслиши, бу бсморларни даволашда этиопатогенетик мажмуадан фойдаланишни тавсия қилади.
6. ОИВ-инфицирланган бсморларда пиодермия ривожланиш патогенсзи механизмлари ўрганилган, ОИВ-инфскцияси фонида юзага келган пиодермияни патогенезига асосланган холда даволаш ва профилактика чора тадбирлари ишланиб чиқилиши, касаллик кайталанишини 2 маротабага камайтиришга ёрдам берди ва ОИВ- инфскциясининг турли хил боскичларида бўлган бсморларнинг хаёт сифатини яхшиланишини таъминлайди.
Болалардаги обструктив уропатияларни даволашда қўлланилган реконструктив операциялардан кейин буйраклар функционал ҳолатини прогнозлаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва заруриати. Жаҳон миқ-ёсида туғма обструктив уропатиялар билан оғриган болаларнинг умумий касалланиш кўрсаткичи нафас олиш аъзолари касалликларидан сўнг иккинчи ўринни эгаллайди ва 15-53% ҳолатларда учрайди3. Болалардаги сурункали буйрак етишмовчилигининг нозологии тузилмасида сийдик ажратиш тизими нуксонлари 30% дан 80% гача ҳолатларда учрайди, улардан 43%ни обструктив уропатиялар, яъни уродинамиканинг бузилиши билан кечувчи нуксонлар ташкил этади4.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда она ва бола саломатлигини муҳофаза килиш Давлат дастури доирасида туғма нуқсонларни ташхислаш ва даволашнинг замонавий усулларини ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий этиш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилмокда. Бу борада уродинамика нинг бузилиши билан кечувчи туғма нуқсонларни камайтиришда муайян ижобий натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳон соғлиқни сақлаш амалиётида буйракни текшириш усулларининг сони кўп бўлсада, ундаги ўзгаришларни эрта аниқлаш мураккаб жараён бўлиб, шу сабабдан, нефросклероз ташхиси кечикиб, қайтмас ўзгаришлар ривожлаганидан кейин аникланиши сурункали буйрак етишмовчилиги (СБЕ) асорати келиб чиқиши хавфини оширмокда. Бу эса буйрак касалликлари ривожланишини ҳамда кечишини эрта ташхислаш ва прогнозлаш муаммоси долзарблигини кўрсатади. Жаҳон миқёсида болалар-даги обструктив уропатияларни диагностика ва даволаш самарадорлигини ошириш юзасидан кенг қамровли тадқиотлар олиб борилмокда. Бу борада, жумладан, куйидаги йўналилардаги илмий вазифаларни ижобий ҳал этиш муҳим аҳамият касб этади: буйрак ва юкори сийдик йўллари туғма касалликларини даволаш натижалари ва оқибатини прогнозлаш маркерларини янада аниклаштириш ва мезонларини ишлаб чиқиш; юкори сийдик йўлларидаги реконструктив-пластик операция усулларини ишлаб чиқиш; буйрак паренхимаси холати ва операциягача бўлган уродинамика бузилишлари даражаси, операциядан кейинги турли муддатларда буйрак ва юқори сийдик йўллари функцияси тикланиши орасидаги сабаб-оқибатли боғлиқликни аниклаш. Шу жиҳатдан юкоридаги илмий вазифаларнинг ечимига йўналтирилган ушбу тадкиқот мавзуси долзарблиги билан изоҳланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 13 апрелдаги ПҚ-1096-сон Қарори билан тасдиқланган «Она ва бола саломатлигини муҳофаза қилиш, соғлом авлодни шакллантиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида», 2014 йил 1 августдаги ПҚ-2221-сон Қарори билан тасдиқланган «2014-2018 йилларда Ўзбекистонда аҳолининг репродуктив саломатлигини янада мустаҳкамлаш, оналар, болалар ва ўсмирлар соғлиғини муҳофаза қилиш борасидаги Давлат дастури тўғрисида» ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади болалардаги обструктив уропатияларни диагностика ва даволаш самарадорлигини ошириш буйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
жом-сийдик найи бурчаги физиологии ҳолатани тиклаш йўли билан юқори сийдик йўлларида уродинамикани яхшилаш имконини берувчи болалардаги туғма гидронефрозда жом-сийдик найи сегментини пластика қилиш усули ишлаб чикилган.
обструктив уропатияларнинг барча турларида сийдикдаги интрелейкин-10 ва TGF-[3 микдорларининг яккол кўпайиши нефросклероз ва яллиғланиш фаоллигининг иммунологик маркери эканлиги аникланган;
обструктив уропатияларда бўйраклар функцияси нефронларнинг патологик жараёнга жалб этилганлиги даражасига боғлиқлиги исботланган;
болалардаги туғма обструктив уропатияларнинг ривожланиши ва окибатининг буйрак паренхимаси функциясининг сақланганлигига боғланган ҳолида прогнозлаш мезонлари ишлаб чикилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Болалар буйрак паренхимасининг зарарланиш даражаси ва уродинамика бузилишларининг асосий сабаби нефронлар шаклланишининг туғма зарарланиши, силлик мушак хужайралари етишмаслиги, коллаген тутам гиперплазияси, уродинамик тугунлари силлик мушак хужайралари орасидаги алоқа йўқлигидир. Интерстициал яллиғланишнинг буйрак ва сийдик йўлларига тарқалиши иккинчи даражали бўлиб, туғма нуқсонни кучайтиради, салбий оқибатларга олиб келади.
2. Тугма ОУ болаларни комплекс текшириш натижаларини қиёсий баҳолаш шуни кўрсатдики, болаларда ТГ, ОМУ ва РМУ 1 -даражасида буйрак функционал ҳолати зарарланмайди. 2-даражасида УТТ буйрак паренхимаси қалинлиги меъёрий кўрсаткичларга нисбатан камайиш тенденцияси кузатилади, буни допплерографик (IR), рентгенопланометрик (РКИ, ПИ) ва нефросцинтиграфик (ИТИ) кўрсаткичларнинг меъёрдан фарк килмаслиги билан тасдиқлаш мумкин. ОУ 3-даражасида буйрак функционал холати зарарланган томонда сезиларли даражада бузилади, бу эса буйрак паренхимаси қалинлиги камайиши, УТТда IR кўрсаткичлари катталашуви,
ЭУда ПИ кўрсаткичлари ва статик нефросцинтиграфияда ИТИ кўрсаткичлари камайиши билан намоён бўлади.
3.Сцинтиграфия кўрсаткичлари билан гистологик текширишлар натижалари солиштирилганда тугма обструктив уропатия асосида нефрон кисмлари ва сийдик йўли тўкималарининг ривожланишидаги бузилишлар ётади, бу эса тугма обструктив уронефропатия терминидан фойдаланиш ўринли эканлигини кўрсатади. Буйрак тубулоинтерстициал элементларида аномалия канчалик кўп бўлса, шунчалик аъзо функцияси бузилиши ва яллиғланиш жараёнларининг ривожланиши яққолроқ намоён бўлади, бу эса операциядан кейинги ижобий натижалар камайишидан дарак беради ва операциядан кейинги катамнезида синтиграфиядаги сезиларсиз ўзгаришлар билан тасдикланади.
4.0бструктив пиелонефрит белгиларининг бартараф этилганлиги, операциядан кейинги даврда рентгенопланиметрия, допплерография кўрсаткичларидаги ижобий динамика шуни кўрсатдики, тугма гидронефроз ва тугма мегауретерларда биз томондан модификациялашган операция усулларини қўллаш болаларда ОУ хирургик даволаш натижаларини яхшилашга олиб келди.
5. Буйрак паренхимасидаги ўчоқли некроз дистрофияси ва сийдик найи деворидаги атрофия, склероз қанчалик кам намоён бўлса, зарарланган буйрак операциясидан кейинги давр уродинамикасининг тикланиши шунчалик тез ва яхши ўтади. Операциядан кейинги даврда уродинамиканинг тикланиши, буйрак паренхимасининг ўсиш ва ривожланиши зарарланмаган ёки иккиламчи ўзгарган интерстициал элементлар ва нефронлар хисобига юзага келади. Уродинамиканинг қайта тикланиши болаларда буйрак паренхимасининг зарарланмаган элементлари нормал ривожланиши учун шароит яратиб беради ва бу операциядан кейинги узок муддатда хам буйракнинг яхши функционал холати билан исботланади.
6. Болалар тугма обструктив уропатияларида буйрак биоптатларидаги морфологик ўзгаришлар тавсифи нафақат операциядан олдинги буйрак тўқималаридаги чукур таркибий ўзгаришлар ҳакида, балки операциядан кейинги даврнинг кечиши ҳамда ўтказилган операциянинг муваффақияти ҳақида ҳам хулоса қилиш мумкин. Обструктив уропатиянинг барча шаклларида сийдикда ИЛ-10 ва TGF-p микдорининг ортиши, нефросклероз ва яллиғланиш фаоллигининг иммунологик маркеридир. Буйрак статик сцинтиграфиясини ўтказиш билан ОМ8А-Технеций-99м радиофарм-препаратни интеграциялашган тутишни аниқлаш, минимал инвазив, ишончли, нурли зўриқишга Караганда хавфсиз усул бўлиб, буйрак паренхимаси интеграл ва маҳаллий ҳаётийлигини назорат килиш имконини беради.
Сурункали гепатит с: метаболик адаптация, даволаш самарадорлигининг патогенетик асослари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Кейинги йил-ларда жахонда сурункали вирусли гепатит С (СВГС) билан хасталанган бсморлар сони ортиб бормокда. Жигар хасталикларини ўрганиш бўйича Европа уюшмаси (EASL) ва Америка уюшмаси (AASLD) маълумотларига кўра1, бугунги кунда дунёда СВГС бсморлари карийб 120 - 130 млн кишини ташки л этади.
Мамлакатимизда мустақиллик йилларида соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилиш жараёнида СВГС профилактикаси, ташхиси ва даволаш тадбирлари сифатини ошириш, мазкур йўналишдаги тиббий-ташкилий тузилмалар моддий-техник базасини жахон талаблари асосида мустахкамлаш юзасидан кенг камровли ишлар амалга оширилди.
Бугун жахонда СВГСда метаболии адаптация мсханизмларини такомил-лаштириш ва даволашга сндашувни оптималлаштириш юзасидан олиб борилаётган илмий изланишларга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу борада қуйидагилар юзасидан илмий тадқикотларни ташкил этиш муҳим аҳамият касб этмокда: сурупкали HCV-ипфекцияда про- ва антиоксидант тизимларида дисбаланс ривожланиши ва касалликнинг клиник манзараси намоён бўлишидан олдин юзага кслишини аниклаш; СВГСда вируснинг узок вакт симптомсиз псрсистснцияси асосида хужайра метаболик адаптациясининг индивидуал хусусиятларини очиб бсриш; касалликни дифференциал даволаш тактикасини такомиллаштириш; метаболик адаптация хусусиятларини ҳисобга олган холда патогенетик давонинг самарадорлигини ошириш ва СВГСда вирусга қраши давонинг (ВҚД) ножўя таъсирлари (НТ) коррекция усулларини янада такомиллаштириш; СВГС бсморларда гипоксия даражаси ва хужайравий энергетик мувозанат кўрсаткичларини НСУнинг молекуляр-биологик тавсифи, цитолиз даражаси ва клиник интоксикацион синдром билан боғлиқлигини, шунингдек, хужайра метаболик адаптация ҳолатини ҳисобга олган холда ВКДда юзага ксладиган НТларни коррскциялашни амалга ошириш зарурлигини аниклаш. Мазкур вазифаларни ҳал этишга йўналтирилган ушбу тадқиқот мавзунинг долзарблигини изохлайди.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2007 йил 19 сснтябрдаги ПФ-3923-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ килишни янада чукурлаштириш ва уни ривожлантириш давлат дастурини амалга оширишнинг асосий йўналишлари тўғрисида»ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка мсъёрий-хуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади СВГСда метаболик адаптация механизм-ларини аниклаш ва даволашга ендошувни оптималлаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
сурункали HCV-инфскцияда про- ва антиоксидант тизимларида дисбаланс ривожланиши (патологик жараённинг биокимёвий манифсстацияси), касалликнинг клиник манзараси намоён бўлишидан олдин юзага кслиши аникланган;
сурункали вирусли гепатит Сда вируснинг узок вақт симптомсиз псрсистенцияси асосида хужайра метаболик адаптациясининг индивидуал хусусиятлари очиб бсрилган;
илк бор, сурункали ксчувчи HCV-инфскцияда метаболик адаптация ривожланиш босқичларининг хусусиятлари ҳамда глутатион стишмовчилиги ва хужайраларни энергетик метаболизмини ҳисобга олган холда сурункали HCV-инфскцияда дифференциал даволаш тактикаси ишлаб чиқилган;
илк бор, сурункали HCV-инфскцияда глутатионпсроксидаза ва АТФ активлик даражасини инобатга олиб хужайра метаболик адаптация холатини бахолаш усули ишлаб чикилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Сурункали С вирусли гепатит узоқ давр субклиник кўринишда кечади. СВГСни стакчи синдроми - интоксикацион синдромдир ва у клиник симптомларни маълум муддат ичида намосн бўлиш даражасининг ошиб бориши билан ифодаланади.
2. СВГСда интоксикацион синдромининг клиник намосн бўлиши вирус гснотипи, вирус юкламаси хамда гепатоцитлар цитолизи даражаси билан узвий боғлиқ эмас.
3. СВГС да Th-1, Th-2 лимфоцитлар тизими орасида дисбаланс цитокинларни ишлаб чиқарилишини бузилиши билан намосн бўлади, ва шу каторда ФНО-а ни фаоллигини ўсиши, интсрфсроногенезни супрсссияси, иммунокомплекс жарасни ва тўқималарга карши аутоагрсссия шаклланиши кузатилади.
4. СВГС да нитрооксидсргик фаоллашув ва про- ҳамда антиоксидант тизими мувозанатини бузилиши, хужайралар энергетик холатининг сусайиши кузатилади. Бу биокимёвий ўзгаришлар касалликлнинг клиник намоён бўлишидан олдин юзага келади.
5. СВГСда иммун тизимдаги, нитрооксидсргик, прооксидант ва антиоксидант тизмидаги ўзгаришлар вирусининг генотипи, вируснинг юклама даражаси, гепатоцитлар цитолиз жаражаси билан ўзаро боғлиқ эмас. Юқорида ўрганилган тизимлар фаолияти интоксикацион синдромнинг намоён бўлиш даражаси билан боглик.
6. СВГС бсморларида ВКДда юзага ксладиган НТларнинг патогенезида антиоксидант тизимнинг ва хужайра энергетик холатининг супрсссияси мухим ўринни эгаллайди.
7. СВГС комплекс давосига антиоксидант тизим ва хужайранинг энергетик холатини коррскцияловчи прспаратларнинг киритилиши патогенстик ва ВКД самарадорлигини ошишига, шу билан бирга, бсморларнинг хаёт сифатининг ошишига олиб келади.
Ўрта Тянь-Шаннинг геодинамик ҳолатлари ва мис маъданлашуви
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Сўнгги йилларда дунёда йирик конларни шаклланишини генезисига бўлган қизикиш ортди. Россия, АҚШ, Канада, Австрия, Франция ва Австралияда табиий ресурслар, захиралар, фойдали казилмаларни казиб олиш маълумотлари бўйича ўтказилган глобал умумлаштириш деярли барна жиддий захиралар айнан гигант конларга асосланганлигидан 1 ишонарли далолат беради.
Ўзбекистон худудида 1800 дан ортик конлар очилган, жумладан Мурунтов, Зармитан (олтин-кварцли, Жанубий Тянь-Шань) ва Катта Олмалиқ (олтин-мис-порфирли, Ўрта Тянь-Шань) каби унта гигант конлар бутун дунёга маълум. Аникланган захиралар базасида литосфера плиталари тектоникаси, чукурлик геодинамикаси ва террейн тахлили, компьютерли тахлил хамда башоратлашнинг янги усуллари - янги илмий геодинамикадан парадигма келиб чиқкан холда худуднинг маъдандорлиги ва металлогении потенциалини янгича баҳолаш имконияти тугилмокда ва бу келгусида яширин олтин-мис-порфирли конларни кейинча башоратлида килишга янги илгор ёндашув асосини ташкил этмокда.
Марказий Осиё бурмали камари глобал тектоник структурасига кирувчи ЎртаТянь-Шаньнинг геодинамик эволюцияси жараёнида иккита геотектоник структура - Чотқол террейни ва Торгасой палеочетки денгизи аникланди. Торгасой палеочетки денгизи якин ўртада тугамайдиган металлогении потенциалга эгадир. Бугунги кунда Ўрта Тянь-Шань шаклланиши хақида кўплаб қарашлар ва геодинамик схемалар мавжуд, аммо, мис маъданланиши билан геодинамик шароитлар ўртасида аник корреляциянинг мавжудлиги масаласида ягона ечим мавжуд эмас. Минтақанинг ривожланишининг концептуал модели бўйича қарама-қарши фикрларни мавжудлиги уни янада универсаллаштириш, аниқлаштириш зарурлигини кўрсатади, чунки башоратли тузилмаларнинг сифати ва тўғрилиги унга богликдир.
Магматизм ва у билан богланган мисли маъданлашувнинг геодинамик талкин қилиш барча турдаги башоратлаш, геологик разведка ишларининг муваффақиятлиги ошириш учун шунингдек, математик статистика ва моделлаштириш услубларини кўллагаш ва башоратлаш усулларини такомиллаштириш зарурдир.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 27 августдаги ПК-1396 сонли «Геология-қидирув ишларини ташкил этиш ва олиб бориш тизими самарадорлигини янада ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Ўрта Тянь-Шань ривожланишининг геодинамик моделини ишлаб чиқиш ҳамда асосий геотектоник структураларининг магматизм ва маъданлашув жараёнлари билан алоқадорлигини аниклашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор Ўрта Тянь-Шань ҳудудида иккита токембрий геотектоник структуралари - Чотқол террейни ва Торғасай четки денгизига ажратилган;
илк бор ажратилган структуралар протерозойдан кайназойгача етти геодинамик режимга учраганлиги аниқланган;
жанубда Қозоғистон каледон орогенини ўстирган, каледон орогенези натижасида силурда туташган Торгасой четки денгизнинг акрецияланиши ва Чоткол террейнининг Қозоқ-Қирғиз микроконтинентига кечки токембрийда -протерозой континентал блокнинг амальгамация вақти аниқланган;
илк бор Ўрта Тянь-Шань ҳудудида эндоген мис намоёндалари полихрон, полиген марказдан қочма - ярим ҳалка тектоно-магматик структураларни ривожланишига алокадор бўлганлиги, каледонидларнинг потенциал мис-порфир конлари гранитоид магматизм билан боғликлиги, варисцидалар билан эса шонкинит-сиенит-монцонитли мантия-кобиқли магматизм туфайли «Катта Олмаликнинг» барча миспорфирли конлари шакллангани асосланган.
ХУЛОСА
«Ўрта Тянь-Шаннинг геодинамик ҳолатлари ва мис маъданлашуви» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Ишда Чотқол террейни - бошка куруклик блоклари билан бир каторда Гондвана куруклик блоклари каторининг «экзотик» бўлаклардан бошлаб Қирғиз-Қозоғистон қичик қуруқликларидаги кечки протерозойда аккрецирланган, морфологик жихатдан ўзаро боғланган палеозой структураларигача бўлган эволюциясида еттита давр ажратилган: Чотқол террейни - Торгасой палеочетки денгизи.
2. Чотқол террейни - Торгасой денгизи биргаликда, гарб томондан унга ғарбдан келиб қўшиладиган биринчи ва асосий Торгасой кадимги чекка денгиз бўлиб, Қурама ороллар ёйи уни Туркистон палеоокеани хавзасидан ажратиб, дагал материалларни олиб келувчи асосий манба ролини бажарган. Терриген материаллар хажми шу қадар катта бўлганки, у каледон орогенези даврида Торгасой чекка денгизи остида гранит-гнейсли қаттик кобик катламларини ҳосил килган ва бунинг кучи таъсирида уни ўраб турувчи бу минтакада кенг ривожланган, шимолдан ғарбга томон чўзилган серёрик гранитоидли интрузиялардан ташкил топган куруклик блоклари билан «пайвандланиб» континентал қобик кўринишини олган. Шундай килиб, турли ёшли континетал кобиқли гетероген блок - У рта Тянь-Шань пайдо бўлган.
3. Ушбу блокнинг кейинги тарихи, Марказий Козоғистоннинг барча худудларини ҳамда Чотқол-Қурама минтақасини қамраб, токи Фарғона ботиқлигининг шимолий чегарасига кадар меридианал йўналишда чўзилган девон даврига хос континетал-вулканоген камарининг ривожланиши билан боғлиқлигида кузатилади. Қозоғистонда ушбу камар доирасида йирик мис-порфирли конлар ва кўплаб маъдан намоёндалари аникланган жойлар маълум. Ўзбекистон худудида ҳам бу турга фақат битта кон - Сари-Чеку кони киради. Бу ҳолат Ўзбекистон худудида ушбу вулканоген камарга нисбатан мис маъдан концентрациясининг потенциал ташувчиси сифатида қизиқишга сабаб бўлади.
4. Қозоқ палеоконтинетида гранитоидли магматизм билан боғлиқ бўлган каледон ёшидаги мис-порфирли конлар маълум. Ўзбекистон ҳудудида бу вақтда куйидаги гранитоидли комплекслар шаклланди - Бошқизилсой,Қорақия, Қитайўлди, Қизота. Уларнинг металлогении ҳусусиятларига каледон гранитоидлари шлихларида акцессор халькопиритнинг доимо иштирок этиши таалуқли бўлиб, минтақада эртапалезой ёшидаги мисорфирли маъданлашув мавжудлиги эҳтимолини оширади.
5. Кўрилаётган минтақада мис-порфирли конларнинг шаклланишини диссертант Узбекистан ҳудудида эрта-ўрта карбонда Трансосиё чуқур линеаменти ва у билан боғланган Ўрта Тянь-Шандаги Қумбел-Угом линеаменти тизимини ривожланиши билан боғлиқ ҳолда юзага келган постквазиплатформа шароитида мантия фаоллашуви билан боғлайди.
6. Палеозой магматизми ривожланиши ва улар билан боғлиқ эндоген мис маданлашуви берк холдаги Торгасой палеочетки денгизи худудида магматизм ривожланишининг марказдан қочма ва жараён сўнгида уни антидромли характерга эга бўлиши билан ярим халқали вулкон-интрузияли тектоник структурани намоён қилувчи эндоген мисли маъданлашувнинг майдонли модели тузилди.
7. Геологик маълумотларни компьютер дастурлари ва электрон хариталар базази асосида Чотқол-Қурама регионида мис маъданлашувини жойлашишининг статистик омилларини аниқлаш усули ишлаб чикилди. Усул «Плотность, DISZONE» дастурлари ва ГИС-технологияларидан иборат бўлиб, у маъданли конларни аниқлаш, тахдил килиш ва жойлашиш конуниятларини микдорий бахолаш ва башоратлашга мўлжалланган. Унда математик тахлил ва башоратлашнинг математик усуллари амалга қўлланилган. ГИС-технологиялари турли геологик, жумладан картографик маълумотларни рақамли шаклга ўтказиш учун қўлланилиб, компьютер таҳлили ва башоратлаш учун тўлақонли маълумотлар базасини тузиш имконини тугдиради.
8. Бир вактлар айнан Чоткол террейнининг территорияси мисли маъданлашувга амалда «бўш» бўлиб туюлган изолинияларда Торғасой палеочетки денгизи территориясидаги мисли объектларнинг зичлиги акс эттирилган электрон харита тузилди. Харитада, шунингдек узок вакт фаол бўлган ер ёрикларининг шимолий-ғарбий йўналишига мос келувчи мис объектларини концентрациясининг чизиқли шакли белгиланган. Улардан бирида Олмалик мис-порфирли кони жойлашган, бошқалари Қурама туридаги мис-порфирли конларнинг геологик тузилишининг умумий эталон моделини яратиш максадида махсус геологик-геофизик ўрганилишга мухтож.
9. Мисни чизиқли ва майдонли концентрациясини мужассамлаштириш Қурама зонасида кенг ривожланган вулқон-тектоник курилмалардаги эпитермал жараёнлар таъсирида кўпярусли маъданлашувнинг пайдо бўлиши мумкинлиги ҳақидаги гояга олиб келди. Айниқса вулқон курилмаларнинг туб кисмларида маъданларнинг бой концентрацияси мавжудлиги ишонарли мисолдир, яъни чукурда маъданли ярусларнинг мавжудлигига Индонезиядаги Грасберг мис-порфирли кони мисол бўлиб хизмат килади, ундаги маъданлашувнинг вертикал кесими 1000-1200 м ни ташкил килади.
Миллий туристик хизматлар бозорини инновацион ривожлантиришнинг методологик-услубий асосларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда глобал-лашув жараёнининг чуқурлашуви ва илмни кўп талаб қилувчи технология-ларга асосланган ишлаб чиқаришнинг устувор ривожланиши ҳар қандай мамлакатнинг иқтисодий ўсиши ва турмуш сифати ошишининг зарурий шарти инновацион фаоллик билан белгиланади. Инновацион фаоллик, ўз навбатида, давлатнинг иқтисодий ва илмий-техник имкониятлари, унинг инновацияга оид сиёсати ва салохияти, шунингдек, жамиятнинг маънавий ҳолатига боғлиқ. Бу борада халқаро туризм хизматлар бозорининг ривожланиш тенденциялари, жумладан, соҳадаги инновацион ривожланишга алоҳида эътибор қаратилаётгани аҳамиятга моликдир.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Бирлашган миллатлар ташкилоти Бутунжаҳон туристок ташкилоти Ижроия кенгаши 99-сессиясининг очилиш маросимидаги нутқида такидланганидек, «...Ўзбекистоннинг сайёҳлик нуфузи ва салохиятини янада мустаҳкамлаш, интернет оркали унинг жозибадорлигини ошириш, бунда Фаргона водийсининг ҳали ўрганилмаган сўлим ва гўзал гўшалари, Тошкент ва Жиззах вилоятларининг тог ёнбагридаги экологик тоза масканларидан фойдаланган холда, «Буюк ипак йўли» брендини кенг жорий этиш ҳақида бормокда»1. Ушбу вазифаларни хал килишда туризм сохасини инновацион ривожлантириш муҳим ахамият касб этмокда.
Мамлакатимизда мустақиллик йилларида туризм соҳасини ривожланти-риш хизматлар кўрсатиш соҳасидаги туризм хизматлари замонавий хизмат турлари сифатида талкин килиниб, унта эътибор давлат сиёсати даражасига кўтарилган. Шуни таъкидлаш лозимки, «...1993 йилда мамлакатимизда фақат 4 та хусусий туристок фирма бўлган бўлса, ҳозирги кунда туризм хизматларининг нодавлат секторида 800 та туристок фирма ва меҳмонхона, шу жумладан, умумий сиғими 30 минг жойдан иборат 500 та меҳмонхона ва 300 га яқин туроператор ва турагентлар фаолият олиб бормокда»2. Амалга оширилган ишлар натижасида, туризм ва саёҳат Бутунжахон Кенгашининг кўрсаткичи бўйича, Узбекистан Республикаси 2013 йилда туризм сохасида энг тез ривожланаётган бешта мамлакатлар қаторига қўшилди3.
Мамлакатимизда туризм соҳасини янада ривожлантириш, унинг ЯИМ даги улушини ошириш, катта ишчи кучи салоҳиятига эга аҳолини янги ишчи ўринлари билан таъминлаш мақсадида туризм хизматлар бозорини чукур таҳлил килиш ва тегишли дастурлар ишлаб чиқишга асос яратадиган мукаммал илмий тадқиқотларга эҳтиёж мавжудлигини кўрсатмокда. Ушбу муаммоларнинг мавжудлиги ва уларни ҳал қилишнинг объектив зарурат эканлиги миллий туризм хизматлар бозорини инновацион ривожлантиришнинг методологии ва методик асослари тадқиқотига бағишланган мазкур мавзунинг долзарблигидан далолат беради.
Жахонда туризм хизматлар бозорини инновацион ривожлантиришнинг методологик-услубий асосларини такомиллаштириш йўналишида устувор илмий изланишлар амалга оширилиб, бу жараёнда, жумладан: туризм хизматлар бозорининг инновацион ривожланиш йўналишларини аниқлаш ва миллий иқтисодиётда инновацион туризмни ривожлантириш моделини ишлаб чиқиш масалаларга алоҳида эътибор каратилмокда.
Ўзбекистон Республикасининг «Туризм тўғрисида»ги қонуни (1999), "Узбекистан Республикаси Президента Ислом Каримовнинг Бутун-жахон туризм ташкилоти Ижроия кенгаши 99-сессиясининг очилиш маросимидаги нутқида баён қилинган халқаро туризмни ривожлантиришнинг стратегик йўналишлари4 хамда "Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 10 мартдаги 53-сон «"Узбекистан Республикасида туризмни ривожлантиришнинг айрим масалалари тўғрисида», 2015 йил 9 мартдаги 51-сон «Йўл бўйи ва туризм инфратузилмаларини ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карорлари ва мазкур соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади миллий туристик хизматлар бозорини инновацион ривожлантиришнинг методологик-услубий асосларини такомиллашти-риш ва амалий таклифлар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
минтақавий туристик-рекрацион салохиятдан самарали фойдаланиш, туристик хизматлар турларини кўпайтириш, сифати ва хизматлар экспорт хажмини ошириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган;
минтақанинг бетакрор туристик ресурсларидан самарали фойдаланиш ҳамда ички ва халқаро туризмини изчил ривожлантириш асосида минтақа туристик-рекрацион кластерини шакллантиришнинг ташкилий-иқтисодий механизмлари ишлаб чиқилган;
туристик корхона бошкарув самарадорлигини аниқлашда динамик меъёрлар модели асосида баҳолаш усули ишлаб чикилган;
миллий туризм соҳасининг инвестицион жозибадорлигини ошириш, давлат ва хусусий бизнес ҳамкорлигини янада мустаҳкамлаш ҳамда миллий туристик дестинация сифатида мақбул тассаввурни шакллантириш ва туристик оқим ҳажмини оширишни эътиборга олган ҳолда инновацион ривожланишнинг ўрта муддатли прогноз кўрсаткичлари асосланган.
ХУЛОСАЛАР
«Миллий туристик хизматлар бозорини инновацион ривожлантиришнинг методологик-услубий асосларини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқот натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Тадқиқотлар натижасида миллий туристик хизматлар бозорининг инновацион ривожланишига иктисодий ва ижтимоий омиллар бевосита таъсир килиши тасдиқланди ва уларнинг таркиби аниқланди. Ишда миллий туризм бозорларининг турларга ажратиш ва гурухлашнинг концептуал тамойиллари белгиланди.
2. Миллий туристик хизматлар бозорини барқарор ривожлантириш учуй нафақат туризм сохасини, балки иктисодиётнинг унта турдош бўлган бошқа тармоқлари фаолиятини ҳисобга оладиган мажмуавий ёндашув методикасини тайёрлаш талаб қилинмокда. Бундай методикани ўз таркибига турдош тармоқлар, ташкилотлар, корхоналарни ягона мақсад атрофида бирлаштира оладиган туристик кластер усулини кўллаш орқали амалга ошириш мумкин бўлади. Туризм хизматлар бозорини инновацион ривожлантириш жараёнини тадкикот килиш натижасида Ўзбекистон шароитида туристик-рекреацион кластер моделини шакллантириш тавсия ҚИЛИНДИ.
3. Ҳукумат томонидан кабул килинаётган фармонлар ва стратегик карорлар туризм сохасини инновацион ривожлантиришда ва туризм бозорини мукаммал шакллантириш тамойилларини аниқлаш бўйича илмий-тадқиқот ишларини олиб боришда методологик асос бўлиб хизмат килади. Шунга биноан туризм хизматлар бозорининг келажакда инновацион ривожлантириш йўналишлари таклиф килинди.
4. Муаллиф томонидан таклиф килинаётган миллий инновацион тизим элементларининг ўзаро алоқалари моделида давлатнинг роли хусусий, ташкилий, ижтимоий ва давлат тузилмалари учун кулай институционал иқлим ва инфратизим яратиш хамда инновацион фаолият учун зарур бўлган стратегии йўналишлардаги технологиялар мажмуасини, фундаментал билимларни ривожлантиришга кўмаклашишдан иборат. Таклиф қилинган МИТ элементларининг ўзаро алоқалари моделини Ўзбекистон Республикасининг инновацион фаолият тўғрисидаги бўлажак қонунини ва концепциясини ишлаб чиқишда инобатга олиш тавсия килинади.
5. Ўзбекистон минтакаларида туристик кластерларнинг шакллантири-лиши туристик-рекреацион ресурслардан тўлиқ фойдаланиш замирида янги туристик фирмалар очилиши ва мавжудлари ишини янада фаоллаштиришга туртки беради ва янги туристик махсулотларнинг яратилишига асос бўлади. Шу мақсадда давлат ва махаллий органлар, илмий-тадкикот институтлари хамда тадбиркорлар фойдаланиши мумкин бўлган туристик-рекреацион кластернинг шаклланиш ва ривожлантириш моделининг алгоритми тавсия ҚИЛИНДИ.
6. Бугунги кунда кўпгина давлатларда туризм минтакасининг ягона бренди шакллантирилмокда, ҳукуматлар ўз мамлакатининг турмахсулотини бутунжаҳон бозорига силжитишга кўмаклашмокда. Шу туфайли Ўзбекистон туристик маҳсулотини халқаро бозорга силжитишни жадаллаш-тирадиган "Ўзбекистон" номли ягона миллий брендини яратиш бўйича мутахассис ва олимлар ҳамкорлигида илмий-тадкикот ишларини амалга ошириш ва амалиётга жорий қилиш лозим.
7. Туристик хизмат бозорини чукуррок ўрганиш жараёнида туристик корхоналар бошқарув тизими самарадорлигини аниқлашда динамик меъёрлар моделидан фойдаланиш усули таклиф килинди ва унинг автоматлаштирилган компьютер дастури ишлаб чиқилди.
Туризм статистикаси борасидаги тадқиқотларнинг кейинги ривожлани-шини биз мамлакат миллий хисоблар тизимига интеграциялашган туризм ёрдамчи хисоблар тизимини қўллаш билан боғлаймиз. Ушбу тизим, энг аввало, ихтисослашган туристик субминтақалар хамда ялпи минтақавий маҳсулот ҳажмида туризмдан олинадиган даромаднинг улуши катта бўлган минтақаларга нисбатан жорий килиниши зарур.
8. Туристик хизматлар бозорини инновацион ривожланиш кўламини аниқлашнинг самарали усули сифатида «туризм интенсивлиги коэффициента» кўрсаткичи негизида бахолаш таклиф килинди. Бу кўринишдаги ҳисоб-китоблар статистика амалиётида кўллаш учун таклиф килинди.
9. Муаллиф томонидан ишлаб чиқилган ва илмий асосланган инновацион ривожланишининг ўрта муддатли прогнози Ўзбекистонда туризм сохасининг инвестицион жозибадорлигини ошириш, давлат ва хусусий бизнес ҳамкорлигини мустахкамлашга имкон яратиши билан бир каторда, туристик корхоналарининг самарали фаолият кўрсатишига хамда мамлакатимизнинг туристик дестинация сифатида ҳаммага мақбул бўладиган тассавурини шакллантиришга хизмат килади.
Юқори босимли гидроузелларда уюрма шахтали сув ташлагичлар конструкциясини, ҳисоблаш асосларини такомиллаштириш ва уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилиги
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда «7..~да курилган гидроузелларда ҳар Йили кўплаб авариялар содир бўлиб, улардан 35 фоизи сув омборидаг ашлагич иншоотларнинг ишдан чиқиши туфайли тўғон устидан су тиши натижасида содир бўлган1. Тўғонларнинг бундай йирик ҳалока^п аоариялари АҚШ, Франция, Италия, Бразилия, Жанубий Корея ва бошқа давлатларда юз берган. Гидротехника курилиши амалиётида 100 м-дан ортиқ босимли иншоотларда оқим тезлиги 50...60 м/с-га етиши, сув олиб кетувчи туннелларда гидродинамик босимнинг ошиши, кавитацион эрозия ва пастки бьефда ювилишдан химоя қилувчи конструкцияларнинг бузилиши кузатилади. Шу сабабли, юқори босимли гидроузелларни лойихалап! ва қуришда уларни ишончли ва хавфсиз ишлаши, бир пайтнинг ўзида сув олиб кетувчи тракт ичида оқимнинг ортиқча энергиясини сўндириш ва уни кавитацион бузилишдан химоя килишда сув ташлагич иншоотларида бурама оқимларни қўллашга, ҳалокатли тошқин сувларини беталофат ўтказувчи чукур жойлашадиган сув ташлагичларни яратишга алоҳида эътибор каратилмокда.
Ўзбекистонда ирригация мақсадлари учун сув омборларидан фойдаланиш ва реконструкция қилишга оид тадбирларни самарали ташкил этиш бўйича кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, 2013-2017 йилларда 40 млн. м3 ҳажмли 8 та сел-сув омборларини қуриш ва реконструкция қилиш2, иншоотларнинг конструкцияларини такомиллаштириш, уларнинг ишончли ва хавфсиз ишлашини таьминлаш, сув ташловчи иншоотларнинг сув ўтказиш қобилияти ва ишлаш тартибларини яхшилаш, самарали фойдаланиш механизмларини ишлаб чиқишни такомиллаштириш.
Дунёда юқори босимли сув омборли гидроузелларда уюрма шахтали сув ташлагичлар конструкцияларини, уларни ҳисоблаш асосларини такомиллаштириш ва уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилигини аниқлашга алоҳида аҳамият каратилмокда. Бу борада мақсадли илмий тадқиқодларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: уюрма шахтали сув ташлагичларда хаво тортилиши шароитида тангенциал айлантирувчи мосламали ярим чегараланган цилиндрик кувурдаги дисперс бурама окимнинг математик моделини ишлаб чиқиш; уюрма шахтали сув ташлагичларнинг хаво тортилиши шароитида гидравлик хисоблаш услубиятини ишлаб чикиш; хаво тортилиши шароитида бурама окимдаги тезликлар, босим ва солиштирма энергия эпюраларининг таркалишини хисоблашнинг ЭҲМ дастурини ишлаб чиқиш; сув олиб кетувчи трактда янги
энергия сўндирувчи мосламани ишлаб чиқиш; хаво концентрацияси ва сув олиб кетувчи тракт конструкциясининг бурама оқим структурасига ва оқим энергиясининг сўнишига бўлган таъсирини аниқлаш, уюрма шахтали сув ташлагичнинг эксплуатацион ишончлилигини баҳолаш усулини ишлаб ЧИҚИШ.
Узбекистан Республикаси Президентининг 1999 йил 24-мартдаги ПФ-2272-сон «Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси хузурида катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг техник ҳолатини ҳамда бехатар ишлашини назорат қилиш «Давсувхўжаликназорат» давлат инспекция-сини ташкил этиш тўғрисидаги» Фармони, "Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1999 йил 16 ноябрдаги 499-сон ««Гидротехника иншоотлари-нинг хавфсизлиги тўғрисида»ги "Узбекистан Республикаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2004 йил 30 мартдаги 150-сон «Тошкент ирригация ва мелиорация институтини ташкил этиш тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади шахта оркали жадал ҳаво тортиб ишлайдиган тангенциал айлантирувчи мосламали уюрма сув ташлагичлар конструкцияси, хисоблаш асосларини такомиллаштириш, уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилигини бахолаш усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
уюрма шахтали сув ташлагичларнинг хаво тортилиши шароитида гидравлик хисоблаш услубияти ишлаб чиқилган;
тангенциал айлантирувчи мослама ва бурама оқимнинг гидравлик қаршиликлари аникланган;
сув олиб кетувчи трактда янги энергия сўндирувчи мослама ишлаб чиқилган;
хаво концентрацияси ва сув олиб кетувчи тракт конструкциясининг бурама оқим структурасига ва оким энергиясининг сўнишига бўлган таъсири асосланган;
уюрма шахтали сув ташлагичнинг бузилмасдан ишлашини авария сценарияси тузилган хамда эксплуатацион ишончлилигини бахолаш усули ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Юкори босимли гидроузелларда уюрма шахтали сув ташлагичлар конструкциясини, ҳисоблаш асосларини такомиллаштириш ва уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилиги» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Уюрма шахтали сув ташлагичларда хаво тортилиши шароитида тангенциал айлантирувчи мосламали ярим чегараланган цилиндрик кувурдаги хаво аралашган бурама окимнинг математик модели ишлаб чиқилган. Ҳаракат тенгламаси Фруд, Эйлер ва Рейнольдс сонлари ўхшашлик мезонлари асосида шакллантирилган бўлиб, бу хол олинган натижаларда иншоот ва ундаги оқим параметрларини кенг доирада аниқлашга ва лойихалашга имкон беради.
2. Бурама оқимларда ўқий uz ва тангенциал ио тезликлар туннелнинг 0,2 г... 0,3 г радиусларида максимумга етиши, унинг ўқи томонга катта ва девори томонига кичик градиент билан сўниши аниқланди. Бурама окимлардаги босим ва солиштирма энергия киймати эса туннел марказий ўқи ёнидаги зонада вакуумга кадар камаяди, унинг деворигача марказдан кочма тезланишга тенг градиент билан ошиб боради, бунда туннел девори ёнларида кавитация ривожланишининг олдини олувчи ортикча босим ҳосил бўлиши аниқланди.
3. Уюрма шахтали сув ташлагичларнинг хаво тортилиши шароитида гидравлик ҳисоблаш услубияти такомиллаштирилди. Ишлаб чикилган ЭҲМ учун дастур (DGU 03451, DGU 03452) уюрма сув ташлагичларни лойиҳалаштиришда фойдаланиш учун тавсия қилинади. Бу дастур оқим структурасини тез ва етарлича аниқ тахдил қилишга ва юқори босимли уюрма сув ташлагичларнинг гидравлик характеристикаларини аниқлашга, жумладан туннел девори ёнидаги кавитацион шароитни баҳолашга ва гидравлик йўқолишларни аниқлашга имкон беради.
4. Уюрма шахтали сув ташлагичларда хаво тортилиши шароити учун тангенциал айлантирувчи мосламада 31^-45%, сув олиб кетувчи трактда 39-45%, биргаликда айлантирувчи мослама- сув олиб кетувчи трактда эса 70-90% энергия сўниши аниқланди.
5. Ҳаво тортилиши шароитида бурама окимдаги тезликлар, босим ва солиштирма энергия эпюраларининг тарқалиш конуниятлари, тангенциал айлантирувчи мослама ва бурама окимнинг гидравлик каршиликлари аниқланди. Бунда, тангенциал айлантирувчи мосламадаги гидравлик қаршиликнинг ошиши кузатилади, ^З.у нинг ўзгариши оралиги 0,42 дан 0,6 гача ташкил килади. Сув олиб кетувчи трактда эса шахтадан хаво тортилишининг ошиши билан бурама окимдаги гидравлик каршилик ошади, мос равишда энергия сўнишининг жадаллашиши аникланди.
6. Сув олиб кетувчи трактда энергия сўндиргичнинг янги мосламаси ишлаб чиқилиб, конфузор параметрлари қуйидагича кабул қилинган: вертикал бўйича конуслилик бурчаги а=5,470, планда а=2,740, конфузор узунлиги /=3,85t/„, (t/,„ - шахта диаметри) (№ FAP 01104).
7. Тангенциал, ўқий тезликлар хамда босим ва солиштирма энергия назарий хисоблари лаборатория мосламасида тадкиқот қилинган бурама оким экспериментал профиллари билан тақкосланиб текширилган. Тажриба ва назарий йўллар билан хисобланган бурама окимнинг параметрлари мослиги белгиланди.
8. Бурама окимли сув ташлагич турини танлаш гидроузел конкрет шароитига ва талаб қилинадиган оқимнинг ортиқча кинетик энергиясини сўндириш даражасига боглик. Яратилган сув олиб кетувчи трактда энергия сўндиргичнинг янги мосламаси унинг узунлиги нисбатан кичик 20...30 <l/d< 50...60 ва кўндаланг кесими шакли айлана, такасимон ёки тогорасимон шаклларда бўлганда кўлланилади.
9. Сув ташлагич иншоотлар аварияси статистикаси таҳлили хамда эхтимоллик ва детерминистик ҳисоблаш усулларидан фойдаланган холда иншоот алоҳида элементларининг ишлашини эътиборга олиш асосида шахтали ва уюрма сув ташлагичлар ишончлилигини бахолашнинг якинлашган усули ишлаб чиқилди.
10. Тўполанг сув омбори курилишида таклиф килинган вариантда капитал маблагларнинг 40 фоиздан ортик тежалишига эришилган. Бунда йиллик иқтисодий самарадорлик 6,5 млрд, сўмни ташкил килади (2015 йилдаги баҳоланиш бўйича).
Жанубий Ўзбекистоннинг Арид ҳудудларида сув барқарорлигини назарий асослаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Сув дунё қурғокчил ҳудудларнинг ривожланишини белгилайдиган энг асосий чекловчи ва стратегии ресурс ҳисобланади. Сув таъминоти масаласининг ечими замонамизнинг мухим ва мураккаб илмий-техник муаммосига айланиб бормокда. «...2030 йилга бориб сайёрамизда сув ресурсларининг танқислиги 40%га ортади... Бутун дунё бўйича сув истеъмоли эса 2050 йилга бориб 55%га ошади»1. Аҳоли сонининг ўсиши ва иқтисодиёт тармоқларининг жадал ривожи сув ресурслари етишмовчилигини кучайтиради. Бу айниқса барқарор ривожланиши трансчегаравий дарёлар сувининг ҳажмига боғлиқ бўлган чекланган табиий сув ресурсли ҳудудларга тегишлидир.
Мамлакатимиз истиқлолга эришганидан сўнг сув баркарорлиги масаласига катта эътибор каратилмокда. «Сув дунё иклими ўзгаришида энг муҳим муаммолардан бири ҳисобланади. Сув билан боғлиқ табиий офатларнинг ортиб бориши ва бу масаланинг ноаниқлигича колаётганлиги сабабли бошқарувнинг услубий ва самарали механизмларини ишлаб чикиш ўта зарур»2. Сувдан оқилона фойдаланишнинг мавжуд технологиялари, биринчи галда, коммунал-маиший ва қишлоқ хўжалик, саноат учун сувни тежашни хали тўлик таъминламайди.
Глобал иқлим ўзгариши шароитида курғоқчил ҳудудларида суғорилади-ган ерларнинг гидроэкологик ва мелиоратив-гидрологик холатини яхшилаш бўйича қишлок ва сув хўжалиги ташкилотлар томонидан амалий кўллаш учун зарур бўлган аэрация қатламларда намлик ва туз рсжимини модернизациялашган технологиялар ҳамда бошқариш усуллари, субирригация, сувни шўрсизлантириш ва тупроқ мелиорацияси, комплекс экспериментал-назарий тахдил ва асосий сув хўжалиги кўрсаткичлари асосида шўрхокликка ва ирригациион эрозияга қарши курашиш тамойилларини ўз ичига олувчи такомиллашган техник ечимларини ишлаб чиқиш зарурати тугилади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 29 октябрдаги ПФ-3932-сон «Ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони, 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ-1958-сон «2013-2017 йиллар даврида суғориладиган
ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 20 майдаги 259-сон «1999-2000 йилларда ирригация-мелиорация ишларини амалга ошириш тўғрисида», 2003 йил 21 июлдаги 320-сон «Сув хўжалигини бошкаришни ташкил этишни такомиллаштириш тўғрисида», 2013 йил 19 мартдаги 82-сон «Ўзбекистон Республикасида сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳакида»ги карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга I оширишга ушбу дисссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади сув барқарорлигини таъминловчи гидроэкологик технологиялар ва мелиоратив-гидрологик усулларни такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагича:
сизот сувларнинг олдиндан белгиланган чуқурлигида фильтрацияга қарши самарали экран пайдо килиш технологияси такомиллаштирилган;
дарё, канал ва зовурларда сув оқимини бошкариш учун “Поғона” қурилмалар конструкциям ва ҳисоблаш формулам асосланган;
текисликдаги гипсли тупроқларда ирригацион эрозиянинг олдини олиш билан бир вақтда тупроқ унумдорлигини оширувчи ва сувни тежовчи табиий мелиорантларни қўллашнинг хусусиятлари аниқланган;
илк бор самарали ўғит - чили селитрам ҳосил бўлиши билан тупроқларнинг содали шўрланишини камайтирувчи кимёвий мелиорантлар таклиф этилган;
сувларни шўрсизлантириш усули ишлаб чиқилган;
ўсимликларнинг атмосфера ёғинлари, суғориш ва сизот сувларидан фойдаланиш самарадорлигини оширувчи табиий минераллардан фойдаланиш технологияси ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
1. Аниқ негатив гидроэкологик ва мелиоратив-гидрологик жараёнларни аниқлаш учун замонавий атамашуносликда худудий-регионал районлаштиришнинг илк тажрибаси ҳисобланувчи тарихан маъмурий чегаралар ягона табиий асос ҳисобида суғориладиган деҳқончиликда фойдаланиш сув микдори ва окова сувлар ўртасидаги ўзаро боғланиш асосида худудларни дифференциялаш зарур. Бу амалий географик районлаштиришнинг бир тури бўлиб, табиий сув хўжалиги (ТСХ) комплексларни ажратилиши билан характерланади.
2. Ер ости сувларининг кимёвий турлари (Курнакова-Валяшко тасниф-лаши бўйича)ни тупроқларда туз тўпланиши турлари (Ковда таснифлаши бўйича) билан жуда яхши мувофик келшини ҳисобга олган ҳолда, курғоқчил ҳудудларнинг сугориладиган ерлари шароитини прогнозлаштириш учун сув ресурсларининг кимёвий таркиби метаморфизацияси назарияси фундаментал ахамиятга эга. У ҳудуднинг сув ресурсларида шакилланган ион-туз таркибини аниқлашга имкон яратади.
3. Ҳудудларнинг замонавий чўлланиши шаклланишдан бири деб теска-ри йўналишда (гидрокарбонат турга караб йўналган) ўсиб борувчи сувлар метаморфизациясига куйидагича караш зарур: юқори ТСХРнинг юза ва сизот сувлари - ўрта ТСХР ва районостининг сизот сувлари - қуйи ТСХРнинг сизот сувлари. Бу суғоришда тупроқларнинг янги шурланишини (шўрхоқланишини) прогнозлаш учун назарий асос бўлиб хисобланади. Яйрим худудларда юқорида кўрсатилган тартибда (яқин 3-5 йил ичида) гидрокарбонатли сизот сувлар мнтақанинг жанубий ва жанубий-ғарбий йўналишда географик силжишида содали шўрланишнинг юзага келиш эҳтимоли аникланди.
4. Ишлаб чикилган Нкрни аниқлашнинг экспериментал-назарий усули-нинг тамоиллари асосий мелиоратив-гидрологик омил - сизот сувлар минерализацияси бўйича сизот сувлар «критик интервал чуқурликда ётиши» фундаментал маънода асос хисобланади.
5. Тупроқ қурғоқчилиги ва тупрок шўрхоклигини олдини олиш макса-дида умумий минерализациянинг 2-3 г/л чегарасида субирригация технологияларини жорий қилиш йўли билан мелиоратив, ирригацион ва даре тизими идеологиясини ўзгартириш зарур. Бинобарин, аэрация қатламида туз таркиби сифатли ўзгариши табиий ва сунъий зах кочириш асосида сугоришнинг узок ювиш режимида захарламайдиган тузларнинг окиб келишини кучайтиради. Мазкур жараённи фаоллаши, шурланишни бартараф этадиган сульфат кальций (гипс) микдорини ювилишидир.
Бу сизот сувларни критик интервал чукурликда жойлашини ушлаб туриш йўли билан сизот сувларни бошқариш воситасида субирригацияни жорий қилиш мақсадида окимни бошқариш учун модернизациялашган курилмасини ишлаб чиқишга имкон яратди. Қурилма кесими ва погона ўртасидаги масофани аникловчи оптимал формулалар ишлаб чикилган. Қуйдаги иншоотларни суғориш ва дарё тизимларида қуллашни тавсия этилади.
6. Коммунал-маиший хўжаликда сув муаммосини ечишнинг бирдан-бир йули саноат ва қишлоқ хўжалигда газгидрат технологиясига асосланган сувларни экологик-иқтисодий шурсизлантириш усули оркали тъминлашдир.
7. Бир вақтнинг ўзида икки экологик-мелиоратив масалани-азотли ўғит (чили селитраси NaNCh) ҳосил бўлиш билан бирга содали шўрланишни бартараф этиш учун ишлаб чиқилган тупрокларни кимёвий мелиорант билан шўрсизлантириш усули тавсия этилди.
8. Айрим аэрация катламларининг мелиоратив-гидрологик шароитла-рини яхшилаш мақсадида гидрогеологик дарчалар чегарасида сугориладиган худудларида минераллашган сизот сувларни сиқиб чикишини хисобига рўй берадиган тупрокларни сув босиши (ёки куриб кетиши) ва шўрланишининг олдини олувчи сизот сувларни изоляциялаш усули тавсия этилди.
9. Физик бугланишни камайтириш ва махсулдор бугланиш (транспирациями ошириш, аэрация катламининг гидроэкологик шароитларини яхшилаш, кургокчиликка бардошлиликни ошириш, умумий биологик фаоллик, энергетик лаёқат ва тупрок унумдорлигини ошириш учуни шлаб чиқилган тупрок мелиорацияси усули таклиф этилди.
10. Сув ресурсларидан комплекс фойдаланиш ва уларни муҳофаза қи-лиш (интеграциялашган холда бошқариш) схемасида тўлик сув айланиши технологиясини амалга ошириш учун субирригация, шурсизлантириш ва мелиорация усуллар технологиясидан фойдаланиш зарур.
11. Назарий ва дала тадқиқотлари натижасида текисликдаги гипсли тупроқларда ирригация эрозияси жараёнларининг қонуниятлари аникланди. Қишлоқ хўжалик экинларини экиш билан бирга ва эгри-бугриларни утказишдан олдин тупроқка табиий мелиорантлар (бирга ёки алоҳида) -тобланиб қавартирилган вермикулит ва (ёки) перлит, шунингдек, монтмориллонит, бентонит ва каолинит солинишини ўз ичига олувчи ирригация эрозиясининг камайтирувчи модернизациялашган ишлаб чиқилган усул тавсия этилди.
12. Диссертация тадқиқоти натижаларида аникланган конуниятлар ва ишлаб чиқилган такомиллашган техник тавсиялар дунёнинг ўхшаш қур-ғоқчил ҳудудларида кўллаш тавсия этилади.
Шўрланиш шароитида нўхатнинг ўсиши ва ривожланишини кучайтиришда ҳамда уларнинг илдиз касалликларини биологик назорат қилишда ризосфера микроорганизмларининг роли
Диссертация мавзусииииг долзарблиги ва зарурати. Охирги йилларда бутун дунёда тупроқни шўрланиши, кишлок хўжалигининг глобал муаммоларига айланиб бормокда. Айниқса, бу муаммо курғок ва яримкурғоқ иклимга эта бўлган мамлакатларда катта ташвишга сабаб бўлмокда. Дунёда тахминан 955 млн гектар ср хар хил даражада шўрланган бўлиб1, уни 1/3 қисми Na* ионлари билан шўрланган.2 Шўрланиш қишлоқ-хўжалик экинларини тезлик билан деградацияга учрашига олиб келади. Оқибатда, тупрок таркибидаги микробиоценоз бузулади, ўсимликлар мсъёрида ўсишдан тўхтайди, тупрокни ҳаётий зарур хусусиятлари чегаралаб қўйилади ва у яроқсиз холатга ўтади.
Ушбу муаммони ечишнинг самарали йўлларидан бири, шўрга чидамли ўсимлик-микроб симбиозини шакллантириш ва уни амалиётга тадбиқ этишдир. Бунинг учун энг самарали усуллардан бири, дуккакли ўсимликлардан, хусусан нўхатдан фойдаланиш усули хисобланади. Аммо нўхат, тупрокни шўрланишига ўта сезгир. Тупрок таркибидаги тузларни микдорига боғлиқ равишда, ўсимликни униб чиқиш сони пасайиб, ўсимлик паст бўйли ва илдиз систсмаси ривожланмасдан қолади, иммунитсти пасаяди, бу эса, ўсимликни хар хил касалликларга дучор қилади, ҳатто нобуд бўлишига ҳам олиб келади. Тупроқни шўрланиши, дуккакли ўсимликлар билан ризобийлар орасидаги ўзаро муносабатни бузилишига олиб келади. Окибатда, тугунакларни ҳосил бўлиши, атмосфера ҳавоси таркибидаги азотни фиксацияси ва нитрогеназа фаоллиги пасаяди. Хусусан, шўрланиш тугунак бактсрияларни кўплаб штаммларини нобуд бўлишига олиб келади ва шўрланган тупроқларда самарали симбиоз шаклланмайди. Булардан ташкари, нўхатда илдиз касалликларини чақирувчи фитопатоген замбуруғлар хам катта муаммога олиб кслувчи омил хисобланади. Баъзи йилларда улар хосилдорликни ва уни сифатини пасайиб кстишига сабабчи бўладилар.
Маълумки, баъзи микроорганизмлар хар хил гидролитик фсрментлар, сидсрофорлар, HCN ва бошқа моддалар синтез қилишлари туфайли, фитопатоген замбуруғларни ўсишини босиб қўйиш хусусиятига эта бўладилар. Шундай микроорганизмлардан энг самаралиси, Pseudomonas авлодига мансуб бўлган бактсриялар бўлиб, улар ўсимликларда хар хил стрсссларни пасайтиради ва атроф муҳитни хар хил биотик, ҳамда абиотик омиллари таъсирига чидамлилигини оширади. Аммо, бу бактсрияларни ризобиал-тугунак симбиозидаги роли хозиргача аникланмаган ва уларни шўрланган тупроқ шароитида нўхат ўсимлигини ўсиши ва ривожланишига таъсири яхши ўрганилмаган. Шу сабабли, шўрга чидамли ва самарадор бактерия штаммларини қидириб топиш, уларни шўрланиш шароитида нўхат ўсимлигига таъсирини ўрганиш ва улар асосида ўсимликларни ўсиши ва ривожланишида фаол иштирок этувчи самарадор ва рақобатбардош биощэспаратлар яратиш, долзарб муаммолардан хисобланади.
Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 27 майдаги 142-сон «2013-2017 йилларда Узбекистан Республикасининг атроф мухитни муҳофаза қилиш ишлари дастури» қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа мсъёрий-ҳуқуқий хужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ўсимликларни ўстириш хусусиятига эга бўлган ризосфера микроорганизмлари асосида шўрланиш шароитида нўхатни хосилдорлигини оширувчи самарадор биопрепарат яратишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
шўрланган тупрокда ўсган нўхатни тугунакларидан ва ризосфсрасидан Pseudomonas ва Mesorhizobium авлодларига кирувчи бактсрияларни штаммлари ажратиб олинган ва уларни 16S рРНК сини нуклеотид кетма-кетлиги асосида Pseudomonas chlororaphis-66 ва Mesorhizobium ciceri-4 эканлиги аникланган;
бу бактсрияларни рифампицинга барқарор штаммлари олинган ва уларни нўхат илдиз системасига колонияланиш хусусиятлари аникланган;
биринчи марта Pseudomonas chlororaphis-66 нўхатда фаол тугунаклар хосил бўлишига срдам бсриши, ўсимликни иммунитетини, хосилдорлигини ва фитопатоген замбуругларга нисбатан баркарорлигини ошириши аникланган;
Mesorhizobium ciceri-4 ва Pseudomonas chlororaphis-66 штаммларини, нўхатни ўсиши ва ривожланишини кучайтирувчи, ҳамда ўсимликда илдиз касалликларини чақирувчи фитопатоген замбуруғларини биологик назорат қилишига жавоб бсрувчи омиллар аникланган;
биринчи марта турли хил нўхат навлари ҳар хил табиатга эга бўлган экссудатлар синтез қилиши (шакарлар, кислоталар, аминокислоталар) ва уларни ўзларининг илдиз системалари орқали секреция қилиши аникланган;
илдиз экссудатларини ионалмаштирувчи смола - Dowex сақлаган колонкада фракцияларга ажратиш орқали, 3 фракция: катионли (гистидин, аргинин, лизин, цистеин, серин, глицин, аспарагин кислота, лейцин, изолейцин ва аланин), анионли (глюкон, галактон ва маннурон кислоталари), нейтрал (глюкоза, галактоза, арабиноза, ксилоза ва рибоза) олинган;
алоҳида фракцияларни ўзига жалб қилиш хусусияти (аттракция зонаси (см): катионли фракция учун - 1,0; анионли - 0,6; нейтрал - 0,8), фракциялар йигиндисига Караганда (аттракция зонаси - 2,8 см) паст эканлиги исботланган. Катионли ва нейтрал фракцияларни аралашмасининг ўзига жалб қилиш хусусияти, катионли ва анионли фракциялар аралашмасидан хамда анионли ва нейтрал фракциялар аралашмасининг шу хусусиятига нисбатан баландрок эканлиги аникланган;
биринчи марта танлаб олинган Pseudomonas chlororaphis-66 ва Mesorhizobium ciceri-4 штаммлар асосида янги «Псевдоризобин» биопрепарата яратилган.
ХУЛОСА
«Шўрланиш шароитида нўхатнинг ўсиши ва ривожланишини кучайтиришда ҳамда уларнинг илдиз касалликларини биологик назорат қилишда ризосфера микроорганизмларининг роли» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Скрининг мстоди срдамида нўхатнинг ризосфера ва тугунакларидан шўрланиш шароитида нўхатнинг ўсиши ва ривожланишини кучайтирувчи Pseudomonas ва Mesorhizobium авлодларига мансуб бўлган шўрга чидамли бактерия штаммлари ажратилган ва танлаб олинган.
2. Бактсрияларнинг морфолого-культурал ва физиолого-биокимсвий хоссалари ўрганилган. 16S рРНК анализ ёрдамида танлаб олинган штаммлари Pseudomonas chlororaphis-66 ва Mesorhizobium ciceri-4 сифатида идентификация қилинган ва GcnBank да KXO12005 ва КХО12006 рақамлари остида рўйҳатга олинган.
3. Pseudomonas chlororaphis-66 ва Mesorhizobium ciceri-4 штаммларини оптимал ўсиш шароитлари ва уларнинг NaCl нинг 4% концснтрацияда ўсиш қобилияти аникланган. Pseudomonas chlororaphis-66 штаммни ўстириш учун оптимал ҳарорати 34°С, Mesorhizobium ciceri-4 учун эса - 30°С. Pseudomonas chlororaphis-bb ни ўсиши учун оптимал pH кўрсатгичи 6,2-7,5, Mesorhizobium ciceri-4 учун эса - 6,0-7,5.
4. Pseudomonas chlororaphis-66 ва Mesorhizobium ciceri-4 штаммларини ИСК ва АЦК-дсаминаза синтези, эримайдиган фосфат бирикмаларини эритиши, нитрогеназа фаоллиги, нўхат илдизида яшаб кстаолиши, шўрланишга чидамлилиги туфайли, шўрланиш шароитида нўхатни ўсиши ва ривожланишига ва ҳосилдорлилига ижобий таъсир килиши аникланган.
5. Pseudomonas chlororaphis-66 ва Mesorhizobium ciceri-4 штаммларининг нўхат илдиз касалликлари чақирувчи F. oxysporum f. sp. ciceris, F. verticillioides, F. oxysporum f. sp. vasinfectum, R. solani, F. solani, A. alternata фитопатоген замбуруғларга нисбатан антифунгал хусусиятлари ўрганилган.
9. «Псевдоризобин» ни нўхатни хосилдорлигини оширишдаги самарадорлиги баҳоланган. Табиий шўрланган тупроқларида нўхатнинг «Xalima» ва «LtZ?eZ:z5Zort-32» навларини ҳосилдорлиги назоратга нисбатан 21,9% ra, «CIEW-45» навида эса, 22% га ошгани кўрсатилган. «Псевдоризобин» ни фузариоз вилтга карши биологик самарадорлиги баҳоланган ва у 83,3% ни ташкил эканлиги.
Чизиқли, интеграл ва турли хил чегараланишли қувиш-қочиш масалалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳондаги илмий-техник тараккиётнинг тез суратлар билан ривожланиши сабабли мураккаб системаларни бошкаришда математик усуллар мухим восита сифатида катта аҳамият касб этади. Маълумки, кўплаб иқтисодий ва техник жараёнларни бошқариш давомида қарама-қарши мақсадли турли томонлар иштирок этиши мумкин. Натижада, математиканинг янги сохаси, яъни динамик ўйинлар назарияси дунёга келган ва бу икки катта кисмдан -дискрет ва дифференциал ўйинлар назарияларидан ташкил топтан. Бугунги кундаги зиддиятли бозор иқтисодиёти шароитида бу назариялар кўплаб иқтисодий ва техник масалаланинг ҳал килишда ўзининг муҳим ўрнини эгалламокда.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, фан ва технологияларни ривожлантиришда чукур ислохотлар амалга оширилмокда. Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 7 августдаги “Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиклаштириш ва бошкаришни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ҳамда 2008 йил 15 июлдаги “Инновацион лойихалар ва технологияларни ишлаб чикаришга татбик этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорлари ва бошка норматив-хукукий хужжатларда фундаментал фанлар ва уларни турли лойихаларга жорий этилишига алохида эътибор қаратилган. Бошқарув жараёнларининг математик усуллари назариясининг бевосита ривожи бўлган дифференциал ўйинлар назарияси динамиклик, бошқарувчанлик, қарши таъсир, ахборотнинг зарурийлиги, оптималлик каби бир қатор муҳим хусусиятларни ўзида мужассам қилади ва техник, иқтисодий, харбий, сиёсий жараёнларнинг мураккаб математик моделлари сифатида катта аҳамият касб этади.
Дифференциал ўйинлар назариясининг аксарият қувиш-қочиш масалаларига оид илмий натижаларда бошқарув функциялари тайин чегара билан чекланган синфлардан танланган. Бошқарув функциясига нисбатан қўйилган бундай геометрик чегараланиш бошқарув объектининг конструктив имкониятлари чегараланганлигини ифодалайди. Математик моделларнинг амалий масалаларга мутаносиблигини янада ошириш мақсадида дифференциал ўйинлар назариясида интеграл чегараланишли бошқарув функциялар хам қаралади. Бу тоифа чекловлар, масалан, энергия манбасининг чекланганлигини, ҳаракат давомида сарфланадиган бошқа ресурсларнинг камайиб боришини ўзида ифода этади. Бу эса айникса техник жараёнларни математик моделларини тадқиқ килишда муҳим илмий-амалий ахамиятга эга.
Бошқарув системаларини умумий ҳолда ўрганиш бошқарувларга бир вақтда геометрик ва интеграл чегараланишларни ёки уларни бирлаштирувчи чизикли моделларни карашга олиб келади. Бошқарув функцияларига қўйилган чегараланишларнинг турли хил берилишларида дифференциал ўйинларнинг кувиш-кочиш назарияси асосларини яратиш, қарама-қарши мақсадли бошқарув жараёнларининг адекват математик моделларини қуриш, ҳамда улар билан боғлиқ масалаларни ечиш усулларини тадқиқ этиш ушбу диссертация тадқиқотида мухим ўрин тутади ва математик бошқарув назариясини ҳам фундаментал, ҳам амалий ривожига муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ўйинчилар бошкарувига интеграл, чизиқли ва турли хил чегараланишлар қўйилган холлар учун параллел қувиш стратегиясининг аналогларини куриш ва қувиш-қочиш назарияси масалаларини ечишга тадбиқ этишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгнлиги қуйидагилардан иборат:
қувиш масаласи учун ўйинчилар ҳаракати инертциясиз бўлганда бошкарувга геометрик ёки интеграл, ёки бир вақтда ҳам геометрик, ҳам интеграл чегараланишлар қўйилган турли ҳолларда параллел қувиш стратегиялари қурилган ва уларнинг муҳим хоссалари аникланган, кочувчи учун эса яқинлашишнинг қуйи чегаралари бахоланган;
кувувчининг бошқарувига геометрик ва интеграл, кочувчининг бошкарувига геометрик чегараланиш кўйилган хол учун альтернативлик теоремаси исботланган ва қувиш-қочиш масаласи ечилган;
интеграл ва геометрик чегараланишларни ўзида умумлаштирган янги кўринишдаги чегараланиш киритилган ва унинг учун мутаносиб равишда параллел қувиш стратегиялари қурилган;
кувувчининг бошкарувига геометрик ва интеграл чегараланишларни ўзида бирлаштирувчи чизикли чегараланиш, кочувчининг бошкарувига эса геометрик чегараланиш кўйилганда альтернативлик теоремаси исботланган ва кувиш-кочиш масаласи ечилган;
ўйинчилар ҳаракати чизикли дифференциал тенгламалар асосида берилганда Айзекс-Петросяннинг “кутилиш чизиги” муаммоси кувувчи бошкарувга геометрик, интеграл ёки комплекс чегараланишлар қўйилган ҳоллари учун ечилган;
ечим берувчи функциялар усули ёрдамида интеграл чегараланишли гурухли кувиш масаласи ечилган ва етарлилик шартлари аникланган;
Л.С.Понтрягиннинг умумлаштирилган мисоли, хамда «/-тутиш» масаласи, бошқарувларга интеграл чегараланишлар қўйилган холларда гурухли тутиш масалалари учун ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Нуқталар ҳаракати инерциясиз бўлганда бошкарувлар интеграл, турли ва аралаш бўлган ҳоллар учун қувиш-қочиш масалалари ечилган. Ушбу ҳоллар учун оптимал якинлашишни таъминловчи параллел қувиш стратегиялари қурилганлигини таъкидлаш мумкин.
2. Дифференциал ўйинлар назарясида бошқарувларга қўйиладиган одатдаги геометрик ва интеграл чегараланишларни янада кучайтирувчи янги турдаги чизиқли чегараланиш кўрилган.
3. Кувувчининг бошкарувига чизиқли, кочувчининг бошкарувига эса геометрик чегараланиш кўйилган ҳолда қувиш-қочиш масаласи тўла ҳал қилинган, бунда Красовскийнинг альтернативлик теоремаси ўринлилиги исботланганлигини қайд этиш лозим.
4. Қувувчи ва кочувчининг бошқарувларига чизикли чегараланиш қўйилган ҳол учун оптимал якинлашишни кафолатловчи параллел кувиш стратегиялари курилган ва улар асосида кувиш масаласи ечилган.
5. Ўйинчилар ҳаракати маълум турдаги чизикли дифференциал тенгламалар билан берилган, бошқарувларга геометрик, интеграл ва аралаш чегараланишлар кўйилган ҳоллар учун Айзекс-Петросяннинг “кутилиш чизиғи” масаласи ечилганлигини келтириш лозим.
6. Ечим берувчи функциялар усули бошкарувларга интеграл чегараланишлар қўйилганда гурухли кувиш масаласига тадбиқ этилган, ҳамда Л.С.Понтрягин ёндашуви бўйича ечимлар олиш учун янги зарурий шартлар топилганлиги қайд этиш лозим.
Диссертация назарий характерга эга. Дифференциал ўйинлар назрияси-нинг марказида ўйинчиларнинг оптимал стратегияларини куриш ва тадбик этиш мухим ўрин тутади. Диссертацияда олинган асосий натижалар бошкарувларга турли чегараланишлар қўйилганда шундай стратегияларнинг курилиши ва тадбик этилишидадир. Бу натижалар моҳиятига кўра бошқарув назариясининг асосларини ривожлантиришга қаратилганлиги билан алохида ўрин тутади.
Структура, биологическая активность антимикробных пептидов NIGELLA SATIVA и создание фармацевтической композиции на их основе
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Доривор воситалар ишлаб чиқаришда асосий йўналиш маҳаллий ўсимлик хом ашёларидан олинадиган биологик фаол моддалар асосида янги фармацевтик препаратлар яратиш ҳисобланади.
Ўзбекистоннинг бой ўсимлик ва ҳайвонот олами тиббиёт ва кишлок хўжалигида фойдаланиладиган кимматли биологик фаол моддаларнинг потенциал манбаси бўлиб ҳизмат қилади. Махаллий ўсимликлар орасида айиқтовондошлар — Ranunculaceae оиласига мансуб бўлган седана — Nigella sativa L. ўсимлиги доривор хусусиятга эгалиги билан дикқатни ўзига тортади. Седана Nigella sativa уруғи юқори самарали сийдик, сафро ҳайдовчи, енгил ич сурувчи ва иммуностимуллаш воситалари сифатида кўплаб касалликларда кўлланилади. Шунга ўхшаш унинг айрим компонентлари организмдаги нейрогуморал ва гистамин бузилиши билан боғлиқ турли дерматологик касалликларни даволашда жуда яхши натижа беради. Дерматологияда атопик дерматит, идеосинкразияда кўлланилади, тери иммунитетини тиклайди, кучли антиоксидант таъсир кўрсатади, терида кон тўпланиш жараёнини бартараф этади.
Антимикроб фаоллик намоён қилувчи янги табиий бирикмаларни аниқлаш тиббиётда инфекция ва замбуруг касалликлари терапиясида доривор воситалар компонентлари сифатида жуда катта амалий аҳамият касб этади. Антимикроб оксил ва пептидларни тиббиёт соҳасида қўллаш анъанавий қўлланиладиган антибиотиклар ва антимикотикларга мукобил бўлади. Маълумки, сўнгги ўн йилликда тиббиёт амалиётида антибиотиклардан кенг фойдаланиш натижасида микроорганизмлар томонидан уларга нисбатан чидамлилик ортиб бораётганлиги кузатилмокда. Натижада ҳозирги кунда фойдаланилаётган кўплаб антибиотикларга чидамли штаммлар пайдо бўлди. Бу жиҳатдан антимикроб оксиллар ва пептидлар жуда ҳам истикболли ҳисобланади, чунки улар кенг спектрда самарали ва тез таъсир килади, салбий оқибатлар келтириб чиқармайди.
Седана уруғи кимёвий таркибини ўрганиш соҳасидаги тадкиқотлар етарли даражада кенг. Уруг таркибидаги липидлар, углеводлар, фенол бирикмалар ажратилган ва тавсифланган, бирок пептидлар ҳали тавсифланмаган, шунинг учун седана уруғининг янги юқори фаолликка зга бўлган антимикроб пептид ва оксилларини атрофлича ўрганиш истикболли йўналиш ҳисобланади, шу каби янги бирикмаларни аниқлаш, ажратиб олиш биоорганик кимё ва тиббиёт сохасидаги долзарб масалалардан биридир.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2006 йил 14 июлдаги ПҚ 416-сон «Маҳаллий дори-дармон ва тиббиёт буюмлари ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-кувватлаш чора тадбирлари тўғрисида»ги карорида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади седана уруғидан цистеин тутган индивидуал пептидларни ажратиш усулларини ишлаб чиқиш, улардан тиббиётда фойдаланиш имкониятларини аниқлаш ва улар асосида фармацевтик композиция яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор седана Nigella sativa уруғи ва нишлари таркибидаги катион пептидлар ажратиб олинган ва тавсифланган;
седана уруғидан молекуляр массаси 9602 Да га тенг бўлган, таркибида 8 цистеин қолдиқлари тутган янги липид ташувчи оқсил Ns-LTPIhhht бирламчи тузилиши аниқланган ва BLAST маълумотлар банкида рўйҳатга олинган; 6 та янги пептид (Ns-Dl, Ns-D2, Ns-Wl, Ns-W2, Ns-Nl ва Ns-Gl) ажратиб олинган ва батафсил тавсифланган;
5485 Да ва 5498 Да молекуляр массага эга бўлган 2 та гомологик пептид Ns-Dl ва Ns-D2 фитопатоген замбуруғларига нисбатан юқори ингибирлаш фаоллигига эга эканлиги аникланган;
молекуляр массалари 5143 Да 5070 Да га тенг бўлган ва таркибида 8 та цистеин қолдиғи тутган пептидлар Ns-Wl ва Ns-W2 бошокли ўсимликлар у-пуротионинларга гомолог экани исботланган;
молекуляр массаси 5696 Да га тенг бўлган таркибида 8 та цистеин колдиги тутган пептид Ns-Nl ўрнатилган N охирги аминокислота кетма кетлиги бўйича аналоги мавжуд эмаслиги аникланган;
молекуляр массаси 2794 Да бўлган таркибида 6 та цистеин колдиги тутган ажратилган пептид Ns-G 1 цистеинга бой пептидларнинг янги синфига тегишли эканлигини ва молекуляр массаси ва цистеин колдиклари сони бўйича маълум антимикроб пептидлар орасида аналоги мавжуд эмаслиги аникланган;
илк бор уруг ва ниш таркибидаги пептидларнинг солиштирма спектр анализлари асосида седана ниши таркибида уругида мавжуд бўлмаган молекуляр массаси 9086 Да га тенг бўлган липид ташувчи оқсиллар синфига мансуб Ns-LTP2 оксили ва В-тип дефензинларига мансуб 10 та пептид борлиги исботланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Седана Nigella sativa уруғи ва нишидан кислотали экстракция ва комплекс хроматографик усуллар - аффин, эксклюзион, юкори самарали суюқлик хроматографияси усулларини ўз ичига қамраган индивидуал антимикроб пептидларни ажратиб олиш усули ишлаб чикилди.
2. Седана уруғидан молекуляр массаси 9602 Да бўлган, таркибида 8 та цистеин колдиги тутган янги липид ташувчи оксил Ns-LTPl ажратиб олинди, унинг липид ташувчи оқсиллар синфига мансублиги асосида бирламчи тузилиши аниқланди. Ns-LTPl р86527 идентификация рақами билан EMBL маълумотлар базасида кайд этилди. Турли гурух фитопатогенларига нисбатан биологик фаоллиги аникланди; Ns-LTPl оксилининг мембрана ўтказувчанлигига таъсири ясси бислой фосфолипид мембраналари билан фиксация потенциали усули ёрдамида ўрганилди. Олинган натижалар асосида LTP нинг фунгитоксиклик механизмларидан бири аникланди.
3. Иккита гомологик пептидлар Ns-Dl ва Ns-D2 ажратилди, уларнинг тўлик аминокислота анализи ўрганилди дефензинлар синфига мансублиги исботланди, Brassicaceae оиласи пептидлари билан гомолог эканлиги кўрилди. Дефензин Ns-D2 энг юкори антифунгал ва антимикроб фаоллик намоён килди. Дефензин Ns-D2 3.4 мкг/мл концентрацияда B.sorokiniana замбуруғ конидияси плазматик мембранасини бузади.
4. Молекуляр массаси 5696 Да га тенг бўлган, таркибида 8 та цистеин тутган янги пептид Ns-Nl ажратиб олинди. Қисман N-охирги аминокислота кетма кетлигини аниклаш асосида ушбу пептиднинг маълум пептидлар билан гомологи мавжуд эмаслиги аникланди. EMBL маълумотлар базасига ушбу пептидни Ranunculaceae оиласи гомологик каторига кайд килиш учун талабнома берилди.
5. Молекуляр массаси 5070 Да га тенг бўлган бошоқли ўсимликлар у-пуротионинлар янги пептид Ns-Wl ажратилди. Қисман N-охирги аминокислота кетма кетлиги аникланди ва EMBL маълумотлар базасига кайд этиш учун талабнома берилди.
6. Илк бор седана уругидан таркибида 6 та цистеин тутган ва ички ва занжирлараро дисульфид боглар билан богланган иккита полипептид занжиридан тузилган пептид Ns-Gl ажратиб олинди. Пептид кам учрайдиган тузилишга эга ва маълум катион пептидлар орасида аналоги мавжуд эмас.
7. Седана нишидан 9086 Да молекуляр массага эга бўлган липид ташувчи оқсил Ns-LTP2 ва В-тип дефензинларига мансуб 10 та пептид ажратилди, уларнинг молекуляр массалари ва молекуладаги цистеин сони аникланди.
8. Седана уруги ёги ва пептидлар суммаси асосида «СЕДАНИЛ» малҳами рецептураси ишлаб чиқилди. Ўтказилган фармакологик синовлар натижасида ушбу малҳам яраларни битиришда юкори фаолликка эга эканлиги аникланди.
9. «Седана Nigella sativa уруги», «Полипептидлар комплекси» ва «Фармацевтик композиция»га вактинчалик фармакологик мақола лойиҳалари тайёрланди.
Ўзбекистонда хорижий инвестицияли корхоналар иқтисодий салоҳиятини бошқариш механизмларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Давом этаётган жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида корхоналарнинг иктисодий салоҳиятини самарали бошқариш ахамияти ортиб бормокда. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти экспертларининг фикрича, бугунги кунда, хусусан, «инвестициялар стагнацияси ва унумдорлик ўсиши секинлашиши, иқтисодиётнинг молиявий сектори билан реал сектори ўртасидаги ортиб бораётган узилиш»1 дунё иқтисодиётлари ўсишини секинлаштирувчи омиллар бўлмокда.
Шу туфайли мамлакатимизда олиб борилаётган, юқори ўсиш суръатларини сақлаб қолишга қаратилган иқтисодиётдаги тизимли ислоҳотлар ва чуқур таркибий ўзгаришлар, шу жумладан, «тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни кенг жалб этиш, акциядорлик жамиятлари фаолиятининг самарадорлигини тубдан ошириш, бўлажак инвесторлар учун уларнинг очиқлиги ва жозибадорлигини таъминлаш, замонавий корпоратив бошқарув услубларини жорий қилиш, корхоналарни стратегик бошқаришда акциядорлар ролини кучайтириш учун қулай шароитлар яратиш»2га каратилган. Шу билан бирга, самарали корпоратив бошқарув корхоналарнинг иқтисодий кўрсаткичларига хамда уларнинг иқтисодий салоҳиятни ошириш учун зарур бўлган капитални жалб килиш қобилиятига таъсир қилади. Шу боне корпоратив бошкарув корхоналар, жумладан хорижий инвестицияли корхоналарнинг ривожланишини олдиндан белгилайдиган муҳим талаб хисобланади.
Бунда «биз учун асосий вазифа - ишлаб чиқаришни техник ва технологик жихатдан узлуксиз янгилаб бориш, доимий равишда ички имконият ва захираларни излаб топиш, иқтисодиётда чукур таркибий ўзгаришларни амалга ошириш, саноатни модернизация ва диверсификация қилишни изчил давом эттиришдан иборат бўлиши зарур»3.
Буларнинг барчаси хорижий инвестицияли корхоналарнинг баркарор молиявий кўрсаткичларни хамда замонавий макроиктисодий сиёсат контекстида Молиявий хисоботлар халқаро стандартларига мувофик шаффофликни таъминлашни кўзлаган ҳолда иқтисодий салоҳиятини бошқариш механизмларини такомиллаштиришни тақозо этади. Бунда хорижий инвестицияли корхоналарнинг иқтисодий салохиятини бошкаришга адолатли қиймат концепциясига асосланган қийматли ёндашувни қўллаш мақсадга мувофик бўлади. Чунки айнан шундай ёндашув асосида уларнинг мазмун ва моҳиятини очиб бериш, иқтисодий салохиятини бошқаришнинг мақсади, услубияти ва стратегиясини шакллантириш, мавжуд вазифаларни тизимлилик ва копмлекслилик нуқтаи назаридан ҳал этиш мумкин бўлади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 24 апрелдаги ПФ-4720-сон «Акциядорлик жамиятларида замонавий корпоратив бошқарув услубларини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида» Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 21 декабрдаги ПҚ-2454-сон «Акциядорлик жамиятларига хорижий инвесторларни жалб қилиш борасидаги кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» Қарори ва мазкур соҳага тегишли бошка меъёрий-хуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади хорижий инвестицияли корхоналарнинг иқтисодий салохиятини бошқаришнинг услубий асосларини такомиллаштириш ва комплекс-баланслашган шаффоф бошқарув механизмларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадкиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
хўжалик айланмасидаги мулк салоҳияти, кадрлар салоҳияти ва мулкдорнинг салоҳиятига боғлиқ ҳолда хорижий инвестицияли корхоналарнинг иктисодий салохиятини тизимли такдим этиш, тадқиқ қилиш ва бошқаришга қийматли ёндашув асослаб берилган;
хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохиятини шаффоф бошқарувнинг комплекс-баланслашган модели назарий-услубий асослари илк бор ишлаб чиқилган хамда иқтисодий салоҳиятни баҳолаш ва эмпирик таҳлил килиш услублари такомиллаштирилган;
бизнеснинг реал қиймати ва объектив нархига боғлиқ бўлган адолатли киймат концепциясини кўллаган холда Молиявий ҳисоботнинг халкаро стандартлари асосида мамлакатимиз хорижий инвестицияли корхоналарнинг шаффофлигини таъминлаш услуби ишлаб чиқилган;
хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохиятини комплекс-баланслашган қийматли бошкарувнинг схемали-математик кўп омилли моделлари ишлаб чиқилган;
хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохиятини кийматли шаффоф бошкарувнинг комплекс-баланслашган моделини амалга оширишнинг истиқболлари аниқлаган.
ХУЛОСА
«Ўзбекистонда хорижий инвестицияли корхоналарнинг иктисодий салоҳиятини бошкариш механизмини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқот натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохиятини кийматли бошкарув механизмини такомиллаштиришнинг энг асосий дастлабки шарт-шароитлари - бу Ўзбекистонда яратилган микро- ва макроиқтисодий шароитлар, инвестицион мухит, ресурслар ва зарур захиралар, шунингдек «ўзбек модели» контекстида амалга оширилаётган корпоратив сектор ва унинг бошқарув тизимларини ривожлантириш бўйича давлат дастурларининг салохияти.
2. Хорижий инвестицияли корхона - бу мулкий мажмуа бўлиб, мулкдорнинг, ходимларнинг ва хўжалик айланмасидаги мулклардан иборат бўлган, шунингдек маълум фаолият юритиш механизми билан таъминланган, иктисодий салохиятга, юридик конструкцияга, ривожланган ахборот таъминотига эга бўлган ижтимоий-иктисодий ахборот-ҳуқуқий муносабатлар субъекти бўлиб, у қиймат, нарх, кимматлик, тадбиркорлик даромади ва риски манбаи бўлиб ҳисобланади.
3. Узбекистан шароитида хорижий инвестицияли корхона деганда, устав жамғармасининг бир қисми ҳам резидентлар, ҳам норезидентлар томонидан киритилган, ҳам жисмоний, ҳам юридик шахсларга тегишли бўлган эркин айирбошланадиган валютадан ташкил топтан, ҳар кандай ташкилий-хуқуқий шаклда ташкил этилган хўжалик юритувчи субъект сифатида кабул килиш жоиздир. Чунки, бундай таърифнинг муомалага киритилиши инвесторлар қаторини кенгайтиради ва махаллий хорижий инвестицияли корхоналарининг устав жамтармасига эркин айирбошланадиган валютадаги молиявий инвестициялари хажмини кўпайтиради, бу эса хорижий инвестицияли корхоналарнинг иктисодий салохияти ошишига олиб келади.
4. Хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохияти хўжалик айланмасидаги мулкнинг (моддий, номоддий) салохияти, ходимлар (бошкарув ходимлари, ишчи ва хизматчилар)нинг салоҳияти ва мулкдорлар, шу жумладан, корпоратив бошкарув органига (ижроия органи бундан мустасно) жалб этилган шериклар ва акциядорларнинг салохиятидан иборат. Иктисодий салохиятни корхонанинг жамланиб келган иктисодий имкониялари салоҳиятининг қиймати орқали ифодаланиши мумкин бўлиб, ушбу салохиятни амалга ошириш эса хорижий инвестицияли корхоналарнинг реал иктисодий кудратига эришиш билан баробардир.
5. Хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохиятини акцияларнинг спекулятив нархига асосланиб, бозор кийматини мунтазам оширишга қаратилган бошкариш долзарб масала ҳисобланади. Ушбу масаланинг ечими хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохиятини бошкариш бўйича инвестицион ва бошкарув карорларини кабул килиш жараёнида реал активлар бўйича «пуфак»ни ўз вақтида аниқлаш ва олдини олиш имконини беради.
6. Ҳозирда қийматли ёндашув хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохиятинини бошқаришнинг энг оммавий усули хисобланади. Чунки айнан шу ёндашув асосида хорижий инвестицияли корхоналар ва уларнинг иктисодий салохияти мазмун-мохиятини очиб бериш, бошкарув мақсадлари, услубияти ва стретагиясини шакллантириш, бунда юзага келадиган вазифаларни тизимлилик ва комплекслилик нуқтаи назаридан ҳал этиш мумкин.
7. Хорижий инвестицияли корхонанинг иктисодий салохияти хажми ва унинг таркибий кисмларининг эквивалента ва умумий микдорий ўлчови - бу унинг киймати. Бунда хорижий инвестицияли корхоналар активлари ва пассивларнинг адолатли қийматини интергацияланган кўрсаткич сифатида кўллаш мақсадга мувофик. Адолатли киймат эса, ўз навбатида, бизнеснинг реал киймати ва объектив нархига богликдир.
8. Методология нуктаи назаридан хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохиятини бошқаришда активларни, пассивларни ва капитал структурасини бошкариш моделларини ўз ичига олувчи комплекс-баланслашган кийматли бошкарув моделини қўллаш зарур.
9. Хорижий инвестицияли корхонанинг реал кийматни унинг эркин пул оқимларини корхона капиталининг ўртача хисобланган қийматига дисконтлаш орқали ҳисоблаб чикиш, унинг акциялари объектив нархини эса бозор капиталлашуви оркали ифодалаш зарур. Комплекс сон шаклида кабул килинган адолатли қиймат кўрсаткичини эса бозор капиталлашуви ва реал киймат нисбати оркали ҳисобланадиган адолатли киймат коэффициента оркали ифодаланади. Адолатли киймат коэффициентининг 0,414 дан 2,414 гача бўлган критик оралиғида жойлашган қийматлари адолатли кийматга ишора қилади. Бу эса реал активлар бўйича «пуфак» ҳосил бўлишини олдини олиш, пухта бошкарув (шу жумладан, инвестицион) карорларини кабул килиш ҳамда корхона эгалари ва менежерларининг манфаатларини мос келиши имконини беради.
10.2003-2015 йилларда Узбекистан ЯИМда хорижий инвестицияли корхоналар улуши деярли 2 марта ошган. Уларнинг умумий сонида ижобий динамика мавжуд. Шу билан бирга, акциядорлик жамияти шаклидаги хорижий инвестицияли корхоналарнинг бошқа ташкилий-хукукий шаклларга ўзгармокда. Мамлакатимиз худудлари бўйлаб хорижий инвестицияли корхоналарнинг территориал таксимланиши тизимини такомиллаштириб бориш мақсадга мувофик. Глобал иктисодиётнинг мамлакатимизда фаолият олиб бораётган хорижий инвестицияли корхоналарларига таъсири хам кузатилмокда.
11. Хорижий инвестицияли корхоналар ривожланишидаги муаммолар, умумий тенденциялар ва қонуниятларни аниклаш учун иқтисодий салохиятни кийматли бошкарув омилларини эмпирик тахлил килиш услубидан фойдланиш лозим. Чунки активлар, пассивлар, шу жумладан капитал тузилмасини кийматли бошкарувининг танланган омиллари ёрдамида уларнинг иктисодий салохиятини комплекс-баланслашган бошкариш тизимини жорий килиш мумкин. Бу омилларнинг статистик жиҳатдан аҳамиятлилиги ва таклиф этилаётган моделларнинг детерминация коэффициентлари етарлича юкорилиги билан боғлиқ.
12. Хорижий инвестицияли корхоналарда капитал структурасини бошқаришда иерархия назарияси доминантлиги кузатилади. Шу билан бирга, махаллий хорижий инвестицияли корхоналари «янги» иерархия назариясини кўллаетгандек туюлади - таксимланмаган фойда, устав капиталини ошириш ва шундан кейингина ташкаридан карз маблагларини жалб килиш. Ушбу холат Ўзбекистонда корпоратив кимматли қоғозлар бозори ривожланиши юқори салохиятига эгалигидан далолат беради.
13. Хорижий инвестициялари улуши 30 фоиз ва ундан кўп бўлган масъулияти чекланган жамият шаклидаги хорижий инвестицияли корхона-ларни акциядорлик жамиятларига айлантиришга рагбатлантириш лозим. Бу хисоб ва хисоботларни Молиявий хисоботнинг халкаро стандартларига асосан олиб боришни жорий этиш ва хар бир хорижий инвестицияли корхонага 15 минг АҚШ доллари микдорида кўшимча инвестициялар окимини жалб этиши оркали уларнинг иктисодий салохиятини ошириш имконини беради.
14. Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 30 декабрдаги ЎРҚ-396-сон «Акциядорлик жамиятлари ва акциядорларнинг хукукларини ҳимоя килиш тўғрисида»ги Қонунига ўзгартиш ва кўшимчалар киритилиши муносабати билан акциядорлик жамиятлари шаклидаги хорижий инвестицияли корхоналар иктисодий салохиятни ошириш бўйича ўрта ва узок муддатли стратегиясининг аниклаш учун кийматли бошкарувнинг комплекс-баланслашган моделидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ.
15. Мамлакатимизда фаолият юритаётган хорижий инвестицияли корхоналарнинг ўртача реал киймати 33,2 фоизга ўсишини мўлжал килиб, комплекс-баланслашган моделдан фойдаланилса, Европа Иттифоки хорижий инвестицияли корхоналари ўртача реал қийматига ўрта муддатли истикболда (2021-2023 йилларда) эришиши мумкинлиги аниқланган. Агар ўртача бозор капиталлашувининг ўсиш прогнози 20 фоиз даражасида белгиланса, мамлакатимиздаги хорижий инвестицияли корхоналар кўзланган адолатли кийматга 2017 йилда эришадилар. Агар мамлакатимиздаги хорижий инвестицияли корхоналарлари ўртача реал киймат ўсишининг мўлжали 20,3 фоиз даражасида белгиланса, улар Европа Иттифоки хорижий инвестицияли корхоналарлари даражасига 2025 йилда эришади. Бунда бозор капиталлашуви ўсиши 15 фоиз даражасида белгиланган такдирда, мамлакатимиздаги хорижий инвестицияли корхоналарлар кўзланган адолатли киймат кийматига 2019 йилда эришишлари мумкин.
Электромагнит майдонларнинг юпқа электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларини R-функция усулида математик моделлаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда техника соҳасида электромагнит майдонларнинг электр ўтказувчанлик назарияси, хусусан, икки ёки ундан ортик физик майдонларнинг ўзаро боғлиқлиги назариясига асосланган тадкиқот ишлари изчил суратларда ривожланмокда. Жахонда магнит эластик датчикларга бўлган талаб ошиб бормокда, биргина автомобиль ишлаб чикариш бозорида 2012 йил магнит датчикларнинг сотувидан 812,2 млн. долларлик даромат ташкил килган бўлса, ушбу кўрсаткич бир йилдан сўнг 2013 йил 9,5% га ошган. Кейингги икки йилда эса мазкур сотувлар 6-7% га ошиши ва 2016 йил охирига келиб 1,1 млрд. АҚШ долларини ташкил этиши кутилмокда1.
Ўзбекистонда электромагнит майдонларнинг юпқа электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларига оид тадбирларини самарали ташкил этиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, юпқа мураккаб конструкцион шаклдаги пластина ва кобиқларнинг магнитэластиклик даражасини аникловчи бошланғич ва чегаравий шартли хусусий ҳосилали дифференциал тенгламаларни ечишнинг сонли-аналитик усуллари ва математик моделини ишлаб чиқиш, магнитокумулятив генераторлар, термоядро қурилмаларида, плазмани сақловчи жиҳозлар, магнитодинамик тезлатгичлар, харакатланаётган тизимнинг контактсиз магнит таянчлари, электромагнит майдоннинг ҳаракатланиш соҳасида ишловчи ўлчов асбобларининг ишлаш механизм ва технологияларини такомиллаштириш хамда фойдаланиш муддатини узайтириш ва сифатини янада ошириш.
Дунёда электромагнит майдонларнинг юпка электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларини моделлаштириш, мураккаб конфигурацияли магнитоэластик пластина ва қобиқларнинг асосий чегаравий шартларини қониқтирувчи ечимлар мажмуаси ва тузилмасини R-функция усулида моделлаштириш алгоритмлари ва дастурланган воситаларнинг янги авлодини ишлаб чиқиш алоҳида касб этиб бормокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: мураккаб конструкцион шаклдаги юпқа пластинка ва қобикларнинг магнитоэластикликлигини ифодаловчи тенгламалар тизимини ечишнинг фазовий ўзгарувчиларга нисбатан дискретлаш ва юпқа жисмларнинг магнитоэластиклик даражаси дискрет моделини куриш, алгебраик ва оддий дифференциаллар тенгламалар тизимини вектор-матрицали услубларга асосланган ҳисоблаш алгоритмларини ишлаб чиқиш; мураккаб шаклдаги юпқа пластина ва қобиқларнинг магнитоэластиклик синфига боғлиқлик масалаларини ечиш алгоритмларини R-функция усули ёрдамида юпқа жисмларнинг магнитоэластикликлик даражасини ҳисоблашнинг дастурий воситалари мажмуини ишлаб чикиш; мураккаб конструкцией шаклдаги юпқа пластина ва қобиқларнинг деформацион ҳолатига электромагнит майдонининг таъсир этиш даражасини аниқлаш бўйича ҳисоблаш тажрибаларини ўтказиш ва юпқа жисмларнинг магнитоэластиклик даражасини таъминлашга боглик статик ва динамик масалаларни ечиш алгоритмини ишлаб чиқиш.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2012 йил 21 мартдаги ПҚ-1730-сон «Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини янада жорий этиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда "Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарорларида ҳамда "Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 7 мартдаги 64-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини қисқартириш ва маҳсулот таннархини пасайтиришга дойр кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги карорида хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади электромагнит майдонларнинг юпқа электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларини R-функция ва сонли-аналитик усулларида математик моделлаштиришнинг алгоритмлари ва дастурий воситаларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
эластикликнинг чизиқлилик назарияси ва Лоренц электромагнит кучини хамда Гамильтон-Остроградский умумлашган вариацион ҳисоблаш усулини инобатга олган юпқа электрўтказувчан жисмларга электромагнит майдоннинг таъсири жараёнини математик модели ишлаб чиқилган;
R-функция ва Бубнов-Галеркин вариацион усулларини биргаликда қўллаган ҳолда мураккаб конструкцией конфигурацияли юпка электрўтказувчан жисмларга (пластина ва кобиқ) электромагнит майдоннинг таъсирини бошланғич-чегаравий шартларда изоҳловчи хусусий хосилали дифференциал тенглама тизимини ечишнинг сонли-аналитик усули ва алгоритми ишлаб чиқилган;
мураккаб конструкцией конфигурацияли (говакли) магнитоэластик пластина ва қобикларнинг қаттиқ маҳкамланган, шарнир-таянган чегаравий шартларни кониктурувчи ечимлар мажмуаси ва тузилмаси ишлаб чиқилган;
мураккаб конструкцией шаклдаги юпқа пластина ва қобиқларнинг магнитоэластиклик синфига мансуб масалаларни ечиш алгоритмлари ва юпқа жисмларнинг магнитоэластиклик даражасини ҳисоблашнинг дастурий воситалари мажмуи ишлаб чиқилган;
сонли ечимларни аник аналитик ечимлар билан тақкослаш ва ечимлар тузилмасининг координат функциялар сонига нисбатан ўтказилган таҳлил якинлашишга ва юпка электрўтказувчан жисмларнинг магнитоэластиклигига эришилганлиги асосланган;
мураккаб конструкцией шаклли юпқа электрўтказувчан жисмларнинг электромагнит майдоннинг статик ва динамик таъсири даражасини ҳисоблаш алгоритми ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Электромагнит майдонларнинг юпқа электр ўтказувчан жисмларнинг деформацион ҳолатига таъсир этиш жараёнларини R-функция усулида математик моделлаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Чизиқли эластиклик назарияси ва чизикли электродинамиканинг геометрик ва физик муносибликлари асосида электромагнит кучлар таъсирида бўлган электрўтказувчан юпка жисмлар учун материал конструкцияси ва механик хусусиятлари аникланади.
2. Гамильтон-Остроградский умумлаштирилган тамойилига асосан юпка жисмлар учун чизикли эластиклик назарияси Коши муносабатлари ва Гук конуни хамда электродинамика чизикли назарияси мутаносиблиги, жумладан Максвелл тенгламаларини ҳисобга олган холда, яъни электромагнит майдон Лоренц пондеромотор хажмий кучлари, сирт ва контур кучлар эса Максвелл электромагнит тензори орқали аниклананиши асосида юпка жисмлар учун Кирхгоф-Ляв гипотезасини қўллаб юпка қобиқлар ва пластиналар магнитоэластиклик икки ўлчамли янги математик моделлари ишлаб чиқилади.
3. Мураккаб шаклдаги юпқа электрўтказувчан жимсларнинг (пластиналар ва кобиқларнинг)деформацион холатига электромагнит майдонлар таъсир этишини тавсифловчи чегаравий шартлари мавжуд хусусий ҳосилали дифференциал тенгламалар тизимини ечиш алгоритмлари ва сифат жихатдан сонли-тахлилий Бубнов-Галеркин вариацион хамда R-функциялар тузилмавий (RFM) усулларини биргаликда қўлланиши орқали дискрет тенгламалар (дискрет моделлар) ишлаб чиқилади.
3. Мураккаб шаклдаги юпқа электрўтказувчан жимсларнинг (пластиналар ва кобиқларнинг)деформацион холатига электромагнит майдонлар таъсир этишини тавсифловчи чегаравий шартлари мавжуд хусусий ҳосилали дифференциал тенгламалар тизимини ечиш алгоритмлари ва сифат жихатдан сонли-тахлилий Бубнов-Галеркин вариацион хамда R-функциялар тузилмавий (RFM) усулларини биргаликда қўлланиши орқали дискрет тенгламалар (дискрет моделлар) ишлаб чиқилади.
4. Мураккаб конфигурацияли юпка магнитоэластик пластиналар ва қобиқларнинг асосий чегаравий шартлари учун ечимлар тузилмаси (координата функцияларининг кетма-кетлиги) R-функциялар усули ёрдамида яратилади, ҳамда юпқа жисмлар мураккаб сохалари (икки ва тўртта айлана кесимли айлана, кўпбурчак, айланасимон бурчакли тўғри тўрт бурчак ва бошқалар) учун R-функциялар алгебраик мантиқий назариясининг картеж амаллари ёрдамида нормаллаштирилган тенгламалар курилади.
5. Юпка жисмлар магнитоэластиклик дискрет моделлари учун вектор-матрица кўринишида аниқланган, чизикли алгебраик ва бошлангич шартли оддий дифференциал тенгламалар системалари аниқлайдиган, юпқа конструкцияларни моделлаштиришнинг блокли матрицалари шакллантири-лади, квадратур формулалар, Ньюмарк усули, Гаусс усулларини қўллашга асосланган системаларни сонли ечиш усуллари ва алгоритмлари ишлаб чиқилади.
6. Мураккаб шаклли юпка пластиналар ва қобиклар магнитоэластик синф масалаларини ечиш алгоритмларининг модулли тахдили ўтказилган ва юпка жисмларни R-функциялар усули ёрдамида хисоблаш учун компьютерда ўнта асосий модулдан иборат дастурлар мажмуа шаклида дастурий таъминот ишлаб чиқилади.
7. Классик шаклдаги (квадрат, айлана) юпка пластиналар магнито-эластиклигини ҳисоблашда олинган сонли натижалар тўғрилиги R-функция-лар усулида олинган сонли ечимлар аник ечимлар билан таққосланиб, асослаб берилган, шу билан бирга қаттик ва шарнир маҳкамланган чегаравий шартли пластиналар кўрилади. Мураккаб конструкцион шаклли юпқа пластиналар магнитоэластиклигини R-функциялар усули ёрдамида курилган ечимлар координата функциялари сонига нисбатан хамда икки карра интегралларни ҳисоблашда богланмалар (нукталар) сонига нисбатан ҳисоб-лаш алгоритми яқинлашиши тадқиқ қилинган. Базис полиноми сифатида даражали полином танлаб олинган ва полином даражаси 3-4 бўлганда (координата функциялари 10-15 га тенг) яхши якинлашиши кузатилади.
8. Ишлаб чиқилган алгоритмик дастурий инструментарий (мажмуа) асосида мураккаб шаклли (икки ёки тўрт айлана кесимли, мураккаб кўпбурчак, ҳалқа шаклидаги) юпқа пластинкаларни магнитоэластиклик статикаси масалаларини ечиш бўйича ҳисоблаш тажрибалари ўтказилган. Берилган магнит майдони турли қийматларга ва магнит майдон кучланиш турли йўналишларга эга бўлган ҳолатда чегарада шарнир ва каттик маҳкамланган пластиналарнинг деформацион холатига электромагнит майдон статик таъсири аниқланади.
9. Чегаралари каттиқ, шарнир маҳкамланган, эркин пластиналарнинг деформацион ҳолатига ишлаб чиқилган алгоритмик дастурий мажмуа асосида электромагнит майдоннинг динамик таъсири кўриб чикилган ва R-функциялар усулида мураккаб шаклли юпка жисмлар магнитоэластиклик динамикаси масалаларини ечиш бўйича ҳисоблаш тажрибалари ўтказилган. Ташки электромагнит майдонда жойлашган электрўтказувчан материалдан ясалган ўзгармас қалинликка эга пластиналар масаласи кўриб чикилган. Бу масала икки босқичда ечилади: биринчи босқичида - электростатика масаласи ечими топилади ва магнит майдон кучланиш киймати аниқланади, иккинчисида эса магнит майдон кўрсаткичлари магнитоэластиклик масаласига киритилиб бажарилади. Мураккаб конструкцион шаклли юпка жисмлар деформацион ҳолатига электромагнит майдоннинг динамик таъсири аниқланади.
10. Олинган натижалар ва алгоритмик дастурий мажмуа мураккаб шаклли юпқа қобиклар ва пластиналар магнитоэластиклигининг муайян масалаларини ечиш усулларини татбиқ килиш натижасида 127,8 млн. сўмли иқтисодий самадорликка эришилади.
Ноаниқлик шароитида динамик объектларни бошқариш жараёнларини интеллектуаллаштириш моделлари ва алгоритмларини яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида автоматлаштириш соҳасида технологик жараёнларнинг интеллектуал технологиялари ютукларига асосланган юкори самарадорликка эга бошкариш тизимларини яратиш жараёни етакчи ўринни эгаллайди. Жадал ривожланаётган замонавий ахборот жамиятида жуда катта маълумотлар окимини тахлил килиш ва кайта ишлашга асосланган реал динамик тизимларни бошкариш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида, яъни АҚШ, Германия, Япония, Жанубий Корея ва бошқа давлатларда маълум ютукларга эришилган бўлиб, уларда саноат ва носаноат сохаларида ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш ва махсулотларнинг ракобатбардошлигини таъминлаш учун технологик жараёнларни бошкариш усулларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. Ҳозирги вактда уларда технологик объектларнинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда қўлланилаётган интеллектуал бошкариш тизимлари умумий ишлаб чикариш корхоналарининг 40-45% ни ташкил этади1. Бунинг натижасида махсулот ва энергия сарфининг тежамкорлиги 35% гача камайишига эришилган".
Узбекистан Республикасида технологик жараёнларни ва ишлаб чиқаришнинг юкори самарадорликка эга бўлган бошкариш тизимларини яратишга оид тадбирларни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада, жумладан, ишлаб чикаришнинг турли соҳаларидаги алоҳида технологик объектларни юкори самарали бошкариш тизимларини яратиш, бошкариш жараёнларини интеллектуаллаш, интеллектуал бошкариш тизимларининг тадқиқ этиш усулларини такомиллаштириш ва жараёнларни бошкаришнинг интеллектуаллаш воситаларини яратишга багишланган катар илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда турли технологик объектларни бошкариш жараёнини интеллектуаллаштиришда бошкариш тизимининг нейро-катъиймас моделлари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш, билимлар базасини шакллантириш ва улар асосида бошкариш тизимини такомиллаштириш муҳим ахамият касб этмоқда. Бу борада максадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади: динамик объектларнинг хусусиятларини хисобга олиш имконини берувчи нейрон тўрларни ва катъиймас мантик асосида жараённинг гибрид моделларини куриш; бошкариш назариясининг замонавий усуллари хамда интеллектуаллаш тамойилларини биргаликда қўллаш асосида бошкаришни интеллектуал-лаштириш; бошкариш жараёнларини интеллектуаллаштиришнинг техник ва дастурий воситаларини ишлаб чиқиш; мураккаб ва ўз навбатида юкори самарали мослашувчан ва робастли бошкарув алгоритмларини яратиш; моделлар ва бошкариш алгоритмлари асосида билимлар базасини яратиш; динамик объектларни ноаниклик шароитида автоматлаштирилган мониторинги ва бошқаришни интеллектуаллаштиришнинг дастурий-инструментал воситасини ишлаб чикиш.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 27 июндаги ПҚ-1989-сон «Узбекистан Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари ҳақида»ги Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ноаникдик шароитида динамик объектларни бошкариш жараёнларини интеллектуаллаштириш моделлари ва алгоритмларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ечиладиган масалаларнинг асосий синфлари аникланган ва ноаниклик шароитида фаолият кўрсатаётган динамик объектларнинг бошкариш жараёнларини интеллектуаллашнинг тамойиллари ишлаб чикилган;
замонавий бошкариш назарияси ва интеллектуал технология усулларининг интеграцияси асосида ишлаб чикариш вазиятлари ноаниклик шароитида фаолият кўрсатувчи динамик объектларни бошкариш жараёнини интелектуаллашган тизимини яратишнинг янгича сифат кўринишидаги ёндашуви ишлаб чикилган;
динамик объетларнинг бошкариш тизимларини мослашувчан хоссага эга бўлган ва бошқарилувчи жараёнларнинг динамик хусусиятларини ҳисобга олувчи мавжуд турли моделлардан фарқ қилувчи интеллектуаллашган гибрид моделлар мажмуаси ишлаб чикилган;
динамик объектларнинг моделлаштириш алгоритмларини тадқиқ килишнинг бошкариш карорини кабул килиш ва энг яхши моделини танлаш масалаларининг ечимини таъминловчи моделлаштириш самарали алгоритмлари яратилган;
структураси, параметрлари ва вазиятлари ноаниклик шароитидаги ўзида анъанавий автоматик бошкариш назарияси усуллари ва интеллектуал бошкариш тамойилини жамлаган динамик объектларни бошкариш масаласини интеллектуаллашган ечувчиси яратилган;
динамик объектларни адаптив нейро-катъиймас ва башоратлаш моделлари асосида объектнинг ўлчанмайдиган координаталарини аниқлаш, бошкариш тизимининг параметрларини коррекциялаш ва синтезлаш алгоритмлари ишлаб чикилган;
ноаниклик шароитида саноат объектларини бошкариш масалаларини самарали ечишда идентификациялаш ва генетик алгоритмлар комбинацияси шаклидаги интерактив адаптациялаш усулига асосланган динамик объектларнинг бошкариш тизимини мослашувчан нейро-қатъиймас синтезлаш алгоритмлари яратилган.
ХУЛОСА
«Ноаниклик шароитида динамик объектларни бошкариш жараёнларини интеллектуаллаштириш моделлари ва алгоритмларини яратиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Динамик объектларни интеллектуал бошкариш масалаларини ечишнинг усуллари ва алгоритмларини тизимлаштириш ва тахлил килиш асосида автоматик бошкариш назарияси ва интеллектуал технология тамойиллари базасида динамик объектларни интеллектуал бошкариш тизимларини яратишнинг назарий асослари ривожлантирилган.
2. Ноаниклик шароитида фаолият кўрсатадиган динамик объектларни интеллектуал бошкариш тизимларини яратишда классик бошкариш назарияси ва интеллектуал бошкариш усулларини интеграллашга асосланган янги сифат кўрсаткичли ёндашув таклиф этилган.
3. Технологик объектлар бошқарилувчи жараёнларининг динамик хоссаларини ҳисобга олиш имконини берувчи ва мослашувчанлик хоссаларига эга интеллектуаллашган гибрид моделлар мажмуаси ишлаб чикилган.
4. Нейрон тўрлар, ноаниқ мантиқ, генетик алгоритмлар ва классик бошкариш назарияси усуллари асосида мураккаб шаклланувчи бошкариш жараёнларини моделларини шакллантириш ва динамик объектларни бошкариш жараёнини интеллектуаллашнинг математик асоси бўлган технологик жараёнларнинг гибрид моделларини яратиш услубияти ишлаб чикилган.
5. Иерархии таҳлил усуллари, баҳолаш процедуралари ва қатъиймас мантиқ усуллари базасида бошкариш тизими фаолиятининг моделини танлаш асосида динамик объектларни тадқиқ килишнинг самарали ечимини таъминловчи моделлаш алгоритмларини яратишнинг алгоритмик асослари ишлаб чикилган.
6. Структураси, параметрлари ва вазиятлари ноаниклик шароитида интеллектуал бошкариш тамойиллари ва анъанавий автоматик бошкариш назарияси усулларини ўз ичига олган динамик объектларнинг бошкариш масаласини интеллектуал ечувчиси ишлаб чикилган.
7. Динамик объектларни идентификациялаш ва генетик алгоритмлар комбинациялари шаклидаги интерактив адаптация усулига асосланган адаптив нейро-қатъиймас комбинациялашган бошкариш тизимини синтезлаш ҳамда адаптив башоратлаш, тизимнинг ўлчанмайдиган координаталарини аниқлаш ва бошкариш тизимининг параметрларини коррекциялаш алгоритмлари ишлаб чикилган.
8. Тадкиқ этилаётган интеллектуал бошкариш тизимини иерархик ифодаланишига асосланган интеллектуал бошкариш тизимини тадкиқ килиш ва иерархик кўп сатхли моделлаштириш тамойили ишлаб чикилган.
9. Динамик объектнинг модели ва ташки таъсирлар хакидаги маълумотлар тўлиқ бўлмаганда, бошкариш тизимининг сифат кўрсаткичларига нейрон тўрлари параметрларининг таъсирини бахолаш, бошкариш тизимнинг структураси ва унинг элементларини ўзаро боғлиқлик моделини аниқлаш процедураларини ўз ичига олган адаптив нейро-қатъиймас бошкариш тизимининг синтезлаш алгоритмлари яратилган.
10. Энергетик объектлар ва нефть-кимё мажмуаларининг технологик агрегатларини оптимал ишлаш режимларини танлаш хисобига энергия сарфини камайтириш ва унинг натижасида ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш хамда турли авария вазиятларини олдини олиш имконини берувчи объектларнинг технологик параметрларини автоматлаштирилган мониторинги ва бошкариш тизими ишлаб чикилган.
Ғўзанинг генетик келиб чиқиши узоқ бўлган дурагайлар асосида сув танқислигига чидамли селекцион ашёлар яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё миқёсида 35 тадан ортиқ мамлакатда ғўза экилади, шундан 25 та мамлакатда сув танкислиги натижасида ғўза хосилдорлиги ва тола сифатининг пасайиши кузатилмоқда'. Ғўзанинг серхосил, тола сифати юқори ва турли ташқи стресс омилларга, айникса қурғоқчиликга бардошли селекцион ашёларини яратиш ва шулар негизида кимматли хўжалик белгиларни намоён қиладиган навларни кўпайтириш шу куннинг долзарб муаммоларидан бири хисобланади.
Республикамизда ғўзанинг ҳосилдорлигини ошириш ва тола сифатини янада яхшилаш, мавжуд сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва сув танқислигига чидамли навларни яратиш бўйича кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда.
Ғўзанинг турли стресс омилларга, касалликларга, жумладан сув танқислигига генетик жихатдан чидамли бўлган бошлангич ашёларини яратишда G.hirsutum L. турига мансуб ёввойи ва яримёввойи намуналардан фойдалапиб, мадапий турларпипг кимматли хўжалик белгиларипипг генетик ўзгарувчанлигини ошириш, мавжуд донорларнинг генетик асосларини такомиллаштириш оркали эришиш мумкин. Дурагай организмларда полигенларнинг ижобий рекомбинацияси натижасида генетик жихатдан бойитилган генотипларнинг пайдо бўлишига олиб келадиган турли дурагайлаш усулларини кўллаш ижобий самара беради. Бунда, янги генетик ўзгарувчанликка эга кимматли рекомбинантлар трансгрессив шаклларни ажратиб олиш муҳим аҳамиятга эгадир.
Диссертация тадқиқотларида илк маротаба ғўзанинг ssp.yucatanense, ssp.punctatum, ssp.morilli, ssp.richmondi, ssp.marie-galante, ssp.brasiliense, G.thurberi, G.raimondi намуналаридан гермоплазманинг лиги манбаларини мамлакатимизнинг сув кескин танкис бўлган ва шурланган тупрок шароитида селекцион мосланувчанликнинг генетик жиҳатидан хилма-хил хусусиятлари аниқланди. Тадқиқотлар натижасида Мексикадан келтирилган донор намуналарни Америка навлари ва махаллий навлар билан дурагайлаш усули билан селекцион амалиётда ноёб ҳисобланган нав ва тизмалар яратилди.
Ўзбекистон Республикасининг 2002 йилда кабул килинган янги тахрирдаги «Селекция ютуклари тўғрисида»ги, 1996 йилда кабул килинган «Уруғчилик тўғрисида»ги конунлари ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1996 йил 19 сентябрдаги «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг уруғчилик соҳасидаги сиёсати тўғрисида» 328-сон карори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий ҳуқуқий кийматларда белгиланган вазифани амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ғўзанинг G.hirsutum L. турига мансуб ёввойи ва яримёввойи намуналарини (ssp.yucatanense, ssp.punctatum, ssp.morilli, ssp.richmondi, ssp.marie-galante) Америка навлари ва маҳаллий навлар селекциясида F1-F2-F3 ва Ғю ўсимликларида сув танқислиги ва шўрланган ерларга бардошли тизма ҳамда навларни яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор маҳаллий ва хорижий селекция ва генетика амалиётида ғўзанинг G.hirsutum L. турига мансуб Мексикадан келтирилган ёввойи ssp.yucatanense ва яримёввойи ssp.punctatum, spp.morilli, spp.richmondi, spp.marie-galante намуналари, Америкадан келтирилган Acala-1517-70, Dcltapinc-16, Paumaster-266, 0226, Shorcat, Selection-compositae навлари ҳамда маҳаллий С-6524, С-9070, Наманган-77, Тошкент-1, Ф-149, Ф-108 тизма ва навлар, сув танқислигига бардошли, кимматли хўжалик белгилариги эга бўлган янги навлар яратилган;
сув танкислигига бардошли, вертицеллёз вилтга чидамли, тола чиқими юкори бўлган янги донорлар яратилган;
илк бор ёввойи ва яримёввойи намуналарни навлар билан ўзаро чатиштириш натижасида ва мураккаб полиморф дурагайлашда 4-8 ота-она шакллар иштирок этган 2-4 турли шакллар пайдо бўлган, толаси IV- ва ундан юкори типга эга бўлган манбалар яратилган;
сув танқислиги шароитида (0-1-0) сугоришда генетик жихатдан бардошли, барча ижобий кўрсаткичлар мужассамлашган дурагайларни танлаш хусусиятига эга эканлиги назарий жихатдан исботланган;
ирсийланишнинг генетик конуниятлари ва дурагайларда белгиларининг ўзгарувчанлиги, янги интрогрессив тизмалар иштирокида кимматли хўжалик белгилари сув танқис бўлган шароитида яратилган;
доминант ва юқори доминантларнинг сув танкислигига чидамлилик даражаси, тезпишарлиги, битта кўсакдаги пахта вазни, тола чиқими ва сифат кўрсаткичлари яратилган тизма ва навларда белгиланган.
Илк бор сув танкислигига бардошли, турли агроиқлим шароитида етиштиришга хос юқори кўрсаткичларга эга бўлган тезпишар, тола чиқими сифати жаҳон талабларига мос келадиган нав яратишга эришилган.
ХУЛОСА
1. Мамлакатимизда ва дунё пахтачилигида илк маротаба тола сифати юкори (метрик номери 6700-10800, пишиқлиги 4 г/к текс, микронейри 3,9-4,0) хамда вилтга нисбатан бардошли бўлган ғўзанинг G.hirsutum L. турига мансуб янги ssp.yucatanense (каталог раками 397503), ssp. punctatum (каталог раками 428889), ssp.morilli (каталог раками 428906), ssp.richmondi (каталог раками 428896), ssp.marie-galante (каталог раками 454537), тур хиллари ва яратилган янги (Акала-1517-70 х ssp.marie-galante)', (ssp.yucatanense х ssp.punctatum); [(Dcltapinc-16 х ssp.morilli) х (Paumaster-16 х ssp.richmondi)] тизмаларидан амалий селекцияда бошлангич ашё сифатида фойдаланган холда сув танкислигига бардошли янги навлар яратиш мумкин эканлиги назарий жихатдан исботланди ва амалиётга тавсия этилади.
2. Сув танкис бўлган шароитда сув танкислигига бардошли ашёларни яратишда белгиларнинг генетик детерминаллиги, дурагайлаш ишларини узлуксиз танловлар асосида ва қатъий сугориш тизимида сув танкислигига бардошли ашёлар яратилиши аниқланди. Энг мухими чатиштириш ишларига жалб килинган бошлангич ашёларнинг нав намуналари сонининг 2-8 тагача бўлиши, улардан 2-4 таси ёввойи ва яримёввойи шакллардан иборатлиги тавсия этилади.
ўрганилаётган шаклларда, аниқланди. Рекомбинацион спектрлиликни кенгайишини
3. Стресс омиллар таъсирида
ўзгарувчанликнинг яширин кўриниши жараёнларда генетик ўзгарувчанликни, узлуксиз равишда таъминлаб турадиган адаптив аҳамиятга эга кимматли
хўжалик белгиларини олишга эришилди. Селекция ишларининг сўнги босқичларида сув танкис бўлган шароитда кенг майдонларда муҳим аҳамиятга эга бўлган истиқболли шакллар сони юкори кўрсаткичларга эга бўлган генотипларнинг ижобий танлови муҳим аҳамиятга эга эканлиги максадга мувофик.
4. Тезпишарлик белгиси бўйича аксарият Fi дурагай комбинацияларда юкори доминантлик, баъзи ҳолатларда ота-она шаклларига нисбатан оралиқ ҳолда ирсийланиши аниқланди. Тезпишарлик одатдаги суғориш тизими (1-2-1) (109-115 кун), сув танқислиги (106-115 кун) шароитида бошқа белгилар билан генетик жихатдан мос равишда шаклланиши намоён бўлди. Тезпишар тизмалар маҳаллий ва Америка нав намуналари (Punctatum, С-6524, Наманган-77, Acala-1517-70, Shortcat, Paumaster-266) асосида яратилганлиги муҳим аҳамиятга эга. Бу ерда яримёввойи шакллар ва навларнинг доминант генларининг киймати тезпишарликнинг детерминацияланишига кўра кайд этилган. Юкори ҳароратда, сугоришлар сони ва суғориш тизимига боғлик бўлмаган ҳолда, вегетация даврининг қискаришига олиб келса-да, лекин ушбу ҳолат 2 марта сугориш тизимида кескин намоён бўлади, яъни ер ости сувларининг жойлашуви (8-10 м) сув сарфининг камайишини (2300м3) таъминлайди. Вегетация даврининг қискариши ҳар иккала фазада хам асосан гуллаш-очилишда (2012 й. шароитида 35-45 кун), ўртача 3 йиллик маълумотларга кўра стандарт С-6524 навида 55 кунни ташкил этгани ҳолда яратилган ашёларда 43-49 кунга тенглиги мақсадга мувофиқ.
5. Тадқикотларда сув танкислиги шароитида Ғ| дурагай комбинацияларида битта кўсакдаги пахта вазни 6,0-7,0 г. ни ташкил этиб, гетерозис самараси, оралиқ ва баъзан салбий ҳолатдаги ирсийланиш кузатилди. Ғ2 да ашёлар йирик кўсакли ота-онасига яқинлашган ҳолда юкори ирсийланишни намоён қилди. Йирик кўсакли навлар яратишда Аса1а-517, Selection-compositae нав-намуналардан фойдаланиш мақсадга мувофикдир.
6. Янги юкори тола чикимига Fi (39,0-41,4%) эга бўлган тизма ва навларни яратишда бошлангич ашё сифатида 2-3 та тола чиқими юкори (38,5 - 40,0 %) бўлган Наманган-77, Shortcat, [(Deltapine-16 х ssp.morilli) х (Paumaster-16 х ssp.richmondi)] тизма ва навлари юкори натижага эришилганлиги назарий жихатдан исботланди.
7. Бошланғич ашё сифатида иштирок этган толаси узун бўлган (1,18-1,24 дюйм) тизмалардан дурагайлашда Fi авлоднинг ўзида юкори натижаларга (1,18-1,27) эришилди. Ирсийланишнинг юқори доминантлиги (Acala-1517-70 х ssp.marie-galante) ва (Paumaster-266 х ssp.punctatum) тизмаларида, баъзи холлардагина қисман доминантлик кузатилди. Бошлангич ашёлар сифатида фойдаланилган (Acala-1517-70 х ssp.marie-galante) ва (Paumaster-266 х ssp.punctatum) намуналари иштирокида толаси узун 1,25-1,28 дюймга тент бўлган донорлар олиш тавсия этилади.
8. Нав ва тизмаларни яратишда метрик номери 6400-10500, пишиқлиги 4,2-4,3 г/к текс, ва юкори микронейр кўрсаткичига эга бўлган тур хиллари ва Америка навлари иштирокида F1-F3 дурагайлар микронейр кўрсаткичи (3,8-4,4) бўлган нав ва тизмалар яратилди. Бу тур хиллари ssp.marie-galante (10800 г), brasiliense ва Акала-1517-70 навини ташкил этади.
9. Fi да толанинг узилиш узунлиги бўйича юкори доминантлик ((Acala-1517-70 х ssp.marie-galante), [(Deltapine-16 x ssp.morilli), (Paumaster-266 x ssp.richmondi), (Paumaster-266 x ssp.punctatum)) тизмаларида кузатилди ва маҳаллий навлар иштирокида олинган дурагай комбинацияларининг белгилари деярли ўзгармаганлиги кейинги авлодларда хам кузатилади.
10. Табиий ва сунъий шароитларда ssp.yucatanense х ssp.punctatum тизмаларда танловлар эволюция жараёнида олиб борилиши рекомбинагенезга боғлиқ равишда танланиши мақсадга мувофиқ.
11. Ирсийланиш даражаси Fi да 1000 дона чигит вазни кўрсаткичини юкори доминантликни, салбий гетерозис ёки оралиқ ҳолатда бўлганлиги кузатилди. Ирсийланиш кўрсаткичи ва 1000 дона чигит вазнининг ирсийланиши куйидаги кўрсаткичга Ғ| да (120-140 г) ва F2 да (117-118 г), танловга кўра 1-2-1 сугориш тизими ва сув танқислиги шароитида 115-140 г чигит вазнига эга бўлган тизмалар ажратиб олиш имконияти яратилди.
12. Сув танкислиги (0-1-0) ва 1-2-1 сугориш шароитида тезпишар (108-115 кун), йирик кўсакли (6,8-7,3 г), тола чикиши юкори (39,0-42,0 %) ва узун толали (34,5-36,0 мм), микронейри талаб даражасида (3,8-4,5), толанинг узилиш кучи юкори (33,5-37,5 г/к текс.), ўта узун толали (1,17-1,Здюйм), хосилдор (37-40 ц/га) бўлган тизма ва навлар яратиш учун ашёлар олинди. Олинган ашёларда ўсимлик бўйининг баландлиги ўртача 90-97 см.ни, айрим ҳолатларда 105-113 см.ни ташкил этади.
13. С-5706 ва С-5707 навлари яратилиб, давлат нав синовида синалмокда ва уруғи кўпайтирилмокда. Уларнинг барчаси сув танкислигига чидамли (1300-2500 м3), сизот сувларининг жойлашуви чукурлиги (8-10 м) ва (1,5-2 м) бардошлилиги билан ажралиб туради. Ўзбекистоннинг турли агроиқлимли худудларида сув танкислигини инобатга олиб, С-5706, С-5707, С-5709, С-5710 навларини синаш ва кўпайтириш тавсия этилади. Сизот сувларининг турли жойлашувига кўра (8-10 м ва 1,5-2 м) юкори потенциалли хусусиятларга эга бўлиши максадга мувофик.
14. Сув танкислигига бардошли С-5706, С-5707, С-5709 ва С-5710 навлари бўйича республика ҳудудлари бўйича етиштириш агротехникасини ишлаб чикиш ва янги ижобий белгиларга эга навлар яратишда улардан фойдаланиш тавсия этилади.
15. Яратилган тизма ва навлар қўлланилишида сув сарфининг ҳажми 2 марта қисқартирилишига эришилганлиги туфайли Ўзбекистоннинг сув танқис ҳудудларида кўшимча капитал харажатларсиз иктисод килинган сув ҳисобини кайта тақсимлаш эвазига бошқа экин турларини етиштириш имконияти яратилди. Бир марта сугоришда гектаридан 252800 сўм иқтисод қилинди, рентабеллик эса - 20,9% ни ташкил этади.
Бузоқ ва қўзиларнинг аралаш бактериал касалликлари патоморфологик диагностикаси ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё миқёсида чорва ҳайвонлари бактсриал касалликларининг тарқалиши 16,2 фоизни, шундан аралаш бактсриал касалликлар 10,9 фоизни ташкил этади. Шу сабабли чорва ҳайвонлари касалликларининг олдини олиш ва уларга карши курашишда рссурстежамкор, импорт ўрнини босувчи хамда экспортбоп дори воситаларини татбиқ этиш муҳим аҳамиятга эга.
Республикамизда чорва хайвонлари, айниқса, бузоқлар ва қўзиларнинг аралаш бактсриал касалликлари билан зарарланишини камайтириш, уларни даволаш, олдини олиш ва карши курашишга каратилган кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда.
Қишлоқ хўжалигининг асосий тармоғи бўлган чорвачиликни ривожлантириш ва самарадорлигини оширишда давлат, фермер хамда хусусий хўжаликлардаги чорва моллари бош сонини кўпайтириш, маҳсулдорлигини ошириш, соглом бола олиш, уларни тўғри парваришлаш, турли касалликлардан саклаш муҳим аҳамиятга эга.
Ёш хайвонлар орасида содир бўладиган пастереллёз, сальмонеллёз ва колибактсриоз каби юқумли касалликлар чорвачиликда муҳим муаммо бўлиб келмокда. Ветеринария сохасида биологик ва кимёвий прспаратларнинг стишмаслиги муаммони янада мураккаблаштириб, юқумли касалликларнинг кснгроқ тарқалишига сабаб бўлмокда.
Шу кунга қадар ёш хайвонлар орасида учрайдиган колибактсриоз, сальмонеллёз ва пастереллёз касалликларнинг аралаш холда учрашининг патоморфологик диагностикаси, уларни даволаш ва олдини олиш чора-тадбирлари бўйича тадқиқотлар старли даражада ўтказилмаган. Бунда ёш хайвонларнинг аралаш бактсриал касалликларига ўз вактида ташхис қўйиш, даволаш ва олдини олиш учун махаллий биопрспаратлар ишлаб чикиш алохида эътиборга эга.
Ёш хайвонлар орасида содир бўладиган пастереллёз, сальмонеллёз ва колибактсриоз каби юкумли касалликлар чорвачиликда муҳим муаммо бўлиб келмокда. Ветеринария соҳасида биологик ва кимёвий прспаратларнинг стишмаслиги муаммони янада мураккаблаштириб, юкумли касалликларнинг кснгроқ тарқалишига сабаб бўлмокда.
Шу кунга кадар ёш хайвонлар орасида учрайдиган колибактсриоз, сальмонеллёз ва пастереллёз касалликларнинг аралаш холда учрашининг патоморфологик диагностикаси, уларни даволаш ва олдини олиш чора-тадбирлари бўйича тадқиқотлар старли даражада ўтказилмаган. Бунда ёш хайвонларнинг аралаш бактсриал касалликларига ўз вактида ташхис қўйиш, даволаш ва олдини олиш учун махаллий биопрспаратлар ишлаб чикиш алохида эътиборга эга.
Ёш хайвонларнинг аралаш бактсриал колибактсриоз, сальмонеллёз ва пастереллёз касалликларига тезкор ташхис қўйишга эришилса, мазкур касалликларнинг олди олинади, хайвонлар бош сони кўпаяди, сут ва гўшт махсулотлари сифати яхшиланади. Ҳозирги кунда бузок ва қўзиларнинг аралаш бактсриал касалликларига тезкор ташхис кўйиш, бир вақтнинг ўзида касалликларни даволаш ва олдини олишда энергия, материал ва ресурс сарфини камайтириш, иш сифатини оширишга каратилган тадқиқотлар долзарб вазифа хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сонли «Шахсий ёрдамчи, дехкон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рагбатлантиришни кучайтириш хамда чорвачилик махсулотлари ишлаб чиқаришни кенгайтириш борасидаги кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори хамда Узбекистан Республикасининг 2015 йил 29 декабрдаги 397-сонли «Ветеринария тўғрисида»ги янги тахрирдаги қонунида белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади. Чорва ҳайвонлари орасида кснг таркалган колибактсриоз, сальмонеллёз ва пастереллёз касалликларини аралаш ҳолда учрашини аниклаш, ташхис қўйиш, даволаш хамда олдини олиш чора-тадбирларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор рсспубликамиз қишлоқ хўжалиги ҳайвонларида турли хил қўзғатувчиларни аралаш ҳолда кечиши, тарқалиши, эпизоотик холати ҳамда табиий шароитда касалланиши аниқланган;
ҳар бир касалликнинг клиник бслгилари, патологоанатомик ва патогистологик ўзгаришлари хамда бактсриологик тскшириш натижалари аниқланган;
бузоқлар ва қўзиларда аралаш бактсриал касалликларга ўз вақтида ташхис қўйиш хамда дсффсрснциал диагностикаси ишлаб чиқилган;
колибактсриоз, салмонсллёз ва пастереллёз касалликларини биргаликда, бир вақтнинг ўзида даволаш услуби яратилган;
бузоқ ва қўзиларда аралаш бактсриал (пастереллёз ва диплококкоз) касалликларнинг олдини олиш натижалари ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
1. Республика чорвачилик хўжаликларида ёш ҳайвонларнинг аралаш бактсриал (колибактсриоз, сальмонеллёз, пастереллёз ва диплококкоз) касалликларнинг таркалиш даражаси бузоқларда 21,4 фоиз, қўзиларда эса 27,5 фоизгача бўлиши қайд этилди.
2. Аралаш бактсриал касалликлар бузоқлар орасида асосан колибактсриоз+сальмонеллёз - 30 фоизгача, пастсрсллёз+колибактсриоз - 25 фоизгача, диплококкоз+пастсрсллёз - 18 фоизгача учраши, кўзиларда эса колибактсриоз+сальмонеллёз - 35 фоизгача, пастереллёз+диплококкоз - 25 фоизгача, пастереллёз +колибактсриоз 28,7 фоизгача учрашига аҳамият бсриш лозим.
3. Бактсриал касалликларнинг аралаш ҳолда Қашкадарё, Навоий, Самарканд, Жиззах ва Бухоро вилоятлари хамда Қорақалпоғистон Республикаси хўжаликларида бузоқ ва қўзилар орасида учрашини эътиборга олиш максадга мувофик.
4. Пастереллёз, сальмонеллёз ва колибактсриоз касалликлари билан касалланган бузоқ ва қўзиларда патоморфологик ўзгаришлар умумий кон томирлар рсакцияларининг кучайиши, шишлар ҳосил бўлиши, ичаклар шиллиқ пардаларида кон куйилишлар ва катарал-гсморрагик ялигланишлар, жигар ва буйраклар парснхимасида доғли қон куйилишлар, ўпкада катарал геморрагик крупоз нскрозланувчи пневмония ўчоқлари ривожланишига ахамият бсриш тавсия этилади.
5. Пастереллёз, колибактсриоз ва диплококкоз билан касалланган бузок ва қўзиларда патоморфологик ўзгаришлар барча паренхиматоз аъзоларда кон куйилишлар, ўпкада катарал-фибринозли пневмония ва томирларнинг конга тўлиши, шишлар, ошқозон-ичакларда катарал-гсморрагик гастроэнтеритлар намоён бўлишига аҳамият бсриш мақсадга мувофиқ.
6. Бузок ва қўзиларда пастереллёз билан сальмонеллёз аралаш ҳолда учраганда клиник, патологоанатомик ўзгаришлар жуда чукур ва мураккаб бўлиб, кўп ҳолларда хайвонлар аъзоларида иккала касалликка хос ўзгаришларни кузатиш мумкинлигига, қорин бўшлиғида фибринли экссудат тўпланиши, крупоз-нскрозли пневмония, плевропневмония пастереллёзга, ошкозон-ичакларда катарал-геморрагик яллигланишлар, жигар, буйрак, талок ва ширдонда қон турғунлиги, кон куйилишлар, дистрофик ўзгаришлар хамда паратифоз тугунчаларнинг ҳосил бўлиши сальмонеллёзга, патологик жараённинг оғир ёки енгил бўлиши қўзғатувчиларнинг вирулентлигига боғлиқлигига эътибор бсриш тавсия этилади.
7. Касалликларга ташхис кўйишда, аввало, касалликнинг келиб чиқиш сабаблари, эпизоотик маълумотларини аниқлаш, клиник белгиларига хамда касалликнинг патологоанатомик ўзгаришларига қараб хамда бактсриологик тскширишлар натижасига асосланиб ташхис кўйиш максадга мувофик.
8. Аралаш бактсриал (пастереллёз, сальмонеллёз ва колибактсриоз) касалликларни даволашда бузок, қўй-қўзи ва чўчқа болаларининг пастереллёз, сальмонеллёз ва колибактсриоз касалликларига карши гипсриммун қон зардобининг 1 кг тирик оғирликка 1 мл микдорда мускул орасига қўллаш тавсия этилади.
9. Бузок, қўй-қўзиларнинг аралаш бактсриал (пастереллёз ва диплококкоз) касалликларини олдини олишда мазкур касалликларга карши ассоциацияланган ГОА формол вакцина билан бузоқларни биринчи марта 3 мл, 14 кундан сўнг 3 мл, қўзиларга биринчи марта 2 мл, иккинчи марта 14 кундан сўнг 3 мл тери остита эмлаш тавсия этилади.
10. Аралаш бактсриал касалликларни олдини олиш учун, албатта, ВИТИда яратилган бузок, қўзиларнинг пастереллёз, сальмонеллёз ва колибактсриоз касалликларига қарши кўп валентли радиовакцина хамда бузок ва қўзиларнинг пастсрсллёз+диплококкоз касалликларига карши ассоциацаяланган вакцинани ўз вактида қўллаш мақсадга мувофикдир.
И. Аралаш бактсриал касалликларга ўз вақтида комплекс усулда ташхис қўйилса, мазкур касалликларни даволаш ва олдини олиш имконияти яратилади.
Лалми ҳудудларда етиштирилаётган мойли экинларнинг зараркунандалари ва уларга қарши кураш мажмуини такомиллаштириш.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Сўнгги йилларда дунёда сурункасига такрорланаётган сув танқислиги муаммоси ва аҳоли сонининг ўсиб бориши мавжуд ер ресурслари, жумладан, чўл, ярим чўл ва лалми ҳудудлардан самарали фойдаланишни талаб этмокда. Лалми худудларда мойли экинларни етиштириш бошқа қишлоқ хўжалик экинларига нисбатан юқори самарадор бўлгани учун, улар дунё бўйича 10 миллион гектардан ортиқ майдонларда етиштирилади1.
Бугунги кунда республикамизда аҳолини ўсимлик мойига бўлган талабини ўзимизда етиштирилаётган мойли экинлар билан таъминлашга каратилган кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Шунинг учун, мамлакатимизнинг лалми худудларида мойли экин майдонлари йил сайин кенгаймокда ва ҳозирги кунга келиб карийб 150,0 минг гектардан ортикрок майдонда етиштирилмокда. Республикамиз бўйича жами 1041,3 минг гектардан ортиқ лалми ҳудуд майдонлари мавжуд бўлиб, ушбу ҳудудларда етиштириладиган мойли экинлар майдонларини янада кенгайтириш мумкин2.
Мойли экинларни ўсув даврида кўпгина зараркунандалар шикастлайди. Баъзи зараркунандалар хар Йили сурункасига ривожланиб, экинларга жиддий зарар етказмокда. Албатта зараркунандаларга қарши курашмасдан туриб, мойли экинлардан юқори ва сифатли ҳосилдорликка эришиб бўлмайди. Maxcap, зигир ва кунжут экинлари зараркунандаларининг тур таркиби, уларнинг биологик хусусиятлари, зарарлилиги, асосий зараркунандаларнинг зарар етказиш микдор мезонини аниклашга ҳамда уларга карши самарали курашнинг усул ва воситаларини такомиллаштиришга каратилган тадқиқот натижалари алоҳида эътиборга лойик.
Мойли экинларнинг зараркунандаларига қарши курашнинг уйғунлашган самарали тизимини қўллаш натижасида юкори ҳосилдорликка ва сифатли ўсимлик мойини олишга эришилади ҳамда кимёвий ҳимоя қилиш воситаларининг бетартиб қўлланилиши, инсонлар ва атроф-муҳитнинг заҳарланишини олди олинади.
Шу боисдан хам лалми худудларда етиштирилаётган мойли экинлар зараркунандаларининг тур таркибини қайта кўриб чикиш, асосий зараркунандаларнинг биологик ривожланиш хусусиятлари, зарар етказиш даражаси ва уларга қарши курашиш учун мақбул муддатларни, юкори самара берадиган восита хамда усулларни такомиллаштиришга каратилган тадқиқотлар долзарб хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг 2000 йил 31 августдаги 117-П-сон «Қишлоқ хўжалик ўсимликларини зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлардан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 26 январдаги ПҚ-1047-сон «Озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва ички бозорни тўлдириш юзасидан қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 28 мартдаги 148-сон «Ўсимликларни ҳимоя қилиш хизматини такомиллаштириш ва самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади лалми ҳудудларда етиштирилаётган мойли экинларнинг зараркунанда турларини аниклаш, улардан асосий зарар етказадиган турларини ажратиш, асосий зараркунандаларнинг биологик ва экологик хусусиятларига асосланган ҳолда қарши курашнинг агротехник, биологик ва кимёвий усулларининг самарадорлигини баҳолашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор республикамиз шароитида лалми ҳудудларда етиштирилаётган мойли экинларнинг зараркунанда турлари аниқланган ҳамда улар асосий, иккиламчи ва аҳамиятсиз турларга ажратилган;
асосий зараркунандаларнинг биологик хусусиятлари ва зарар етказиш даражаси баҳоланган;
мойли экин майдонларида учрайдиган табиий энтомофаглар ҳамда зараркунандалар тўпланиши ва озиқа манбаи бўлган бегона ўтларнинг турлари аниқланган;
асосий зараркунандаларга карши курашнинг агротехник, биологик ва кимёвий кураш усуллари яратилган;
зараркунандаларга қарши инсектицидларни қўллашнинг замонавий технологияси синалган.
ХУЛОСАЛАР
1. Лалми ҳудудларда махсар экинига хашаротларнинг 7 туркум, 15 оиласига мансуб бўлган 44 тури зарар етказиши аникланди. Булар орасида кичик махсар узунбурун қўнғизи (Bangasternus orientalis Сар.), мингдевона тунлами {Chloridea peltigera Schiff.), махсар пашшаси {Acanthiophilus helianthi Rossi.) ва чигирткасимонлар (Acrididae) жиддий зарар етказади; баъзи йиллари зарарланиш 40% дан хам ортиб кетади.
2. Зиғир экинида хашаротларнинг 4 туркум, 7 оиласига мансуб бўлган 14 тури учраши аникланди. Аммо буларнинг зарари жиддий бўлмагани туфайли иқтисодий ахамиятга зга эмас.
3. Кунжут экинида хашаротларнинг 3 туркум, 7 оиласига мансуб бўлган 12 тури аникланди. Аммо улар иқтисодий аҳамиятга эга эмас. Шундай бўлсада, айрим йиллари темирчаксимонларнинг намуналари зарар етказиши мумкин.
4. Ўзбекистоннинг лалми худудларида етиштирилаётган мойли экинлар агробиоценозида энтомофаг хашаротларнинг иккита туркумига (каттиқканотлилар - Coleoptera, тўрқанотлилар - Neuropterd) мансуб 5 та тури, жумладан, етти нуқтали хонқизи (Coccinella septempunctata L.) ва олтинкўзларнинг 4 тури (Chrysopa carnea Steph., Ch. septempunctata Wesm., Cr. albolineata Kill. Ch.dubitans Mclach.) кенг учраши аникланди. Мойли экинлар экилган далаларда энтомофаглар орасида олтинкўзларга Караганда ширалар билан озиқланишга мослашган етти нуқтали хонкизи кўпроқ учраши кузатилди.
5. Кичик махсар узунбурунининг кўнғизлари бир кеча-кундузлик хаво ҳарорати ўртача 13°С дан юкори бўлганида қишловдан чиқа бошлайди. Бу республикамизнинг турли минтакаларида апрел ойининг иккинчи - учинчи ўн кунликларидан май ойининг биринчи ўн кунлигигача давом этиши мумкин.
6. Ҳар 1 м2 майдонда 1 жуфт ($, $) кичик махсар узунбурун қўнғизлари учраганида донлар сони 161,6 тага, олинган хосил эса 5,3 граммга камаяди. Ҳосилнинг зарарланиш даражаси эса 6,9±0,55% ни ташкил этади. Ҳар 1 м2 майдонда 2 жуфт ($, $) кичик махсар узунбурун кўнғизлари учраши эса донлар сонини 323,2 тага, олинган хосилни 10,7 граммга (13,7±1,13%) камайтиради.
7. Кузги шудгорни амалга ошириб март ойининг 16 хамда апрелнинг 2 ва 15 саналарида экилган махсар экинида шудгор ўтказилмасдан экилган махсарга нисбатан кўнғизлар сони ҳар 1 м2 майдонда тегишли равишда 1,97±0,02, 2,3±0,5, 1,67±0,4 донага оз бўлган. Демак, махсарни зараркунандалардан ҳимоя қилишда агротехника тадбирларини қўллаш максадга мувофикдир.
8. Кичик махсар узунбурунларининг иқтисодий зарарли микдор мезони 7581 дона/га ёки 0,8-1 дона/м2 га тенг. Бу кимёвий кураш ўтказиш учун мезон бўлиб ҳисобланади. Кичик махсар узунбурунига қарши куйидаги инсектицидларни кўллаш тавсия этилади: Циперметрин, 25% эм.к. - 0,2 л/га; Атилла, 5% эм.к - 0,25 л/га; Конфидор, 20% эм.к. - 0,2 л/га; Децис, 2,5% эм.к. -0,2-0,4 л/га ва Суми-альфа, 5% эм.к. - 0,4 л/га.
9. Мингдевона тунламининг биринчи авлод капалаклари Қашқадарё вилояти шароитида апрел ойининг иккинчи ўн кунлигида, Самарканд ва Жиззах вилоятларида апрел ойининг учинчи ўн кунлигида кишловдан чиқа бошлайди. Ҳар бир махсар ўсимлигида тунламнинг 1 дона курти мавжуд бўлганида, ўсимликда донлар сони 86,9±2,9 тага камаяди, ҳосил эса 61,9±0,85% га зарарланади. Икки дона курт эса, донлар сонини 137,4±1,6 тага камайтириб, ҳосилнинг 97,8±2,2% қисмини нобуд килади.
10. Лаборатория шароитида бракон кушандаси тунлам куртига 1:10 нисбатда тарқатилганида 2-чи куни самарадорлик 60,0%, 4-чи куни 80% ва 5-чи куни 100,0% ни ташкил этди. Кушанда 1:15 нисбатда таркатилганида самарадорлик тегишлича равишда: 53,3%; 73,3%; 86,7%, 7-чи куни эса 93,3% ташкил этди. Дала шароитида браконни куртларга карши 1:10 нисбатда таркатилганида 5-чи куни самарадорлик 47,9%, 10-чи куни - 56,7% ва 15-чи куни - 64,2% ни ташкил этди. Кушанда 1:15 нисбатда таркатилганида самарадорлик, тегишлича, 43,3%, 42,9%, 48,2% ни ташкил этди. Мингдевона тунлами куртларига карши бракон кушандасини 1:10 нисбатда хар 5 кунда икка марта тарқатиш макбул тадбир хисобланади.
11. Мингдевона тунлами қуртларининг 1 гектар майдонда 15555 дона, ёки 100 та махсар ўсимлигидаги ўртача сони 6 донадан ошганида карши кимёвий кураш чораларини амалга ошириш талаб этилади. Бунинг учун куйидаги инсектицидларни қўллаш тавсия этилади: Аваунт 15% эм.к. (0,3-0,4 л/га); Атилла 5% эм.к. (0,5 л/га); Дсцис 2,5% эм.к. (0,7 л/га).
12. Махсар пашшасининг биринчи авлоди мураккабгулдошлилар оиласига мансуб бўлган бегона ўтларда ривожланади. Иккинчи авлодининг етук зотлари махсар гунчалаётган даврда май ойининг бошларида (Қашқадарё вилояти), ўрталари (Самарканд вилояти) ҳамда май ойининг охири - июн ойининг бошларида (Жиззах вилояти) пайдо бўлиши мумкин.
13. Махсар пашшаси билан 40% гача саватчалар зарарланиши мумкин. Қанчалик саватча майда бўлса, шунчалик у кўпроқ зарарланади: диаметри 21 мм дан кичик бўлганлари 83,3% гача зарарланган бўлса, 21-25 мм лиги - 37%, 25 мм дан катталари - 13,1% зарарланди холос.
14. Махсарнинг саватча ҳосил килиш даврида махсар пашшасига карши куйидаги инсектицидларни қўллаш мақсадга мувофикдир: Циперметрин 25% эм.к. (0,3 л/га); Атилла 5% эм.к. (0,2 л/га) ва Децис 2,5% (0,2-0,3 л/га).
15. Қашкадарё, Самарканд ва Жиззах вилоятларининг махсар экилган ҳудудларида чигирткаларнинг Dociostaurus ва Calliptamus авлодига мансуб чигиртка турлари кенг таркалган бўлиб, уларнинг орасида марокаш чигирткаси {Dociostaurus maroccanus Thunbg.) доминант (80,0-90,2%) тур ҳисобланади. Бу чигирткаларга карши куйидаги инсектицидларни қўллаш тавсия этилади: Атилла - 0,15-0,25 л/га, Циперметрин - 0,2-0,3 л/га, Децис - 0,3-0,4 л/га ва Суми-альфа - 0,2-0,4 л/га. Лалми ҳудудлар шароитларида бу дориларни ўта кичик ҳажмда (5-10 л/га) сув сарф этиб ишлов ўтказиш истикболли хисобланади.
16. Махсарни узунбурун қўнғизи ва махсар пашшасидан кимёвий химоя қилишдан қуйидагича хўжалик ва иқтисодий Самара олинди: Циперметрин 25% эм.к. (0,2 л/га) инсектициди қўлланилган вариантда назоратга нисбатан 3,0 ц/га қўшимча ҳосил олинди, рентабеллик эса 174,6% ни ташкил этди; Атилла 5% эм.к. (0,25 л/га) - 3,7 ц/га (189,3%); Конфидор 20% эм.к. (0,2 л/га) - 3,1 ц/га (163,5%); Децис 2,5 % эм.к. (0,2 л/га) - 3,8 ц/га (178,8%); Децис 2,5 % эм.к. (0,4 л/га) - 4,5 ц/га (194,0%) ва Суми альфа 5% эм.к. (0,4 л/га) - 3,1 ц/га (168,6%) хосил сақланиб қолинганлиги маълум бўлди.
17. Мингдевона тунламига қарши қўлланилган кимёвий воситаларнинг хўжалик ҳамда иктисодий самарадорликлари куйидагича бўлди: Аваунт 15% эм.к. (0,3 л/га) назоратга нисбатан 4,4 ц/га кўшимча ҳосил олинди, рентабеллик эса 178,8% ни ташкил этди; Аваунт 15% эм.к. (0,4 л/га) - 4,8 ц/га (175,9%); Атилла 5% эм.к. (0,5 л/га) - 4,2 ц/га (203,4%) ва Децис 2,5% эм.к. (0,7 л/га) - 4,5 ц/га (185,8%) хосил сақланиб колинган.
Кремний асосида никел атоми нанокластерили термодатчикни ишлаб чиқиш ва уни тайёрлаш технологияси.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда жахонда динамикали ривожланаётган электрон ҳисоблаш техникаси йўнали-шида муҳим физик-технологик муаммолардан бири саноатда, илмий текши-ришда ҳамда хўжаликда ҳар ҳил жараёнларни кенг кўламда автоматлаш-тиришда, биринчи галда хароратни ва бошка параметрларни диагностика-лашда қўлланиладиган функционал характеристикалари яхшиланган нано-кластерли яримўтказгичли материаллар асосида харорат датчикларини ишлаб чиқариш хисобланади.
Турли атомлар нанокластери хосил килинган кремний асосли термо резисторлар актив сохасининг электрофизик параметрлари билан уларнинг эксплуатацион параметрлари орасидаги ўзаро боғлиқлигини тадқиқ килиш, термо датчикларнинг олдин маълум бўлмаган имкониятларини очиб берувчи янги техник ечимлар топиш имконини беради. Термодатчикнинг актив соҳасини мукаммаллаштириш, сезгирлигини сақлаш, параметрлари фарқла-нишини камайтириш муаммоларини ечиш, ҳамда нанокластерли материал-лардан фойдаланиб ҳар хил шароитларда ҳароратни ўлчайдиган яримўт-казгичли янги авлод асбобларини тайёрлаш технологиясига мослаштириш муҳим аҳамият касб этди.
Нанокластерли материаллар асосида олинган яримўтказгичли асбоблар жумласига кирувчи терморезисторларни саноат объекта параметрларини назорат килиш системаларида ва қурилмаларида татбик килиш уларнинг сезгирлигини ошириш ва уланиш схемаларини тадқиқ килишни талаб қилади. Шунинг учун терморезисторларнинг конструктив параметрларини оптималлаштириш мақсадида нанокластерли материаллар параметрларини терморезисторнинг хусусиятига таъсири хамда турли нано қиришмаларнинг диффузион жараёнларини ўрганиш жуда муҳим хисобланади.
Ушбу тадқиқот нанокластерларни паст температурали диффузия усулини яратишга ҳамда база материалини танлашга ва адгезияли контакт олиш йўлларини ишлаб чиқишга, шунингдек, нанокластерли материаллар асосида термодатчиклар таёрлашга йўналтирилган. Бундай термодатчиклар-нинг функционал характеристикаларини яхшилаш, уларни тайёрлашнинг ар-зон технологиясини таклиф килиш ва бу технологиянинг техник маршрутини яратиш муҳим илмий-амалий ахамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда маз-кур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даража-да хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади никел нанокластерили юкори сезгир ҳарорат датчиклари олишнинг диффузион технологиясини мукаммаллаштириш ва улар асосида объектлардаги ҳарорат билан боғлик жараёнларни бошқарувчи асбоблар комплекси ва параметрлари стабил ҳамда ҳар хил ташки таъсир-ларга чидамли системаларни ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг нлмий янгилнги куйидагилардан иборат:
кремний ҳажмида никел атомлари нанокластерларини ҳосил бўлишини таъминловчи уч боскичли, яъни ҳар бир босқичда ҳарорат (300^-600; 600^-900; 900^-1250 °C) маълум тезликда (5 град/мин) оширилиб, маълум дакиқада (10 минут) ўзгармас ҳолда сақланиб, кейин 100 град/сек тезликда пасайти-рилишидан иборат никелни кремнийга диффузия қилиш усули ишлаб чиқил-ган;
никел билан легирланган кремнийли структураларга омик контактлар олиш учун никел метали кимёвий усулда ҳажмига никел диффузия қилинган кремний юзасига ўтказилиб 10 минут давомида 650 градусда термик ишлов беришдан иборат юқори легирланган катлам олиш технологияси яратилган;
илк бор никел нанокластерлари киритилган кремний асосида сезгир-лиги юкори (7800 К) бўлган ва чиқиш характеристикалари стабиллашган ха-рорат датчиги тайёрланган хамда уни тайёрлаш технологиясининг маршрути амалга оширилган;
операцией кучайтиргич ёрдамида корректорловчи тескари боғланиш киритиш эвазига термодатчикнинг ўтиш жараёнларини бир даражага камай-тириш мумкинлиги тажрибада кўрсатилган;
никел билан лигерланган кремнийли ҳарорат датчикларининг ток та-шувчилар концентрацияси 1016 см’3 дан юқори бўлганда 106 рентген дозали гамма радиацияси таъсирида уларнинг солиштирма қаршилиги сезилмас даражада ўзгариши, яъни радиацияга чидамлилиги, ток ташувчилар концентрацияси 1014 см'3 дан кичик бўлганда эса (5-^10)-106 рентген доза таъсирида ўтказувчанлик типининг ўзгариши.(«—>/?) тажрибада аникланган;
талаб қилинаётган параметрларга қараб (сезгирлиги, нархи, аниқлиги ва ҳ.к.) компьютер йўли билан моделлаштириш асосида датчикнинг шакли-ни, контакт чиқишларини, химоялаш қатламини ва ўлчовчи схема параметрларини танлаш имконини берувчи харорат датчиги асосида ўлчагич ўзгарт-гични оптимал структуравий параметрик лойиҳалаш усули таклиф килин-ган;
харорат датчикларининг статистик характеристикаларининг ночизик-лиги ва иссиқлик инерционлиги билан характерланувчи хатоликларни, керак-ли чегаравий харорат интервалини танлаш йўли билан камайтириш мумкинлиги аникланган.
ХУЛОСА
«Кремний асосида никел атоми нанокластерили термодатчикни ишлаб чиқиш ва уни тайёрлаш технологияси» мавзусидаги докторлик диссертациям бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Кремнийга никел диффузияси жараёнининг янги усули таклиф қилинган, унга кура кремний хажмида никел атомлари нанокластерларини хосил бўлишини таъминловчи диффузия жараёни температура 600-^-1250 °C оралигида 5-^10 градус/минут тезликда ошириб борилганда ўтказилиши кераклиги таклиф килинган.
2. Ҳажмига никел диффузия килинган кремний юзасига адгезияси яхшиланган омик контакт олиш учун никел металининг юпқа (3 мкм) қат-ламини кимёвий усул билан ўтказиб хамда 650 градус Цельсийда 10 минут давомида тоблаш жараёни амалга оширилган.
3. Илк бор никел нанокластерили кремний асосида сезгирлиги юкори (7800 К) ва чиқиш характеристикалари стабиллашган харорат датчиги тай-ёрлаш принциплари асосида уни ишлаб чикиш технологиясининг маршрута таклиф килинган.
4. Никел билан легирланган кремнийли ҳарорат датчикларнинг солиштирма каршилиги 106 рентген дозали гамма радиацияси таъсирида ўзгармаслиги, радиация дозасини эса 10s рентгангача оширилиши билан харорат сезгирлиги коэффициента 10% га ошиб бориши кўрсатилган.
5. Талаб килинаётган факторга караб (сезгирлиги, нархи, аниқлиги ва ҳ.к.) компьютер йўли билан моделлаштириш асосида датчикнинг шаклини, контакт чиқишларини, ҳимоялаш катламини ва ўлчовчи схемасини танлаш имконини берувчи ўлчагич ўзгартгични структурали параметрик лойихалаш усули таклиф килинган.
6. Электрон схемада датчикнинг максимал сезгирлиги соҳасини аник-лаш имконини берувчи, харорат датчиги сезгирлиги ва ўлчовчи параметрларини мувофиқлаштирувчи каршиликлар орасидаги ўзаро боғликлик ўрна-тилган.
7. Ҳарорат датчикларининг статистик характеристикалари ночизиқлиги ва иссиклик инерционлиги билан характерланувчи хатоликларни 10% дан 2% гача камайтириш корректирловчи каршиликларни ва керакли чегаравий харорат интервалини танлаш йўли билан амалга оширилиши мумкинлиги аникланган.
Поликристалл кремний олишнинг моносиланли технологияси ва кремний структураларини яратишнинг ионли стимуллашган усуллари
Маъруза шаклидаги диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда электроника ва куёш энергетикаси талабларини қондириш учун жахонда ишлаб чикариладиган йиллик 300 минг тоннадан ортиқ поликристалл кремнийнинг аксарият қисми кремнийнинг хлорли бирикмаларидан водородни тиклаш усули ёрдамида олинади. Мавжуд хлорсиланли технологияларнинг юқори энергия талаблилиги, атроф муҳитга салбий таъсири сақланиб қолиниши туфайли поликремний ишлаб чиқаришнинг тежамкор ва экологик хавфсиз технологияларини ишлаб чикиш ва саноатда жорий қилиш муҳим аҳамият касб этади.
Жахонда кейинги беш йил давомида поликристалл кремнийга бўлган талаб икки ҳисса ошиши1 кутилаётган бир пайтда хлорсиланли технологиялар ўрнига энергия сарфини кескин камайтириш имконини берувчи моносиланли технологияларни жорий қилиш алоҳида ахамият касб этиб бормокда. Лекин хозирги кунда таклиф килинаётган моносиланли технологиялар хам хлорли жарёнларга асосланганлиги туфайли уларга хос экология ва улкан капитал харажатлар муаммолари ечимсиз колмокда. Бу муаммонинг ечими моносилан оркали кремний олиш жараёнида кечадиган гетроген катализ реакциялар шарт-шароитлари ва механизмларини комплекс тадқиқ қилиш, металлургик кремний ва спиртларнинг бевосита реакцияси ва алкоксисиланлар диспропорцияси жараёнлари, уларда қўлланиладиган катализаторларнинг таъсир механизмлари, хамда уларни фаоллаштириш шароитларини ўрганишни талаб килади.
Ўзбекистонда қуёш энергиясидан фойдаланишни ривожлантириш юзасидан қатор чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, маҳаллий минерал ресурслар - кварцитлар асосида қуёш энергетикасининг бирламчи хом ашёларидан бири бўлган металлургик кремний ишлаб чиқаришга мўлжалланган корхоналарнинг барпо этилиши бўйича олиб борилаётган ишлар ҳам муҳим аҳамият касб этмокда. Ишлаб чикарилаётган металлургик кремний электрон саноати ва қуёш энергетикаси талабларига мое келиши учун унга ўта чуқур тозалаш жараёнини жорий қилиб, поликристалл кремний даражасига етказиш муаммосини ҳал қилиш зарурий масаладир. Шу сабабли, энерготежамкор, экологик хавфсиз ва жорий этишда капитал харажатларини тежаш имконини берувчи моносиланли технологиялар яратиш республикамизда ҳам муҳим аҳамият касб этиб бормокда. Бу борада мақсадли илмий тадкикотларни, жумладан, поликристалл кремний олишнинг хлорсиз моносиланли технологиясини ишлаб чиқиш ва технологияни сифатли амалга оширадиган технологик қурилма яратиш; истиқболли қуёш элементлари структурасини шакллантиришга хизмат қилувчи кремний структураларини яратишнинг ионли стимуллашган усулларини ишлаб чиқиш ва бу усуллар оркали кремнийли структураларнинг ўстириш жараёнида легирлаш даражасини ошириш; гетероструктуралардаги механик зўриқишларини релаксациялаш; ўта кичик ва ўта зич наноразмерли оролчаларини шакллантириш; кремнийли структураларда термовольтаик хусусиятларни ҳосил килиш хамда функционал катламлар ва таглик орасида мутаносиб ўсиш қатламларини барпо килиш йўналишларида илмий изланишларни амалга ошириш мухим масала ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 1 мартдаги ПФ-4512-сонли «Мукобил энергия манбаларини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлан-тиришнинг устивор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация доирасида ўтқазилган тадкиқотлар ҳам муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади поликристалл кремний олиш моносиланли технологияси, ҳамда кремний структураларини яратишнинг ионли стимуллашган усулларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қўйидагилардан иборат:
металлургии кремний ва спиртларнинг бевосита реакциясига асосланган 95 фоиздан юқори селективликни ва реагентларнинг юқори даражали 100 фоизга яқин конверсиясини таъминловчи алкоксисиланлар синтези технологияси ишлаб чиқилган;
илк бор металлургии кремний ва спиртларнинг бевосита реакциясининг индукцион даври йўқотиш ва технологии жараён тўлиқ узлуксиз режимда амалга ошириш имконини берувчи усул ишлаб чиқилган;
реакция зонасида ёнбош реакциялар учун катализатор бўлиши мумкин бўлган нокерак киришмаларни йигилишининг олдини олиш ва реакция муҳитини фаоллаштириш усули ишлаб чиқилган;
алкоксисиланлардан фойдаланиб поликристалл кремний олишнинг хлорсиз моносиланли технологияси ишлаб чиқилган,
технологии жараёндан агрессив прекурсорлар ва чала маҳсулотлар-нинг йўқотилганлиги туфайли бир марталик дистилляция оркали моносилан тозалигини юқори даражагача кўтариш имконияти яратилган;
триэтоксисилан диспропорциялаш оркали моносилан синтез килиш жараёнини хона хароратида ва узлуксиз равишда ўтказиш имконини берувчи фаол катализатор тайёрлашнинг янги усули ишлаб чиқилган;
поликристалл кремний олишнинг моносиланли технологиясини амалга ошириш учун экспериментал курилма яратилган;
ўсиш сиртидаги жараёнларни назорат килиш ҳамда бошқаришда ион манбаси ўрнида электрон нурли буғлатиш пайтида ҳосил бўлувчи ионлардан фойдаланиш имконини берувчи зараядланган зарралар окимини ажратиш ва ўлчаш усули ва буни амалга оширувчи курилма ишлаб чикилган;
ўсиш вактида кремний кристалл панжарасида сурьма атомларининг ионли стимуллашган жойлаштириш эвазига легирлаш даражаси 1019 см'3гача оширилган;
кремний-германий гетероструктураларидаги механик зўрикишларни ионли стимуллашган релаксация усули ишлаб чикилган ва механик зўриқишлар релаксация даражасини бошқариш мумкинлиги тажрибада тасдиқланган;
ионли стимуллашган молекуляр нурли эпитаксия усулида олинган кремний сиртидаги германий нанооролчаларининг зичлиги ошиши ва такси-мот функциясининг кисқаруви максималлиги ионлар энергияси 200 эВда амалга ошиши аникланган;
вакуумда ионли стимуллашган усулда олинган кремнийнинг катламли р-п структураларида 500Кдан юқори ҳароратда термовольтаик хоссаларни яккол намойиш этилиши аникланган;
иссиклик барьер катламларини тагликка мослаштириш учун кимёвий якинликли ва градиент ўтишли оралик катламларини яратишнинг ионли стимуллашган усули ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
«Поликристалл кремний олишнинг моносиланли технологияси ва кремний структураларини яратишнинг ионли стимуллашган усуллари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида кўйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Металлургик кремний билан спиртларнинг бевосита реакцияси оркали алкоксисиланлар синтезига асосланган поликристалл кремний олишнинг моносиланли технологияси ишлаб чикилган ва уни амалга ошириш учун технологик курилма таклиф этилган.
2. Илк бор кремнийни 30 дан 100 мкмгача майдалаш жараёни алкоксисиланлар синтезида эритувчи сифатида қўлланилувчи суюқлик муҳитида ўтқазилиши орқали янги ҳосил бўлаётган сиртларни ташқи муҳит, айниқса кислород ва хаво намлиги таъсиридан ҳимояланган ва бунинг натижасида металлургик кремний ва спиртнинг бевосита реакциясининг индукцион даври йўқотилган, ҳамда алкоксисиланлар синтези жараёнида сувнинг таъсирида ёндош реакциялар юз бермаслиги таъминланган.
3. Металлургик кремний заррачалари, катализатор кукунини ва эритувчи суюқликдан иборат суспензия белгиланган микдорда узлуксиз равишда реакторга узатиш оркали реакция жараёнида сарфланаётган кремний ўрни доим тўлатиб бориш усули таклиф килинган ва реакциянинг бир маромда амалга ошиши кўрсатилган.
4. Реакторга металлургик кремний оркали тушган хар хил нокерак киришмалар реактордан эритувчи суюклик билан бирга олиб чиқиш оркали эритувчи суюклик микдори ва реакцион массанинг фаоллаштириш усули таклиф килинган, бунда реактордан эритувчи суюқликнинг ортиқча микдорини олиб чикиш реактор деворига ўрнатилган махсус сопол мембраналар оркали узлуксиз амалга оширилган.
5. Эритувчи суюклик муҳитида кремнийни майдалаш, суспензиянинг белгиланган микдорини узлуксиз равишда реакторга узатиш ва реактордан ортиқча эритувчи суюкликни унда эриган нокерак киришмалар билан биргаликда олиб чиқиш каби техник ечимларни бирвақтда амалга ошириш эвазига реакцион муҳитда кремний, катализатор ва эритувчи микдорини алкоксисиланлар синтезининг бутун жараёни даврида бир текис ўзгармас холда ушлаш имкони яратилган ва илк бор алкоксисиланлар синтези жараёнини бутунлай узлуксиз режимда олиб боришга имкон яратилган.
6. Тетраэтоксисилан ичида ташқи муҳит билан контактсиз равишда натрий этилати тайёрлаш усули таклиф килинган ва моносилан синтези учун катализатор сифатида янги тайёрланган натрий этилатидан фойдаланилганда реагентлар контакт вақти кескин камайиши туфайли технологик жараённинг унумдорлигини 5 баробар оширишга эришиш мумкинлиги аникланди.
7. Илк бор моносилан абсорберда 133К хароратгача совутилган триэтоксисиланда тозалаб, адсорбернинг юқори қисмида ўрнатилган фаза ажратгичда 193К ҳароратда кайта ажратиб олиш усули таклиф килинган ва қисқа технологик жараёнда моносиланнинг юқори даражада тозалаш имкони яратилган.
8. Ўсиш сиртидаги жараёнларни назорат килиш ва бошқаришда электрон нурли буглатишда хосил килинган ионлардан фойдаланиш имконини берувчи зараядланган зарралар оқимини ажратиш ва ўлчаш усули ва буни амалга оширувчи курилма ишлаб чикилган.
9. Дельта легирланиб ўсиш вактида кремний кристалл панжарасида сурьма атомларининг ионли стимуллашган жойлаштириш эвазига легирлаш даражасини 10|9см’3гача оширилишига эришилган.
10. Ионлар билан стимуллашган молекуляр нурли эпитаксия усулида шакллантирилаётган кремний-германий гетероструктураларидаги механик зўриқишлар релаксацияси даражасини мақсадли бошқариш имконияти тажрибада тасдиқланган.
11. Ионлар билан стимуллашган молекуляр нурли эпитаксия усулида кремний сиртидаги шакллантирилган германий нанооролчаларининг зичлигининг максимал ошириши ва уларнинг катталиги бўйича тақсимоти функциясини торайиши ионлар энергияси 200эВ бўлганда эришилиши аникланган.
12. Вакуумда ионли стимуллашган усулда олинган кремнийнинг қатламли р-п структураларнинг 500К хароратдан бошлаб термовольтаик хоссаларни намойиш килиши аникланган;
13. Ионлар билан стимуллашган бугдан физик ўстириш усулида иссиклик барьер катламларини тагликка мослаштирувчи кимёвий якинликли ва градиент ўтишли оралиқ қатламлари шакллантириш таклиф килинган.
Вольфрамнинг ультрадисперс кукунларидан конструкцион материаллар яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда нанотсхнологиялар асосида махсус физик, биологик ва кимсвий хусусиятга эга конструкцией материаллар олиш масаласи кун тартибига янги вазифалар қўймокда. Статистик маълумотларга кўра ҳар Йили нанотехнологиялар асосида материаллар яратишга 8-10 млрд. АҚШ доллари, жумладан Европа ва МДҲ давлатларида 2-3 млрд, доллар, саноати юқори даражада ривожланган мамлакатларда 6-7 млрд, доллар маблаг сарфланмокда.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач юқори технологияларга асосланган конструкцией материаллар яратишга алоҳида эътибор қаратилиб, бу борада вольфрам асосидаги матсриалларни қайта ишлаш оркали экспортга мўлжалланган янги турдаги конструкцией материаллар яратиш ва юқори технологияли плазмокимсвий усулда олинган ультрадиспсрс кукунлар асосидаги янги матсриалларни ишлаб чикариш бўйича муайян натижаларга эришилди.
Замонавий илмий-техник воситалар ёрдамида қийин эрийдиган мсталларнинг кукунларини олиш ва улардан янги конструкцией материаллар яратиш мухим масалалардан ҳисобланади. Шу жумладан вольфрамнинг ультрадиспсрс кукунларини плазмокимёвий усулда олиш хам бугунги куннинг долзарб вазифаларидан биридир. Плазмокимёвий усулда олинган вольфрамнинг ультрадиспсрс кукунлари механик ва тсхнологик талабларга тўлиқ жавоб бергани сабабли, уларни кўллаш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Бундан ташкари ультрадиспсрс кукунлар асосида олинган материалларнинг физик, кимёвий ва технологик хоссалари қаттиқ қотишмали буюмларни яратишга кўйилган талабларга тўлик жавоб бсради. Шунинг учун майда донли структурага эга бўлган материаллар олиш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади. Юқорида кўрсатиб ўтилган маълумотлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Узбекистан Республикаси Прсзидентининг 2006 йил 14 декабрдаги ПҚ- 530-сон «Республика вольфрам конларининг минерал хом ашё базасини янада ривожлантириш тўғрисида»ги Қарори ва 2011 йил 29 июлдаги ПФ-1590-сон «Тайёр махсулотларни, ташкил қилувчи буюмларни ва матсриалларни ишлаб чикаришнинг локаллаштирилишини 2011-2013 йилларда саноат коопсрацияси асосида чукурлаштириш чора-тадбирлари» Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошка мсъёрий-хукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қийин эрийдиган мсталларнинг ультрадиспсрс кукунларини ишлатган ҳолда конструкцией материаллар яратиш ва вольфрамнинг ультрадиспсрс кукунларини саноат миқссида ишлатиш учун назарий ва амалий асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
қийин эрийдиган мсталларнинг ультрадиспсрс кукунларини олиш учун янги плазмокимсвий реактор конструкцияси ишлаб чикилган;
қийин эрийдиган мсталларнинг майда донали кукунларидан тайёрлан-ган қаттиқ қотишмали матсриалларни прссслаш ва пишириш технологияси ишлаб чиқилган;
биметалл кссувчи ҳамда штамплаш асбобларини тайёрлаш ва тезкссар пўлатли асбобларнинг тсрмик ишлов бсриш усуллари ишлаб чиқилган;
плазмотрон рсакторида буғланиш яширин иссиқлиги бир текисда камайиши ва жараённинг боришини таъминлайдиган технология ишлаб чиқилган;
биметалл композитлар оптимал структуравий шаклланиши хисобига мсталлга ишлов бсрувчи асбобларнинг ишончли ишлашини таъминловчи тезкссар пўлатга тсрмик ишлов бсриш усули ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
«Вольфрамнинг ультрадиспсрс кукунларидан фойдаланиб конструкцией матсриаллар яратиш» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Қайнаётган суюқлик-газ муҳитидаги заррачалар ҳаракатининг аэродинамик жараёнларини ўрганиш оркали ПУВ-300 рсактори соплосидан оқим ўртача тезлигининг пасайиш жадаллигини баҳолаш илмий асосланди ва уни асосий технологик парамстрлари ўзгариш қонуниятларини аниқ ифодалай оладиган математик модель танланди. Аниқланган асосий термодинамик омиллар: нурланиш қуввати, иссиклик ўтказувчанлик, плазма импульсининг давомийлиги ва зичлик боғлик равишда яширин иссиқлиги ўзгариши ҳамда қонуниятлари ультрадиспсрс кукунлардан олинадиган матсриалларнинг таркибини ҳисоблаш учун хизмат килади.
2. Технологик жараёни учун иссиқлик физикаси хисоби ва тахдили асосида ПУВ-300 курилмаси плазмокимёвий рсакторининг ишлаш рсжими ва конструкциясини аниклаштиришга эришилди: ток ёйи 0,45 дан 0,55 КАгача, ёй кучланиши 380 дан 410 Вгача, плазмотрон оркали ўтадиган водород сарфи 60 дан 70 м3 гача, вольфрам ангидридини транспортировка-лаш учун водород сарфи 2 дан 4 м3/ч гача, плазмотрондаги сув сарфи 2,15 дан 3,6 м3/ч гача ошганининг аниқлангани янги конструкциядаги рсакторларни ишлаб чиқишда асосий кўрсаткич сифатида хизмат килади.
3. Технологик жихозларнинг ишлаб чиқариш самарадорлигини сезиларли ошириш имконини бсрувчи, қийин эрийдиган мсталларнинг ультрадиспсрс кукунларини олиш учун биринчи марта янги плазмокимсвий реактор ишлаб чиқилди. Бу барча турдаги металлардан ультрадиспсрс кукунларини ишлаб чикишда муҳим аҳамият касб этади.
4. Бугланиш яширин иссиклиги микдорини хисоблаш учун плазмотрон рсакторининг физик модели ишлаб чиқилди. Бу иссиқлик алмашинув жараёнини тадқиқ қилишда ва плазмотрон конструкциясини такомиллаштиришга хизмат килади.
5. Структура шаклланишида муҳим энергетик омил ҳисобланган нур-ланиш кувватининг ортиши плазмотрон рсакторида яширин бугланиш иссиклиги ортишига сезиларли таъсир кўрсатиши аникланди. Модда иссиқлик ўтказувчанлигининг ўзгариши плазмотрон рсакторида яширин бугланиш иссиклигининг секин камайишига олиб келади, модда зичлигининг ортиши эса яширин бугланиш иссиклигининг бир тскис пасайишига олиб кслиши кузатилди, натижада структура шаклланиш жараёнини максадли бошкариш имкони яратилди.
6. Кукунларни сақлаш учун термик ишлаш тартиблари таклиф қилинган. Кукунлар таркибидаги кислороднинг микдори 20 сутка давомида 2,0-2,65 % га етиши ва ксйин ўзгармасдан колиши аниқланди. Вольфрам кукунида кислород микдорини камайтириш учун маҳсулотни рсакторнинг ўзида ўрнатилган графитли ёки мсталлматоли фильтрларда тутиб қолиш технологияси ишлаб чиқилди. Рсакторга хом ашё билан биргаликда углеводородларни киритиш хамда ишчи бўшлиқка юборилаётган газни бензин оркали пуркаш усули ишлаб чикилди. Бу рсакторларнинг ишлаш самарадорлигини ошириш имконини яратди.
7. Вольфрам ультрадиспсрс кукунларини қўллаган ҳолда биметал кесувчи ва штамплаш асбоблари ишлаб чиқиш усули ишлаб чикилди. Бу биметалл кесувчи асбоб ва штампларнинг кўлланиш сохасини кенгайтириш имконини бсради.
8. Биметалл композитлар оптимал структуравий шаклланиши ҳисобига мсталлга ишлов бсрувчи асбобларнинг ишончли ишлашини таъминловчи тезкесар пўлатнинг термик ишлаш усули таклиф этилди. Бу тезкесар пўлатлардан ясалган асбобларнинг хизмат муддатини ошириш имконини беради.
9. Қуйма биметалл қаттик қотишмали асбобни термик ишлаш техноло-гиясини соддалаштирувчи ва асбоб тургунлигининг 30-40 % га ошишига са-баб бўладиган термик ишлаш усули таклиф килинди.
Аэродинамика жараёнлари асосида юқори самарали марказдан қочма чанг тутгичларни ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда сано-атнинг изчил ривожланиши махсулотларни ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш билан бир каторда ишлаб чикариш жараёнининг атроф мухитга бўлган салбий таъсирини хам ортишига олиб келди. Бу ўз навбатида тадқиқотчилар олдида янги вазифаларни, жумладан саноат чиқиндиларини камайтириш, атмосфсрага чиқастган зарарли газларнинг микдорини ка-майтириш масалаларини кун тартибига қўймокда. Сўнгги эллик йил ичида углсродли бирикмаларни атмосфсрага чиқариб ташлаш 9 марта ортган. Натижада атроф-мухит ифлосланиб, глобал экологик муаммо юзага кел-мокда.
Юзага келган муаммоларни хал қилиш ва экологик халокатнинг олди-ни олишда, глобал иссиқлашув жараснини тўхтатишда саноат чикиндилари-ни атроф-мухитга таъсирини камайтириш муҳим ахамият касб этади. Жумладан, саноат махсулотларини ишлаб чиқиш жараёнида атроф-мухитга чика-ётган газларни тозалашда самарали тозалаш воситалари ва чанг тутгичлардан фойдаланиш долзарб масала хисобланади. Чанг тутгичлар нафакат саноат газларини тозалашда, балки автомобилларнинг ички ёнув двигателларининг бир мсъёрда ишлашини таъминлаш учун хам зарур хисобланади. Ер ости бойликларини казиб олиш жараёнида кўлланиладиган транспорт воситалари юқори даражадаги чангланганлик шароитида ишлатилади. Бундай шароитда двигатель ишчи камсрасига хаво билан бирга кирган абразив чанг заррачала-ри двигатель ишчи камсрасининг юза қисмларини смирилишига сабаб бўла-ди ва двигатель кувватининг камайишига, ёнилги ва мойловчи воситаларнинг сарфини ортишига олиб кслади.
Мамалакатимиз мустақилликга эришгач, саноатнинг кўпгина соҳа-ларида локаллаштиришга катта эътибор қаратилмокда, жумладан чанг тоза-ловчи ускуналарни республика иклим шароитига мос равишда такомил-лаштириш ва замонавий курилмаларни яратишга алоҳида аҳамият бсрил-мокда. Саноатда ишлатиладиган чанг тозаловчи воситаларнинг 80% дан ортиқ қисмини марказдан қочма куч асосида ишлайдиган чанг тутгичлар ташкил қилади. Шу сабабдан ушбу турдаги чанг тутгичларни такомиллашти-риш ва юқори самарага эга бўлган янги конструкцияларини ишлаб чиқиш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади.
Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 26 апрсл-даги 232-1- сон «Узбекистан Рсспубликаси Табиатни муҳофаза килиш давлат қўмитаси тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги ва 2013 йил 27 майдаги ПҚ-142-сон «2013-2017 йилларда Узбекистан Рсспубликасида атроф-муҳит муҳофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида»ги Қарорлари, ҳамда маз-кур фаолиятга тегишли бошқа мсъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даража-да хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кўп муҳитли оқимларнинг аэродинамика назарияси асосида юқори самарали чанг тутгичлар ҳамда чанг шароитида ишловчи транспорт воситалари ва махсус тсхникаларнинг ички ёнув двига-теллари учун ҳаво тозалагичларни ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг нлмий янгилиги куйидагилардан иборат:
шнекли чанг тутгичининг янги конструкцияси ишлаб чиқилган;
автомашиналарнинг двигатсллари учун марказдан қочма куч асосида ишлайдиган ҳаво тозалагич конструкцияси ишлаб чиқилган;
чанг тутгичдаги ҳаво оқимининг аэродинамик парамстрларини аниқлаш усули такомиллаштирилган;
аэрозолли оқимдаги мураккаб иссиқлик ва масса алмашув жараёнла-рининг математик модели кинетика назарияси асосида такомиллаштирилган;
чанг тутгичнинг самарадорлиги ва аэродинамик қаршилигини ҳисоб-лаш усуллари такомиллаштирилган;
чанг тутгичининг оптимал параметрларини аниқлаш усули ишлаб чи-қилган.
ХУЛОСА
«Аэродинамика жараснлари асосида юкори самарали марказдан кочма чанг тутгичларни ишлаб чиқиш» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар тақдим этилди:
1. Чанг тутгичдаги оқимнинг динамикасини ЭҲМда сонли ечиш усули билан ўрганиш натижасида, марказдан кочма куч асосида ишлайдиган чанг тутгичларда ҳосил бўладиган уюрмалар самарадорликка салбий таъсир кўрсатадиган асосий омил эканлиги аниқланди.
2. Оқимларнинг тургунлик назарияси асосида олиб борилган тадқиқотлар илк бор чанг тутгичдаги хавони айлантириб бсрувчи мосламалар самарасини аниклаш имконини бсрди. Бу соҳадаги тадқиқотлар истикболда самарали чанг тутгичларни ва хаво тозалагичларни ишлаб чикишда мухим ахамият касб этади.
З.Чанг тутгичларда ва ҳаво тозалагичларда ҳосил бўладиган уюрмаларни бартараф қилишга йўналтирилган тадқиқотлар махсус мосламани ишлаб чиқишга имкон бсриб, у чанг тутгичнинг самарасини 20% гача оширишга хизмат кил ад и.
4. Икки муҳитли турбулент оқимнинг динамикаси ва массанинг тарқалиши бўйича тадқиқотлар илк бор ковушкоқлик ва диффузия коэффициснтларини аналитик равишда аниклаш имконини бсрди. Бу соҳадаги тадқиқотлар чанг тутгичнинг биринчи босқич қисмларининг ўлчамларини ҳисоблашга хизмат қилади.
5. Чанг тутгичнинг аэродинамик қаршилиги ва самарадорлигини аниклаш усуллари ишлаб чиқилди. Олинган натижалар чанг тутгичларни ва двигатель хаво тозалагичларини лойихалашда мухим ахамият касб этади.
6. Чанг тутгич ва двигатель ҳаво тозалагичларининг ишчи қисмларини оптималлаш усули ишлаб чикилди. Бу соҳадаги тадқикотлар ихчам, юкори самарага ва кичик аэродинамик қаршиликка эга бўлган чанг тугичларни, хамда двигатель хаво тозалагичларини ишлаб чикишга имкон яратади.
Бэр типидаги йордан оператор алгебралари ва уларнинг ўлчовли операторлар назариясига татбиқлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Халқаро миқёсида ассоциатив алгебралар назариясидаги конуниятларни Йордан алгебралари учун текшириш ва уларнинг хоссаларини топиш каби тадқиқотлар ноассоциатив алгебралар назариясининг устивор йўналишларидан бири бўлиб келмокда. Ассоциатив алгебралар киритилишига ва уларни тадқиқ қилиш бошланганига ҳеч канча бўлмай, алтернатив, Ли ва Йордан алгебралари назарияси вужудга кела бошлаган. Кейинчалик эса Ли ва Йордан алгебралари функционал анализ нуктаи назаридан тадкик килинган. Шуни такидлаш лозимки, С*-алгебрлар синфига якин яхши ўрганилган синф - бу Капланский алгебралари (AW*-алгебралар), яъни Бэр шартини каноатлантирувчи С*-алгебралар синфидир. Йордан оператор алгебралари назариясида эса, аксинча, Капланский алгебраларининг Йордан аналоглари, яъни Бэр Йордан Банах алгебралари синфини ўрганиш мухим ахамият касб этди.
Йордан операторлар алгебралари назариясининг ривожланиши ўзбек функционал анализ илмий мактаби билан хам боғлиқ. Мамлакатимиз олимлари томонидан тартибланган инволютив хамда Йордан алгебралари бўйича бир қатор натижалар олинган. Хусусан, олд кўшма Банах фазосига эга бўлган Йордан Банах алгебралари учун ўлчовли ва локаль ўлчовли операторлар Йордан алгебралари курилган ва бир қатор хусусиятлари аниқланган.
Йордан Банах алгебралари синфи доирасида Бэр типидаги Йордан Банах алгебраларини тадқиқ қилиш, уларни таснифлаш ва қобиқ ассоциатив оператор алгебраларини тавсифлаш мухим масала хисобланади. Бундан ташкари, ушбу алгебралар учун ўлчовли операторлар Йордан алгебраларининг алгебраик хоссаларини ўрганиш максадида хамда Бэр шартининг Йордан аналогини каноатлантирувчи Йордан Банах алгебралари синфи кенг бўлгани учун Бэр типидаги Йордан Банах алгебраси устида абстракт ўлчовли операторлар Йордан алгебраларини куриш ва ўрганиш мухим аҳамият касб этди. Мавжуд илмий ишларнинг тахлили шуни кўрсатадики, юкорида келтирилган синф Йордан алгебраларини тадкик қилишнинг якунига етиши ҳали узок ва бу синфга таалукли муаммоларни ечими умуман янги ёндашувни талаб килади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойихалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ва 2002 йил 4 мартдаги Вазирлар Махкамасининг 77-сон «Илмий-тадқиқот фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа норматив-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади Йордан Банах алгебралари синфи доирасида Бэр Йордан Банах алгебралари ва уларнинг қобик Банах алгебраларини тавсифлаш хамда улар устида Бэр типидаги абстракт ўлчовли операторлар Йордан алгебраларини куришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор Бэр Йордан Банах алгебраси таърифига эквивалент бўлган алгебраик шартлар топилган;
Бэр Йордан Банах алгебрасидаги барча проекторлар тўплами тўла ортомодуляр панжара ташкил қилиши ва хар кандай комплекс ёки хақиқий Капланский алгебрасининг ўз-ўзига кўшма қисми Бэр Йордан Банах алгебраси бўлиши кўрсатилган;
Бэр Йордан Банах алгебралари барча маълум типлар бўйича таснифланган;
бир вақтнинг ўзида фактор бўлувчи ва минимал проекторларга эга бўлган Бэр Йордан Банах алгебралари тўлиқ таснифланган;
хар кандай кучсиз ёпик тескариланувчи Йордан оператор алгебрасининг қобиқ С*-алгебраси фон Нейман алгебраси бўлишлиги исботланган;
кучсиз ёпик тескариланувчи Йордан оператор алгебрасидаги проекторларда аникланган ўлчовни давом эттириш мумкин бўлган шу алгебранинг кобик фон Нейман алгебрасидаги проекторларда аниқлаган барча ўлчовлар топилган;
маълум шартлар бажарилганда хақиқий Капланский алгебрасининг ўз-ўзига қўшма кисмининг кобик С*-алгебраси комплекс Капланский алгебраси бўлиши исботланган;
Бэр Йордан Банах алгебрасига бириктирилган абстракт ўлчовли ва локаль ўлчовли операторлар Йордан алгебралари Бэр Йордан алгебралари бўлишлиги кўрсатилган.
ХУЛОСА
1. Диссертацияда Бэр Йордан Банах алгебраси (AJW-алгебра) тушунчаси киритилган ва Бэр Йордан Банах алгебраси таърифига эквивалент бўлган алгебраик шартлар топилган.
2. Ҳар қандай AJW-алгебранинг I, L, 1П, бу ерда п - кардинал сон, IIb Пх, ва III типдаги AJW-алгебралар тўғри йиғиндисига ёйилиши, ва хар бир AJW-факторнинг In, IIb Пх ва III типлардан бирига эга бўлиши кўрсатилган.
3. Ҳар бир I типдаги AJW-факторнинг I типдаги JBW-фактор бўлиши ва I типдаги AJW-факторлар таснифи I типдаги JBW-факторлар таснифи билан бир хил бўлиши асосланганлигини таъкидлаш лозим.
4. Йордан алгебралари ва инволютив алгебралар учун проекторлар бўйича Пирс ёйилмасининг чексиз варианта курилган. Ушбу Пирс ёйилмаси ёрдамида 1п типдаги JW-алгебралар таснифини берувчи теоремалар исбот қилинганлигини кайд этиш мумкин.
5. Тескариланувчи JW-алгебранинг кобик С*-алгебраси фон Нейман алгебраси бўлиши исботланган. Бунинг учун ушбу тасдиқнинг етарлича содда ва тўғридан-тўғри исботи курилганлигини таъкидлаш мумкин.
6. Тескариланувчи JW-алгебрадаги проекторларда аниқланган ўлчовни давом эттириш мумкин бўлган шу алгебранинг кобик фон Нейман алгебрасидаги проекторларда аниклаган барча ўлчовлар кўрсатилган.
7. R+iR йиғиндиси А\У*-алгебра ва RniR={0} бўлган R хакиқий AW*-алгебранинг Rsa ўз-ўзига қўшма қисмининг C*(Rsa) қобиқ С*-алгебрасида Бэр шарти бажарилиши, яъни C*(Rsa) А\У*-алгебра бўлиши исботланганлигини таъкидлаш мумкин.
8. AJW-алгебрага бириктирилган ўлчовли ва локал ўлчовли операторлар Йордан алгебралари Бэр шартининг Йордан аналогиям каноатлантириши исботланган.
9. AJW-алгебрага бириктирилган ўлчовли ва локал ўлчовли операторлар Йордан алгебралари AJW-алгебрадан фаркли Бэр шартининг Йордан аналогини қаноатлантирувчи Йордан алгебралар бўлишлиги асосланган.
Диссертация назарий ҳарактерга эга. Диссертацияда олинган асосий натижалар ва усуллардан Йордан алгебраларининг бошка синфларини ва Йордан супералгебралари синфларини ўрганишда, квант механикаси назариясида, турли хил Бэр типидаги алгебраик шартларга эга бўлган алгебраларни таснифлашда, кўп ўзгарувчили ва чексиз кўп ўзгарувчили комплекс функциялар назариясида, хамда назарий физиканинг турли жараёнларини тахлил килишда фойдаланиш кутилади.
Учинчи тартибли каррали характеристикали тенгламалар назариясига доир ва уч ўлчовли фазодаги айрим масалалар
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон миқёсида қатор фундаментал муаммолар физик жараённинг юқори аникликдаги математик моделларини қуришни, уларни тадкик килишнинг янги усулларини ишлаб чиқишни ҳамда олинган натижаларни амалиётга жорий этишни талаб этмокда. Амалиёт талабларидан келиб чиқиб, юкори тартибли хусусий ҳосилали дифференциал тенгламалар назариясига, хусусан учинчи тартибли хусусий хосилали ва аралаш типли дифференциал тенгламалар назариясига бўлган эътибор кучайди. Учинчи тартибли тенгламалар орасида каррали характеристикали тенгламалар ўзига хос жиҳатлари билан алоҳида ўрин эгаллайди. Чекли амплитудага эга бўлган дисперсион муҳитдаги кичик тўлқинни тадқиқ килишда, модел сифатида Kortevega de Vries тенгламаси деб аталувчи чизиқсиз тенглама, яъни учинчи тартибли каррали
характеристикали вакт бўйича биринчи хосилага эга бўлган тенгламадан фойдаланилади, бу тенглама учун яратилган назария каррали
характеристикали тенгламаларнинг бошқа синфи, учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенгламани тадкик килишга асос сифатида хизмат килди. Учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенглама билан боглик жараёнларнинг мураккаблиги, етарли даражадаги аналитик усулларнинг тўла шаклланмаганлиги сабабли, ушбу тенгламалар билан боглик тадқиқотларни ривожлантириш муҳим ахамият касб этади.
Мамлакатимиз олимлари томонидан учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича биринчи тартибли хосилага эга бўлган тенгламалар учун салмокли натижаларга эришилган. Бу тенгламанинг юқори тартибли бўлган холи учун махсус функциялар оркали ифодаланувчи фундаментал ечим қурилиб, уни хосса ва хусусиятлари ўрганилган ва чегаравий масалалар ечилган. Учинчи тартибли каррали характеристикали вакт бўйича иккинчи тартибли хосилага эга бўлган тенгламалар учун L.Cattabriga тамонидан курилган фундаментал ечимдан фойдаланиб чегаравий масалалар ўрганилган. Аралаш типли ва юқори тартибли қўшма ва аралаш-қўшма тенгламалар учун эса халқаро миқёсда тан олинган натижаларга эришилган. Учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича иккинчи тартибли хосилага эга бўлган тенгламалар учун махсус функциялар оркали ифодаланувчи фундаментал ечим куриш ва уни хосса ва хусусиятларини ўрганиш ва у ёрдамида чегаравий масалаларни ечиш муаммога янгича ёндашувни талаб қилади.
Чизиқсиз акустика масалалари, космик плазманинг гидродинамик назарияси, чизиксиз тўлқин ҳамда ғовак қатлам билан чегараланган каналдаги суюқликнинг окими ва бошқа жараёнлар билан боғлиқ кўп сонли тадқикотлар учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган ҳамда аралаш параболо - гиперболик типдаги тенгламалар билан боглик тадкикотларни янада такомиллаштиришнинг муҳимлиги билан изохданади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 7 августдаги ПҚ-436-сон «Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиқлаштириш ва бошқаришни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» ҳамда 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» Қарорлари ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа норматив-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади учинчи тартибли каррали характеристикали вакт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенгламалар учун аналитик ва фундаментал ечимлар куриш хамда уч ўлчовли фазода параболо-гиперболик тенгламалар учун чегаравий масалаларни ечишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
аналитик ва фундаментал ечимларни учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенгламалар учун махсус функциялар ёрдамида курилган;
илк бора учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенгламалар учун чегаравий масалаларни Фурье усулида ечиш алгоритми ишлаб чикилган;
потенциаллар назарияси учинчи тартибли каррали характеристикали вакт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенгламалар учун тўлиқ асосланган;
учинчи тартибли каррали характеристикали вакт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенгламаларга қўйилган чегаравий масалалар ечишда Грин функциялари курилган;
учинчи тартибли каррали характеристикали вакт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган бузилувчи тенглама учун чегаравий масалаларни ечишга Фурье алгоритми тадбик килинган;
уч ўлчовли фазода параболо - гиперболик тенгламалар учун Трикоми ва Геллерстедт масалаларининг бир кийматли ечимга эга эканлиги кўрсатилган;
уч ўлчовли фазода чегаравий масалаларни ечишда Фурьенинг тўғри ва тескари интеграл алмаштириши мавжудлигининг зарурий ва етарли шартлари аникланган.
ХУЛОСАЛАР
Диссертация иши учинчи тартибли каррали характеристикали вакт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенглама учун аналитик ва фундаментал ечим ва потенциаллар назариясини ривожлантириш, хамда уч ўлчовли фазода аралаш параболо-гиперболик тенглама учун чегаравий масалаларнинг бир қийматли ечимга эга эканлигини кўрсатишга багишланган.
Тадқиқотнинг асосий натижалари куйидагилардан иборат.
1. Аналитик ва фундаментал ечимлар учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенгламалар учун махсус функциялар ёрдамида курилганлигини таъкидлаш лозим.
2. Илк бора учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича иккинчи ҳосилага эга бўлган тенгламалар учун чегаравий масалаларни Фурье усулида ечиш алгоритми тўлиқ асосланганлигини эътироф этиш мумкин.
3. Потенциаллар назариясининг учинчи тартибли каррали характеристикали вақт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенгламалар учун тўлик асослари келтирилган.
4. Учинчи тартибли каррали характеристикали вакт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган тенгламаларга кўйилган чегаравий масалалар ечишда Грин функциялари курилганлигини таъкидлаш лозим.
5. Учинчи тартибли каррали характеристикали вакт бўйича иккинчи хосилага эга бўлган бузилувчи тенглама учун чегаравий масалаларни ечишга Фурье алгоритми тадбик килинганлигини таъкидлаш мумкин.
6. Уч ўлчовли фазода параболо - гиперболик тенгламалар учун Трикоми ва Геллерстед масалаларининг бир кийматли ечимга эга эканлиги исботланган.
7. Уч ўлчовли фазода чегаравий масалаларни ечишда Фурьенинг тўғри ва тескари интеграл алмаштириши мавжудлигининг зарурий ва етарли шартлари топилган.
Пахта тозалаш корхоналарида пахта хомашёси ва толани намлашнинг комплекс технологиясини яратиш усуллари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Пахта толаси жаҳон бозорида мухим стратегии маҳсулот бўлиб хисобланади. Пахта бўйича Халқаро консультатив қўмитанинг (ICAC) маълумотига кўра 2014-2015 йил мавсумида жахон миқёсида пахта толаси етиштириш 26,2 млн. тоннага етди1. Жахон пахта бозорида рақобатнинг юқори даражадалиги, замонавий, технологии пухта ва тез ишловчи тўнимачилии уснуналарининг яратилиши, юнори сифатли ва ранобатбардош тўнимачилии маҳсулотларининг олиниши зарурлиги пахта толаси сифатига бўлган талабларини янада нучайишига олиб
иелди. Шу сабабли пахтани дастлабии ишлаш технологиясини таномиллаштириш хамда истеъмол сифатларини яхшилаш энг долзарб муамоларидан бири деб хисобланади. Ривожланган чет эл мамлаиатлари -АҚШ, Хитой, Хиндистон, Бразилия, Ўзбеиистон ва бошиа давлатларда маълум ютунларга эришилган бўлиб, уларда пахта тозалаш саноати ишлаб чинариш самарадорлигини ошириш ва махсулотларнинг ранобатбардош-лигини таъминлаш учун технологии жараёнларни бошиариш усулларини таномиллаштиришга алоҳида эътибор наратилмонда. Технологии жараёнларни оптималлаштириш, янги самарали технологии уснуналарини жорий нилиш бўйича иўрилаётган чоралар ҳисобига пахта толаси сифат иўрсатничлари яхшиланиши, пахта хомашёси ишлаб чинариш сарфларини пасайтирилиши таъминланади.
Ўзбекистон Республикасида пахта маҳсулотининг истеъмол хусусият-ларини яхшиланишига олиб келадиган пахта хомашёсини дастлабки ишлаш технологик жараёнларини ва ишлаб чиқаришнинг юқори самарадорликка эга бўлган бошқариш тизимларини яратишга оид бўлган кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Пахта тозалаш корхоналарида пахта хомашёсини дастлабки ишлаш мослашувчан технологиялар жорий этиш бўйича ишлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, пахта тозалаш корхоналарида бошланғич кўрсаткичларига боғлиқ равишда қайта ишланаётган хомашёдан белгиланган сифатдаги пахта маҳсулотини олиш, хомашё ва энергия сарфини камайтириш имкониятини берадиган пахта хомашёси ва толасини намлашнинг технологияларини жорий этиш мухим аҳамият касб этмокда.
Жахон амалиётида пахта хомашёси ва толасининг намлик бўйича кондициялаш, пахтани дастлабки ишлаш технологияси жараёнларига, уни тайёрлаш ва саклашдан бошлаб толани тойлаш жараёнигача таъсир этадиган муҳим омилларни аниқлаган ҳолда янги намлаш техника ва технологияларини яратиш алоҳида ахамият касб этиб бормокда. Бу борада максадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири хисобланади: пахта толасини титиш ва уни бутун ҳажми бўйича намлашга асосланган тола намлагичининг иш жараёнини такомиллаштириш технологиясини ишлаб чикиш; пахта хомашёсини жинлашдан ва пахта толасини эса пресслашдан олдин намлашнинг комплекс технологиясини ишлаб чиқиш; рақобатбардош сифат кўрсаткичларига эга бўлган ресурстежамкор толали материаллари намлаш технология яратиш; қўллиналаётган технологик жараён ва ускуналарга мослашган толали материалларни боскичма-босқич намлаш комплекс тизимларини ишлаб чикиш. Юкорида келтирилган илмий-тадқикотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 27 октябрдаги ПФ-4761-сон «Ўзпахтасаноатэкспорт холдинг компаниясини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 70-сон «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция қилиш дастури тўғрисида»ги қарори ва хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади толали материалларнинг табиий хусусият-ларини сақланиб қолинишини таъминлайдиган босқичма-боскич намлашнинг юкори самарали технология, ускуна ва усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотларнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
пахтани жинлаш жараёнидан олдин намлашнинг янги қурилмалари ишлаб чикилган;
пахта толасини пресслаш жараёнидан олдин намлашнинг янги усуллари ва курилмалари ишлаб чикилган;
фаоллаштирилган ва тузли эритмалар қўлланилган ҳолда толали материалларни намлашнинг усуллари ишлаб чиқилган;
пахта хомашёси ва пахта толасини намлаш курилмаларининг рационал технологик ва конструктив кўрсаткичлари аниқланган;
пахта хомашёси ва пахта толасининг дастлабки намликларини жинлашда олинадиган пахта маҳсулоти ва прессланаётган пахта толасининг сифат кўрсаткичларига таъсири аниқланган;
пахта хомашёсини жинлашдан ва пахта толасини эса пресслашдан олдин намлашнинг янги комплекс технологиялари ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Пахта тозалаш корхоналарида пахта хомашёси ва пахта толасини намлаш комплекс технологиясини яратиш усуллари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Пахта хомашёсини жинлашдан олдин ва пахта толасини пресслаш жараёнидан олдин намлаш курилмаларининг классификацияси таклиф этилган. Ишлаб чикарилаётган пахта толаси намлигини 1,5-2,0 фоизга ошириш зарурлиги аниқланган.
2. Юқори намликга эта намлаш агенти хамда титилган толали материалнинг УХК (1ХК) агрегатининг агдариш тарновида интенсив аэродинамик ўзаро таъсирини ҳисобга оладиган пахта хомашёсини жинлашдан олдин намлаш усули ишлаб чиқилган.
3. Капилляр-ғовак муҳит шаклида моделлаштирилган пахта хомашёсида намлик сўрилиши жараёнларининг алгоритмлари таклиф этилган. Назарий ечимлар оркали пахта хомашёси оқимининг параметрлари (босими, зичлиги, тезлиги ва намлиги) пахта бўйича иш унумдорлигига ва намлаш зонасига узатилаётган намлик агентининг микдорига боғликлиги аниқланган. Намлагичдан вертикал кувурда харакатланаётган, икки тезликли яхлит модда шаклида моделлаштирилган пахта хомашёсида намлик алмашинуви жараёнининг математик модели ишлаб чикилган.
4. Олинган ечимлар алгоритмининг тахдиллари асосида пахта хомашёсини жинлашдан олдин намлаш курилмаси ишлаб чикилган. Юқори даражада намлик сиғимига эга бўлган намлаш агентини ишлаб чикаришни таъминлайдиган буг генератори ишлаб чикилган.
5. УХС русумли намлагич Тошкент вилояти Чиноз ПТК-нинг технологик тизимга жорий этилган. Синов натижаларига кура куйидагилар аникланган:
- қурилма пахта хомашёси намлигини 0,5 % оширилишини таминлайди;
- пахта маҳсулотларининг табиий, физик-механик ҳоссаларини сақланиб колиши таъминланади.
6. Пахта толасини энг кўп чиқишини, толанинг солиштирма узилиш кучи, юқори ўртача узунлик, киска толалар фоизи ва узунлиги бўйича бир хиллиги каби табиий ва физик-механик хоссаларининг сақланиб қолишини таъминлайдиган пахта хомашёси намлиги массавий нисбатининг оптимал қийматлари 7,5-8,5 % оралигида таклиф этилган.
7. Конденсорнинг қовурғали барабанлари остидан чиқаётган тола холсти бўлакларга парчаланиб, иккита окимга ажраладиган ва уларни интенсив равишда намлайдиган ва кайта яна холст кўринишида шакллантирадиган пахта толасини пресслашдан олдин намлаш усули ишлаб чикилган.
8. Толали массани алоҳида парчаларга ажратиш жараёнининг назарий модели таклиф этилган. Тола зарраларининг титувчи барабанлардан кисувчи валикларга караб харакати ва сўнгра кайтадан холст кўринишида шаклланиши давомида уларда юз бераётган намлик алмашинуви механизми аникланган. Таклиф этилаётган пахта толасини намлаш учун курилманинг оптимал технологии ва конструктив параметрлари ишлаб чикилган.
9. Ўтказилган тахдилий, назарий ва экспериментал тадкиқотлар натижалари бўйича пахта хомашёсини пресслашдан олдин намлаш қурилмасининг бир неча варианти ишлаб чикилган. Курилманинг оптимал варианти таклиф этилган.
10. УВР русумли пахта толасини намлагичи Тошкет вилоятининг Бўка пахта тозалаш корхонасини технологии тизимининг таркибига жорий этилган. Синовлар натижасида куйидагилар аникланган:
- курилма пахта толасининг намлигини 1,0-1,5 % оширишни таъминлайди;
- намлаш давомида тола тойининг бутун ҳажми бўйлаб юқори даражада бир текис 0,2-0,25 % намланиши таъминланади;
- қўлланилаётган технология толанинг сифат кўрсаткичларининг сақлаб қолиниши таъминлайди.
11. Пресслашдан олдин пахта толасининг чегаравий меъёр намлиги 8,5 % микдорида таклиф этилган.
12. Толали материални фаоллаштирилган ва тузли эритмалар қўлланган ҳолда намлаш усуллари таклиф этилган.
13. Пахта хомашёси ва пахта толасини намлашнинг комплекс технологиясини пахта тозалаш саноатига жорий этиш натижасида бир пахта тозалаш корхонасига тўғри келадиган йиллик иқтисодий самарадорлик 349,9 млн.сўмни, ёки 1 тонна пахта толаси ишлаб чикиш учун 43740,67 сўмни ташкил этган (2016 йил нархларида).
Ўзбек тилида энантиосемия
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё тилшунослигида лисоний бирликнинг маъновий тузилиши ва у билан боғлиқ лексик ҳодисаларни тавсифлаш, лексик сатҳдаги ўрнини аниқлаш, зиддият категориясининг лисоний воқеланиш шаклларини асослаш, зид маъно таракқиётининг социолингвистик, этнолингвистик, лингвокультурологик омилларини очиб бериш долзарб масалалардан ҳисобланади.
XX асрнинг сўнгги чорагида тилшуносликда тил ва маданият масаласининг кун тартибига чиқиши, аслида, халқларнинг миллий ўзликни англаш, миллий онг ва тафаккурни янгилашга бўлган эҳтиёжи натижасидир. Шунинг учун ҳам «...ўзликни англаш, миллий онг ва тафаккурнинг ифодаси, авлодлар ўртасидаги руҳий-маънавий боғлиқлик тил оркали намоён бўлади. Жамики эзгу фазилатлар инсон калбига, аввало, она алласи, она тилининг бетакрор жозибаси билан сингади. Она тили - бу миллатнинг руҳидир», - деб таъкидланади1. Дарҳақиқат, ўзида миллат руҳини, унинг ўтмиши, бугуни ва эртасини акс эттирадиган, она тилимиз ифода имкониятининг намунаси ҳисобланадиган энантиосемик бирлик (ўзаро зид маъноларга эга сўз ва ибора)ларнинг лисоний ҳамда нутқий жихатларини хам инсон омили билан биргаликда илмий асослаш, энантиосемия ҳодисасининг лингвистик табиати, лисоний механизми, намоён бўлиш манбалари, лексик сатхдаги ўрнини аниқлаш, мувофиқ тасниф ҳамда тавсифини бериш, бир сўз билан айтганда, она тилимизнинг ҳадсиз ифода ва истифода имкониятларини очиб бериш ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммоларидан биридир.
Зиддият категориясининг ўзига хос намоён бўлиш шакли саналган энантиосемия (бир лисоний бирлик маънолари ўртасидаги зидланиш) ҳодисаси ғарбда анча аввал тилшуносларнинг, шунингдек, файласуфларнинг хам эътиборини торта бошлаган. Мустақилликка эришганимиздан сўнг тилшунослигимизда ўзбек тилини хар томонлама ривожлантиришга қаратилган, тилимизнинг туркона табиатини очиб беришга йўналтирилган лингвистик муаммоларга, хусусан, лисоний зиддият масаласига алоҳида эътибор берила бошланди. Бу эса лисоний зиддиятнинг янги тури -энантиосемик муносабатни монографии тадқиқот объекта сифатида лексик ва фразеологик бирликлар мисолида тавсифлаш, энантиосемиянинг тарихий такомилини ўзбек халкининг миллий-руҳий дунёси, асрлар давомида шаклланган маънавий-маданий қадриятлари билан биргаликда аниқлаш, ўз навбатида, дунё илм-фанини бундан хабардор этиш заруратини келтириб чиқаради. Шунингдек, халқимизнинг қадимдаёқ борлик ҳодисаларини диалектик зиддият хамда миллий тил призмасидан ўтказиб баҳолай билгани, билишнинг бу тарзи, айниқса, энантиосемик бирликларда ўзига хос тарзда намоён бўла олиши, умуман, маъно тараққиёти ҳақида янги хулосалар чиқариш имконини беради.
Ўзбекистон Республикасининг 1995 йил 21 декабрда янги таҳрирда қабул килинган «Давлат тили ҳақида»ги қонуни, Вазирлар Маҳкамасининг «Давлат тили ҳакида»ги қонунни амалга оширишга каратилган давлат дастурига тегишли ўзгартиришлар киритиш тўғрисида 1996 йил 10 сентябрдаги 311-сон қарори талаблари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 13 майдаги ПФ-4797-сон «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади энантиосемик бирликларнинг лисоний ва нутқий жиҳатларини, лексик сатҳдаги ўрнини шахс омили асосида аниқлаш, лексик ва фразеологик энантиосемиянинг турлари ҳамда намоён бўлиш хусусиятларини очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат: энантиосемиянинг бир тил бирлиги маънолари ўртасида юзага чиқадиган янги зиддият тури, полисемиянинг махсус кўриниши эканлиги, ўзбек тилининг турли тарақкиёт даврларида мавжуд бўлгани, адабий тил ва шева муносабатида ҳам кузатилиши исботланган;
тилнинг табиий ривожланиш қонуниятига мос равишда энантиосемиянинг асосан нолисоний, кисман лисоний омиллар билан юзага келиши аниқланган; бу ҳодисанинг лисоний механизмини маъно таракқиёти ҳаракатлантириб туриши асосланган;
ўзбек тилида энантиосемиянинг антонимия, омонимия, ирония, антифразис каби ходисалар билан ўхшаш ва фаркли томонлари, нутқий намоён бўлиш йўллари очиб берилган;
лексик ва фразеологик энантиосемиянинг лисоний табиати аникланиб, турлари тавсифланган ҳамда турлараро ўзига хосликлар очиб берилган;
энантиосемиянинг янги тури сифатида паралингвистик энантиосемия термини ва тушунчаси татбик килинган, бу тур энантиосемиянинг лисоний табиати, лингвокультурологик, этнолингвистик хусусиятлари аникланган;
лисоний бирликнинг зид маънолар касб этиши инсоннинг ўзидан, унинг когнитив фаолиятидан ажралган ҳолда рўй бермаслиги, зид маънолар тилнинг табиий тараккиёт конунияти эканлиги асосланган.
ХУЛОСА
1. Тушунчалар зиддияти масаласи барча даврларда фаннинг муҳим муаммоларидан хисобланган ва турли фан соҳалари тадқикининг асосини ташкил килган. Аслида ягона категория бўлган зиддият ва у билан боглик масалалар тадқиқ соҳаси табиатидан келиб чикиб турлича тушунилган, баҳоланган. Лисоний категория сифатида ўрганилишида эса унинг мантиқий, фалсафий талқинларига таянилган.
2. Лисоний зиддият масаласи хам ғоят кенг тушунча. У тилнинг барча сатх бирликлари доирасида мавжуд. Одатда, лексик сатҳдаги зиддият сифатида антонимик муносабат тушунилади. Бирок мазкур сатхда зиддиятнинг яна бир махсус тури мавжуд бўлиб, у антонимлардан фаркли тарзда ягона бирлик доирасида юзага келадиган энантиосемик муносабатдир. Энантиосемия бир лисоний бирликнинг икки маъноси ўртасидаги қаршиланишдир.
3. Энантиосемия инсоннинг ўзидан, унинг когнитив фаолиятидан узилган ҳолда юзага келмайди, балки муайян тил соҳибининг олам ҳодисаларини ўзига хос идрок этиш, у ёки бу тарзда бахолаш шакли сифатида намоён бўлади. Билишнинг ана шу қонуниятига хамоҳанг тарзда тилда, хусусан, унинг лексик ва фразеологик бирликларида карама-карши маънолар касб этиш тенденцияси пайдо бўлади.
4. Тадқиқотларда энантиосемияга муайян лексик ҳодисанинг алоҳида кўриниши, икки лексик ҳодисанинг ўртасидаги ёки мустақил лексик ҳодиса сифатида ёндашилган. Айни ёндашувларнинг турлича эканлиги эса унинг лисоний табиати юзасидан турфа карашларнинг келиб чиқишига сабаб бўлган. Шу боис аввало, ҳодисага бўлган ёндашувни тўғри белгилаб олмок жоиз. Бизнингча, энантиосемия бир лисоний бирлик доирасида юзага келгани учун энг макбул ёндашув уни полисемиянинг махсус тури сифатида тушунишдир.
5. Энантиосемия бошка сатхдош ходисалар каби нолисоний ва лисоний омиллар билан юзага келади. Хусусан, киши тафаккур тарзининг дуалистик табиатли экани, қадимги сўзларнинг қоришиқ маъноли бўлгани, лисоний бирликнинг маъно тараққиёти ҳамда сўзловчининг коммуникатив-ситуатив мақсади ва мувофиқ нутқий вазиятдан келиб чиқиб, лисоний бирликни окказионал зид маънода намоён этишини нолисоний омиллар, синтактик қуршов, адабий тил ва шева муносабатини энантиосемия юзага келишининг лисоний омиллари сифатида кўрсатиш мумкин. Бунда энантиосемиянинг маъно таракқиёти натижасида ҳосил бўлиши бош омилдир.
6. Тил системасининг турли сатҳларида бўлгани сингари унинг лексик сатх бирликларида хам шакл-маъно номувофиклиги, яъни асимметрия мавжуд. Лексик ва фразеологик бирликдаги симметриясизлик полисемиянинг махсус тури бўлган энантиосемияда яккол ифодаланади. Энантиосемия бир шаклда икки зид маънонинг мавжудлиги билан асимметриянинг типик кўриниши бўлади. Шундай экан, ҳар қандай энантиосемияда асимметрия мавжуд.
7. Энантиосемия тиллар ўртасида хам юзага келади. Тиллараро энантиосемия қардош тиллар учун муштарак бўлган бирор сўзнинг шу тилларнинг кейинги тарақкиёт боскичида зид маъноли бўлиб қолиши натижасида ёки ўзлашма сўзнинг манба тил ва ўзлашган тилдаги маънолари ўртасида пайдо бўлади. Шунга кўра қариндош ва кариндош бўлмаган тиллардаги энантиосемия фаркланади.
8. Энантиосемия лексик ҳодиса бўлиб, у ўзига хос зид маънолар таракқиёти маҳсули сифатида юзага келади. Демак, унинг лисоний механизми бир тил бирлигининг маънолари ўртасидаги муносабатга, кўпмаънолиликка асосланади, аммо мазкур маъновий муносабатда зидланиш мавжудлиги билан одатдаги кўпмаънолиликдан фарқланади, чунки ҳар қандай маъно тарақкиёти энантиосемияни ҳосил этмайди.
9. Энантиосемия бениҳоя ўзига хос нутқий намоён бўлади. Мазкур жараён, асосан, сўзловчининг коммуникатив-ситуатив мақсади ва субъектив муносабати асосида амалга ошади ва бунда ирония, эвфемия, дисфемия ҳамда антифразис каби ҳодисалар билан маълум муносабатдорликларга эга бўлади. Масалан, эвфемия ва энантиосемия муносабатдорлиги у ёки бу дағал тушунча ижобий баҳоли сўз ёки фразеологизм билан номланганда, дисфемия ва энантиосемия муносабатдорлиги «сўкиш», «қарғиш» маъноли сўз ёки фразеологизм «таҳсин» маъносида намоён бўлганда кўринади.
Антифразис лисоний бирликнинг узуал маъносига зид воқеланиш усули ва у баҳо ижобийлашуви ҳамда салбийлашувини камраб олади. Антифразис лисоний механизмининг харакатлантирувчи кучи ирония бўлиб, у лисоний бирликдаги окказионал маънога тегишли. Антифразис ва ирониянинг окказионал маънода, нутқий энантиосемиянинг узуал ва окказионал маънолар ўртасида бўлиши билан айни ҳодисалар фаркланади.
10. Энантиосемия нуткда сўз ёки фразеологизмнинг синтактик қуршовига кўра хам намоён бўлади ва грамматик энантиосемия дейилади. Сўз ёки фразеологизм муайян синтактик куршовда энантиосемияни намоён этганда унинг семантик структурасидаги зид маъноларни келишик, замон ва қисман нисбат шакллари воқелантиради. Бунда энантиосемик бирлик ё жўналиш ва чиқиш, тушум ва ўрин-пайт келишигидаги актантлар билан синтактик алокага киришади, ёки ўтган ва келаси замон шаклини олган предикат катнашган гаи таркибида келади.
11. Ўзбек тилида энантиосемиянинг лисоний табиати бир неча мезонлар асосида аниқланади. Жумладан, лисоний ва нутқий энантиосемияга маъновий зидликнинг узусда мавжудлиги ёки нуткда пайдо бўлиши асос бўлади. Фақат узуал маънолар ўртасидаги зидлик лисоний, узуал ва окказионал маънолар ўртасидаги қаршиланиш эса нутқий энантиосемиядир. Лисоний ва нутқий энантиосемия шахе, нарса, ўрин-жой, пайт, белги, микдор ва харакат тушунчаси билан боглик маънолар қаршиланишини кўрсатади. Лисоний энантиосемия номинатив, симметрик, асимметрик ва синхронии бўлади.
12. Узбек тилида номинатив ва субъектив-бахоловчи энантиосемия қарама-карши маъноларнинг борликдаги нарса-ходиса, белги, харакат-ҳолатни аташи ёки субъектов баҳолашига кўра фаркланади. Номинатив энантиосемиядаги зидлик ўз табиатига кўра комплементар, контрар ҳамда конверсив муносабатли бўлади. Комплементар энантиосемикликда бир маънонинг инкори иккинчисини тасдиқлайди. Контрар энантиосемикликда зид маъноларнинг ўртасида оралиқ тушунча бўлади, энантиосемик маънолардан бирининг инкори иккинчисини тўлиқ тасдикламайди. Конверсив энантиосемикликда эса каршиланган маънолар субъект-объект муносабатида бўлади.
Субъектив-бахоловчи энантиосемия хам нуткий энантиосемиянинг бир тури бўлиб, ижобий ва салбий баҳолар ўртасидаги зидланишдир. Лисоний бирлик бундай энантиосемиклик касб этганда унинг номинатив функцияси чекинади хамда нарса-ходиса, белги ва ҳаракат-ҳолат баҳоланади ва шу жихати билан номинатив энантиосемияга каршиланади.
13. Ўзбек тилида энантиосемия зидланаётган семемаларнинг интеграл ва дифференциал семаларда тўлиқ ёки қисман мувофиқлиги, бир ёки икки маъновий муносабатга алоқадорлиги, бевосита ёки билвосита зидланиши, лексик қуршовининг ўхшаш ёки ноўхшашлигига асосан, симметрик ва асимметрик энантиосемияга ажралади.
Симметрик энантиосемия интеграл ва дифференциал семаларда тўлик мувофикликни, бир маъновий муносабат остидаги каршиланишни, бевосита зидланиш ва лексик куршовнинг ўхшаш бўлишини такозо этади. Асимметрик энантиосемияда интеграл ва дифференциал семалар қисман мувофиқ келади, икки маъновий муносабатни билдириб, бевосита зидланмайди, лексик куршови ноўхшаш, зид маъноларнинг қўлланилиш даражаси хар хил бўлади.
14. Узбек тилида энантиосемиянинг зид маъно таракқиёти махсули эканлиги унинг вақтга бўлган муносабатини келтириб чиқаради. Тилнинг бир ёки икки тараққиёт даврига мансублигига кўра энантиосемиянинг синхроник ва диахроник турлари фарқланади. Сўз ёки фразеологизмнинг тилнинг бир ривожланиш босқичида қаршиланган маъноларга эга бўлиши синхроник, икки тараккиёт даврида мавжудлиги диахроник энантиосемияни вужудга келтиради. Диахроник энантиосемия нафақат тил тараққиётининг аввалги ва хозирги даври ўртасидаги маънолар зидлиги, шунингдек, аввалги икки давридаги карама-карши маънолари хамдир. Шу маънода кадимги туркий ва эски туркий, эски туркий ва эски ўзбек тилига хос сўз ёки фразеологизм маънолари зидлиги хам диахроник энантиосемиядир.
15. Ўзбек тилида лексик ва фразеологик энантиосемия моҳиятан тенг. Бирок фразеологизм доирасида паралингвистик энантиосемия хам фаркланади. Паралингвистик энантиосемияда фразеологизм вокеланти-раётган зид маъноларга бош ёки қўлнинг у ёки бу тарздаги ҳаракати ишора қилади. У айни жиҳати билан лисоний энантиосемияга зидланади ва соматик фразеологизмлар билан юзага чиқади. Бундай соматик фразеологизмлар намоён этаётган маъновий зидлик узуал бўлмай, мувофик контекстдагина юзага чиқади.
Термитлар популяцияларининг экологияси ва уларнинг табиий ҳамда урбанлашган экотизимлардаги аҳамияти
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда дунё бўйича тсрмитлар томонидан кслтирилаётган зарар йилдан-йилга ошиб бормокда. «Ғарбий Африкада тсрмитларнинг биноларга кслтираётган зарари жорий таъмирлаш учун сарфланадиган маблағнинг 10% ни ташкил қилса, АҚШда тсрмитлар кслтираётган зарар йилига 1,5 млрд., дунё бўйича эса 20 млрд, долларни ташкил этади»1.
Тсрмитлар тарихий-маданий обидалар, стратсгик аҳамиятга эга объсктлар, гидротехник иншоотлар, аҳоли турар жойлари ва маъмурий бинолардаги ёгоч конструкция курилмаларига жиддий зарар кслтиради. Биргина 100 см3 ҳажмдаги 25 минг дона термитдан иборат бўлган битта оила бир йил давомида ўртача 50 минг см3 ҳажмли турли кўринишдаги целлюлозани истъсмол қилади. Шунингдек, углсроднинг глобал айланиши ҳамда атмосфсрада иссиқхона гази - углерод диоксиди концентрациясининг ошишига имкон яратади. Бу бевосита тсрмитларнинг ҳазм безлари, симбионт ферментлари ҳамда улардаги биокимёвий жараёнларнинг фаоллиги ҳисобига амалга ошади.
Тсрмитларнинг яширин ҳаёт тарзи, экологик ташки муҳит омилларидан кучли ҳимояланганлиги, уяларида табақаларининг функционал ихтисослашганлиги ва кисқа муддатда ўз популяциясини қайта тиклай олиши уларга қарши кураш чораларини қўллашда қийинчилик туғдиради. Шундан кслиб чиқиб, тсрмитларнинг популяцион экологияси, умурткали-умурткасиз ҳайвонлар ва микроорганизмлар билан муносабатини аниқлаш ҳамда тсрмитлар микдорини назорат килувчи замонавий биологик кураш услубларини ишлаб чикиш муҳим аҳамиятга эга.
Аҳоли турар-жой бинолари ва бошка иншоотларни тсрмитлар зараридан саклаб қолиш, уларнинг табиий шароитдан урбанлашган экотизимга кўчиб ўтиш ва тарқалиш сабабларини аниқлаш бўйича илмий-тадқикотлар старлича олиб борилмаганлигини таъкидлаш лозим. Бугунги кунда термит популяцияларининг тарқалиши ҳамда ҳазм безлари ва симбионт фсрмснтлари фаоллиги билан боғлиқ физиологик-биокимсвий жараёнларни аниқлаш, шунингдек тсрмитларда паразит-микроорганизмларнинг янги турларини топиш, патоген замбуруғ ва микроорганизмлар асосида заҳарли см-хўрак яратиш асносида тсрмитларга карши кураш усулларини янада такомиллаштириш долзарб муаммолардан ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президснтининг 2013 йил 20 март ПҚ-1940-сон «2013-2015 йилларда Хоразм вилоятида туризм соҳасини ривожлантириш Дастури тўғрисидаги» карори ва Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 2 февраль 27-сон «Рсспубликада тсрмитларга карши кураш ишларини жадаллаштириш ва уларнинг зарарини бартараф қилиш тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа мсъёрий-ҳуқукий хужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Ўзбскистоннинг табиий ҳамда урбанлашган экотизимларидаги Anacanthotermes авлоди термитлар популяцияси экологиясини комплекс аниқлаш ва тсрмитлар сонини назорат қилишнинг самарали биологик усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор дунё фаунаси учун тсрмитларда нематоданинг янги Caenorhabditis sp. тури аникланган;
Anacanthotermes авлоди термитлари сўлак безида лактаза фермента фаоллиги аниқланган;
илк бор термит танаси, уя камсралари ва озиқасидан 24 турдаги замбуруғлар ажратиб олинган ва тур таркиби аниқланган;
марокаш чигирткасидан ажратиб олинган, тсрмитларга карши курашда қўлланиладиган Beauveria tenella (Del) Siem BD-85 штаммининг вирулент-лиги оширилган;
илк бор кунгабоқар пояси, Beauveria tenella (Del) Siem BD-85 ва Bacillus thuringiensis штаммлари асосида тсрмитлар микдорини бошқариш хусусиятига эга бўлган патогенли ем-хўрак яратилган.
ХУЛОСАЛАР
«Тсрмитлар популяцияларининг экологияси ва уларнинг табиий ҳамда урбанлашган экотизимлардаги аҳамияти» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Узбекистан фаунаси учуй табиий ва урбанлашган ҳудудларда Anacanthotermes авлодига мансуб тсрмитларнинг икки тури - A. turkestanicus Jacobson, 1904 ва A ahngerianus Jacobson, 1904 учраши қайд этилди.
2. Anacanthotermes авлоди термитларининг урбанлашган ва табиий экотизимлардаги популяцион экологияси ҳамда структураси аниқланди. Бундай экотизимларда тсрмитлар хастининг бевосита ва билвосита турли умурткасиз ва умуртқали ҳайвонларга боғлиқлиги қайд этилди.
3. Урбанлашган экотизимларида тсрмитлар тарқалиши ва зарарлашининг асосий сабаблари аникланди. A. turkestanicus ва A. ahngerianus лар тарқалиш арсалларининг кенгайиб бориши экологик ҳамда антропоген омиллар таъсири билан изохланади.
4. Тсрмитларнинг олигомсрларни ҳазм қилиши жараёнида уларда старлича самарали бўлган экзо- ва эндоцсллюлазалар тизими мавжудлиги аниқланди. Тсрмитларнинг ёғоч матсриалларини кўплабзарарлаш сабаблари улардаги сўлак, ичак бсзи карбогидразалари ва симбионт фсрмснтлар фаоллигининг юқори эканлиги билан изохланади.
5. Барча термит табакалари сўлак бсзи таркибидаги карбоксиметил-целлюлаза ва целлобиазаларнинг фаоллик намоён этмаслиги аниқланди. Anacanthotermes авлоди учун илк бор тсрмитлар сўлак безидаги лактаза фермента фаоллиги кайд этилди.
6. A. turkestanicus, A. ahngerianus термитларида 12 турдаги симбиотик хивчинлилар аниқланди. Anacanthotermes авлоди термитларининг хивчинлилар билан симбиотик алокаси улар орасида эволюцион таъминланган чамбарчас трофик ва метаболик муносабатлар мавжудлигини исботлайди.
7. Термит, уларнинг камсралари, тупроқлари ва озукасидан 24 турдаги замбуруглар ажратиб олиниб, шундан Alternaria, Cladosporium, Stemphylium, Stachyhotry, Helminthosporium авлодларига мансуб турларнинг тсрмитлар озуқасини ҳазм қилишдаги аҳамияти аникланди.
8. Илк бор дунё фаунаси учун тсрмитларда нсматоданинг янги Caenorhabditis sp. тури аникланди. Термит уяларида энг кўп Aspergillus, Beauveria ва Penicillium, Fusarium, Alternaria, Cladosporium микромицетлар авлоди вакилларининг учраши исботланди. Aspergillus flavus, Aspergillus orysae, Beauveria bassiana, Beauveria tenella, Scopulariopsis brevicaidis, Fusarium sp. культурал суюкликлари тсрмитлар учун 82% дан 100% гача патогенлиги билан изохланади.
9. Bacillus thuringiensis гуруҳининг кристалл ҳосил қилувчи энтомопатоген бактсриялари A. turkestanicus га нисбатан антитсрмитлик фаолликни намоён этиши исботланди. Bacillus thuringiensis ЛМД ва ЛМЕ-22 штаммлари тсрмитларга нисбатан юқори даражада заҳарли эканлиги аникланди.
10. Илк бор кунгабоқар пояси (Helianthus annuus) ва Beauveria tenella (Del) Siem BD-85, Bacillus thuringiensis штаммлари асосида тсрмитларга қарши самарали ва ўзига жалб қилувчи ҳамда улар микдорини назорат килиш хусусиятига эга бўлган патоген см-хўрак яратилди.
11. Beauveria tenella (Del) Siem BD-85 замбуруғиасосида патогснли ем-хўрак таркибига кирган ва термитларга карши курашишга татбик этилган куруқ сочилувчан биологик масса олиш усули ишлаб чиқилди.
Зарафшон водийсида қаттиқ буғдой етиштириш технологиясини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё микёсида 215 млн. гектардан ортиқ майдонга ғалла экилиб, йилига 730 млн. тоннадан кўпроқ дон ҳосили етиштирилмокда1. Аҳолини озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган талабини кондириш қолаверса, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда бошокли дон экинлари, жумладан, буғдой ҳосилдорлиги ва дон сифатини ошириш орқали нон маҳсулотларининг сифатини яхшилаш муҳим аҳамиятга молик вазифаларидан бири ҳисобланади.
Республикамизда аҳолининг нон ва нон маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини ўзимизда етиштирилган дон ҳисобига қондириш борасида мажмуий чора-тадбирлар амалга оширилиши туфайли, қисқа муддат ичида ғалла мустақиллигига эришилди. Маълумки, Ўзбекистонда буғдойнинг икки турига мансуб навлари экиб келинмокда. Хусусан буғдойзорларнинг асосий қисмида юмшоқ буғдой (Triticum aestivum), қолган қисмида каттиқ буғдой (triticum durum) ҳосили етиштирилмокда. Давлат реестрига киритилган қаттиқ буғдой навлари қишга, иссикликка, курғокчиликка ва турли касалликларга чидамли бўлиб, пишгани донлари бошоғидан тўкилиб кетмаслиги билан бошқа буғдойлардан ажралиб туради. Шунингдек, донининг сифати юқорилиги билан макарон ва қандолат саноати талабларига тўлиқ жавоб беради.
Ички ва ташки бозорда қаттиқ буғдой донига бўлган талабнинг катталигини хисобга олиб, республикамизда уни етиштириш учун кулай бўлган Зарафшон водийсида ва лалмикор минтақаларда экин майдонини кенгайтириш максадга мувофикдир. Янги яратилган ва хориждан келтирилган каттиқ буғдой навларидан мўл ва макаронбоплик сифати юқори дон ҳосили етиштириш учун уларнинг биологик хусусиятларига минтака тупрок-иклими шароитларига мое етиштириш агротехнологияларини ишлаб чикиш, навларнинг потенциал имкониятларидан тўлик фойдаланиш галлачилик тармогининг олдида турган мухим вазифалардан биридир. Зарафшон водийси шароитида каттиқ бугдой навларнинг экиш муддати ва меъёрлари, минерал ўғитлар билан озиқлантириш, суғориш тартиби хамда бегона ўтларга қарши кураш чораларининг доннинг сифат кўрсаткичлари, ҳосилни шаклланиш хусусиятлари, уругларнинг дала унувчанлиги, ўсимликнинг ер устки қисми ва илдиз тизимининг шаклланиши, қишга чидамлилиги, ўсув даври ва ривожланиш фазаларини ўтиш муддатлари, ўсиш динамикаси, ётиб колишга чидамлилиги, тупланиши, фотосинтетик жараёнлар, куруқ модда тўпланиши ва фотосинтез соф махсулдорлигига таъсирини аниқлаш долзарб бўлиб ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сон «2016-2020 йилларда қишлок хўжалигини янада ислоҳ қилиш ва ривожлантириш чора тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1994 йил 29 декабрдаги 627-сон «Бошоқли дон экинларининг селекция ва уруғчилигини яхшилаш» тўғрисидаги Қарори ҳамда бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қаттиқ буғдойнинг янги районлаштирилган ва истиқболли навларини биологик хусусиятлари, минтақа тупроқ-иқлим шароитларига мос ҳолда танлаш ҳамда юқори ва сифатли дон ҳосили етиштириш агротехнологияларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Зарафшон водийси шароитида Давлат реестрига киритилган ва истиқболли қаттик буғдой навларининг биологиясидан келиб чикқан ҳолда етиштириш агротехнологияси элементлари такомиллаштирилган;
қаттиқ буғдой навлари ҳосилини етиштиришда турли ташқи омилларнинг уруғларни унувчанлиги, доннинг технологии сифат кўрсаткичлари, ўсимликдаги физиологии жараёнлар, илдиз тизими, нишга ва бошна нонулай шароитга чидамлилиги анинланган;
наттии буғдойнинг Истиқпол ва Алеисандровна навлари уруғини эниш муддатлари, меъёрлари, ўғитлаш меъёрлари ва суғориш тартиблари, бегона ўтларга нарши иураш чора-тадбирларини таиомиллаштириш ориали дон сифатини яхшилаш усуллари ишлаб чинилган;
нузги буғдой агробиоценозини яратишда натнашган бегона ўтлар турлари ва зарарлаш даражаси баҳоланиб, уларга агротехнин тадбирлар орнали нарши иураш чоралари ишлаб чинилган;
манарон ва нандолат маҳсулотлари ишлаб чинариш саноати талабларига жавоб берадиган сифатли дон етиштириш агротадбирлари ишлаб чинилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Зарафшон водийсининг тупроқ, иклим шароити каттиқ буғдой навларини суғориладиган ерларда ўстириш учун қулай бўлиб, юкори ва сифатли дон ҳосили олишни тўлиқ таъминлайди. Уруғлар эрта ёки кеч муддатларда экилганда дала унувчанлиги мақбул экиш муддатига (16/Х), нисбатан Истиқлол навида 8,0-11,8 % га, Александровка навида эса 6,4-8,5 % гача пасайганлиги аникланди. Экиш меъёри Истиклол нави учун гектарига 4 млн.дона, Александровка нави учун эса 5 млн.дона этиб белгилаш яхши натижа беради.
2. Экиш муддатларининг 1 ноябрдан 16 ноябргача кечикиши, қаттиқ бугдой навларининг вегетация даврини 12-14 кунга, экиш меъёрларини 3,0 млн унувчан уругдан 6,0 млн унувчан уруггача ошириш эса 5-6 кунгача қискартирди. Уругларнинг дала унувчанлиги экиш меъёрларига ва навларни биологик хусусиятларига караб Истиклол нави бўйича 72,0 дан 86,0% гача, Александровка навида 69,3 дан 84,0 % гача ўзгарди. Азотли ўғитларнинг суғориладиган ерларда 115 кг дан 235 кг оширилиши 7-20 кунгача, назоратга нисбатан 4 марта суғориш ўсув даврининг 25 кунгача узайтирди. Ўсимликларнинг вегетация даври қисқариши ҳосили пишишини тезлаштиради, аммо дон сифати ва хосилдорлигини пасайтиради.
3. Экиш муддатларининг кечикиши билан ўсимлик илдизи, ер устки массаси, илдиз билан таъминланганлик даражаси пасайди. Истиклол навида эрта муддатларда экилгандагига нисбатан кечки муддатларда экилган ўсимликларни 1 донасини илдиз массаси найчалаш фазасида 0,13 г, ер устки массаси 0,90 г, илдиз билан таъминланганлик даражаси эса 15,1% гача кам бўлди. Бундай қонуният ўсимликларнинг ривожланиш даврининг охиригача сақланиб қолади.
4. Суғориш сони 4 марта бўлганда ғалланинг ўсиш жадаллиги ошди, вегетациянинг охирида бу фарқ 13-14 см га бўлди. Бунинг асосий сабаби ўсимликлар суғорилмаганда ҳаво ҳароратини ва ёруғлик жадаллигини юқори бўлган даврда сувга талаби ошади.
5. Макбул муддатда (16/Х) ва меъёрда (Истиқлол 4,0, Александровка 5,0 млн.га) уруғи экилганда буғдой навларининг барг индекси, ўсимликларнинг биомассаси ва фотосинтез соф маҳсулдорлигида энг юқори кўрсаткич мум пишиш фазасида бўлиб Истиклол навида 9,84 г/м2 сутка Александровка навида эса 8,97 г/м2 сутка эканлигини кўрсатади.
Сугориш сонининг ошиб бориши билан ўсимликлар баргидаги сув микдори хам, фотосинтез махсулдорлиги хам ошиб борди. Энг юқори фотосинтез махсулдорлиги иккала навда хам мум пишиш фазасига тўғри келиб, назоратга нисбатан 3,6 % га кўп бўлди. Бутун вегетация давомида бу кўрсаткич 1,6 % ни ташкил килди. Энг юқори фотосинтез махсулдорлиги ўсимликлар 4 марта суғорилганда, ўсимликларга таъсири ижобий бўлади.
6. Қишда об-ҳавонинг ўзгарувчанлиги хусусан ҳароратнинг паст бўлиши кузда экилган буғдой навларининг ривожланишига салбий таъсир кўрсатди. Юқори яшовчанлик 16 октябрда, гектарига 4,0 млн.дона уруғ экилганда, ўсимликларда қанднинг микдори бошқа экиш муддатлари ва меъёрларига нисбатан ўртача 1,5-2,5% гача юқори бўлганлиги кузатилди. Азотли ўғитлар меъёрининг ортиб бориши билан ўсимликларни йиғиштиришгача сақланиши ҳам ортиб борди ва 61 дан 74% гача ўзгаради.
7. Қаттик буғдой навлари кузда мақбул муддат ва меъёрларда экилганда дон ҳосили гектаридан ўртача Истиклол навида 74,6, Александровка навида эса 63,6 центнерни ташкил этди. Дон ҳосили эрта 1 октябрда экилган ўсимликларда 11 ц га, кеч яъни 16 ноябрда экилганда эса навларга мувофиқ макбул муддат ва меъёрдан 21,1; 16,3 центнерга камаяди.
Баҳорги экиш муддатида йилнинг келишига караб кунлар тез исиганда 20 февралда экилган ўсимликларда доннинг сифат кўрсаткичлари, вазни кеч экилган ўсимликларга нисбатан юқори бўлиб, ҳосил 10 март 15% га, 20 март 50 % га кам бўлади.
Азотли ўғитлар меъёрини ортиб боришига мутаносиб равишда ҳосилдорлик ҳам ортиб борди ва бунда энг макбул меъёр гектарига 215 кг азот берилганда кузатилиб 69,5 ц/га ёки назоратга нисбатан 38,1 ц/га қўшимча ҳосил олинади.
Иккала навда ҳам суғориш сони ошиши билан ҳосилдорлик ортиб борди. Сугориш сони 4 та бўлганда Истиклол навида ҳосилдорлик 30,4 ц/га дан 78,3 ц/га, Александровка навида эса 30,2 ц/га дан 75,3 ц/га ошди. Қўшимча ҳосил Истиклол навида 47,9 ц/га, Александровка навида эса 45,1 ц/га ошади.
Энг юқори ҳосилдорлик Стелла 75% с.м.э.-0,8 л/га препарати қўлланганда Истиклол навида 74,8 ц/га, Крупинка навида 71,0 ц/га ни ташкил этди. Ҳосилдорлик назоратга нисбатан Истиклол навида 14, 7 ц/га, Крупинка навида эса 13 ц/га юкори бўлади.
8. Тадқиқотларимизда ўрганилган ҳосил етиштириш технологиясининг усуллари каттиқ буғдой бошок структурасига ҳам сезиларли таъсир кўрсатди. Истиқлол нави кузда макбул муддат 16 октябрда ва меъёрда 4 млн.дона экилганда бошок узунлиги 0,8 см, битта бошокдаги дон сони 8,1 дона, оғирлиги 1,1 г, битта бошокдаги бошокчалар сони 7,2 дона ва 1000 та доннинг вазни 5,4 г, Александровка навида эса бошок узунлиги 0,6 см, битта бошокдаги донлар сони 5,4 дона, огирлиги 0,8 г, битта бошокдаги бошокчалар сони 5,1 дона ва 1000 та доннинг вазни 4,1 г, га ошди. Экиш эрта ўтказилганда Истиклол ва Александровка навларида доннинг натураси навларга мувофиқ ҳолда тегишлича ўртача 799; 793 г/л га тенг бўлди. Макбул экиш муддатида доннинг натураси эрта ёки кеч муддатда экилганга нисбатан 9,8 г/л ошади.
Бахорги экилган ўсимликлар бошок структурасининг юкори кўрсаткичлари 20 февралда экилган уругларда кузатилди. Истиклол навида битта бошокдаги дон сони 11,6 дона, огирлиги 0,8 г, 1000 та дон вазни 5,7 г, Александровка навида ҳам қарийб шунча юкори бўлади.
Азотли ўғитлар каттик бугдойнинг умумий, махсулдор тупланиши, ўсимликнинг бўйи, бошок узунлиги, 1м2 даги бошоқлар сони ва битта бошокдаги дон вазнини оширди. Юкори дозадаги азотли ўғитлар 1000 та дон вазни камайтирди, аммо дон натураси, доннинг шишасимонлигига ижобий таъсир кўрсатди. Дон таркибидаги оқсил микдори азотли ўғитлар меъёри 155 дан 215 кг/га оширилганда 11,3 дан 14,7% ўзгарди, меъёрида қўлланган азотли ўғитлар оксил ва клейковина микдорига ижобий таъсир кўрсатади.
Суғориш сонининг кўпайиб боришига мутаносиб равишда ўсимликларнинг бўйи, бошок узунлиги, бошокдаги бошокчалар сони, битта бошокдаги дон огирлиги ва сони ошди, 1м2 даги бошокларнинг сони Истиклол навида 111, Александровка навида 101 донагача кўпаяди.
Гербицидлар қўлланганда энг юқори кўрсаткичлар Стелла 75% с.м.э.-0,8 л/га да бўлди. Донлар сони назоратга нисбатан иккала навда ҳам 6,7 дона, бошокдаги бошокчалар сони Истиклол навида 2,7, Крупинка навида эса 2,5 дона, битта бошокдаги доннинг вазни Истиклол навида 0,3 г, Крупинка навида 0,1 г, бошок узунлиги энг юкориси Истиклол навида 0,6 см, Крупинка навида эса 0,5 см га ортганлиги кузатилади.
9. Қаттиқ буғдой навлари уруғи мақбул экиш муддатида, эрта экилганига нисбатан оқсилнинг микдори навларга мувофиқ ҳолда 1,1; 0,8%, клейковина микдори 4,7; 2,9% га ошганлиги кузатилди. Истиклол нави 4 марта сугорилганда 100 та дона доннинг вазни назорат вариантига нисбатан 12,4 г, дон натураси 0,5 г/л юкори бўлди, доннинг шишасимонлиги 88,1 %, оқсил 17,2%, клейковина микдори эса 34,2% ни ташкил этади.
Тадқиқотларимизнинг кўрсатишича дон таркибидаги оқсил ва клейковина микдори 20 феврал ва 1 мартда экилган ўсимликларида юқори бўлди ҳамда оқсил мувофиқ ҳолда 18,9-17,0% ни ташкил қилди. Клейковина ва оқсил микдори экиш муддатларига ва йилнинг об-ҳавонинг кандай келишига жуда боғлиқ. Крахмал микдори 20 феврал ва 1 мартда экилган ўсимликларда 57-58%, 20 мартда экилганда 55% бўлди. Экишнинг кечикиши ялтироқликни 2-3 % пасайишига олиб келади.
10. Истиклол нави 16 октябрда, гектарига 4 млн.дона унувчан уруг хисобида экилганда, энг юкори шартли соф даромад 521 000 сўм/га ни, Александровка навида (5 млн.дона) 406 000 сўм/га ни, рентабеллик даражаси эса Истиклол навида 23,1% ни, Александровка навида 17,6 % ни ташкил этади.
Баҳорда иқтисодий самарадорлик асосан эрта экилган (20 феврал) ўсимликларда юкори бўлиб, шартли соф фойда кеч экилган (20 март) ўсимликларга нисбатан 90 000 сўм, иккинчи вариантда 141 000 сўмга юкори бўлди. Истиклол навига азот гектарига 215 кг қўлланганда, 1 га майдондан олинган соф даромад назорат вариантига нисбатан 314 000 сўмга юкори бўлди. Истиклол нави 4 марта сугорилганда шартли соф даромад назоратга нисбатан 479 000, Александровка навида эса ва 451 000 сўмга юқори бўлади.
Гербицидлар қўлланганда шартли соф фойда назоратга нисбатан 97000 сўм юқори бўлди. Истиклол навида Крупинка навига нисбатан 38 000 сўм юкори шартли соф фойда олинади.
11. Самарканд вилоятининг суғориладиган ўтлоқи бўз тупроқлари шароитида қаттик буғдойнинг интенсив типдаги дуварак Истиклол нави гектарига 4,0 млн. дона ва Александровка навини гектарига 5,0 млн.дона унувчан уруғ ҳисобида октябр ойининг иккинчи ўн кунлигида экиш тавсия этилади. Баҳорда экилганда иқлимнинг ўзгаришига қараб, феврал ойининг учинчи ўн кунлигида ёки март ойининг биринчи ўн кунлигидан кечиктирмасдан экиш тавсия этилади.
12. Самарканд вилоятининг суғориладиган ўтлоки бўз тупроқлари шароитида каттиқ буғдойнинг интенсив типдаги биологик дуварак Истиклол ва Александровка навларини 4 марта, яъни тупланиш, найчалаш, бошоклаш ва сут пишиш фазаларида гектарига 800 м3 меъёрда сугориш тавсия этилади. Истиклол навини экишгача 35 кг, тупланиш фазасида 40 кг, найчалаш фазасида 90 кг, бошоклаш фазасида 50 кг, жами 215 кг/га микдорда азотли ўғитлар билан озиклантириш тавсия этилади.
13. Қашқадарё вилоятининг сугориладиган ерларида Истиклол ва Крупинка навлари учун, галлазорларида учрайдиган бир йиллик икки паллалик, бошокли ва кўп йиллик бегона ўтларни йўқотишда экиш олдидан Спрут-экстра ВР(140л/га)-3,7 л/га, бир йиллик бошокли бегона ўтларни йўқотишда Стелла 75% с.м.э.-0,8 л/га, бир йиллик икки паллалик бегона ўтларга қарши Энтостар75% с.д.г. 20 г/га, гербицидларни бугдойнинг тупланиш фазасида кўллаш тавсия этилади.
Пиллалар сифатини назорат қилишга мўлжалланган статистик усулларни ва автоматлаштирилган қурилмаларни ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда ўттиз бешдан ортиқ мамлакатда пилла етиштирилиб, ҳар Йили ўрта ҳисобда 640 минг тонна пилла тайёрланади. Пилла етиштирувчи мамлакатлар орасида Хитой Халқ Республикаси, Хиндистон, Ўзбекистон, Япония ва Корея етакчи мамлакатлар хисобланиб, уларда дунёда етиштирилаётган пилланинг 92% ишлаб чиқилади. Глобаллашув жараёнининг чукурлашуви ва пилла маҳсу-лотлари бозорида ракобатнинг кучайиши шароитида етиштирилаётган пилла хомашёсини сифат кўрсаткичлари асосида кабул килиш ва уларни кайта ишлаш технологияларига юкори сифат кўрсаткичларига эга самарали технологияларни тадбик этиш муҳим вазифалардан бири бўлиб колмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда ипакчилик сохасини самарали ривожлантириш хамда юқори сифат кўрсаткичларига эга ва жахон бозорида рақобатбардош бўлган хом ипак ва ипак махсулотларини ишлаб чиқаришга алоҳида эътибор каратилди. Бу борада соҳанинг озуқа базасини мустахкам-лаш, ҳосилдорли ва толанинг сифатини ошириш, касаллик ва зараркунан-даларга чидамли махаллий ипак куртлари етказиб бериш ва пиллани кайта ишлаш корхоналарини замонавий талаблар асосида ривожлантириш борасида сезиларли натижаларга эришилди.
Етиштирилаётган пиллалар хосилдорлигини ошириш ва сифат кўрсат-кичларини яхшилаш хамда етилмаган ва нуқсонли пиллалар улушини камайтириш орқали халқ хўжалигига келтириладиган иктисодий самарани янада ошириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: пилланинг биологик хусусиятлари, физик-механик хоссалари ва сифат кўрсаткичларипи ҳисобга олиб, сифат параметрларини аниқлашнинг замонавий усулларини ишлаб чиқиш; автоматлаштириш воситалари ва тез ишловчи курилмаларини яратиш орқали технологик жараёнларни бошкариш; пиллаларни сифат кўрсаткичлари бўйича кабул килиш ва бу жараённи ташкил этиш; пилла етиштириш технологик жараёнларининг ҳар бир босқичида назорат килиш ва сифат кўрсаткичларига таъсир этувчи омилларни илмий асосда мукаммал ўрганиб янги технологияларни ишлаб чиқиш; хом ашёни иқтисод килиш ва иш унумдорлигини ошириш имконини берадиган фан ва техниканинг сўнгги ютуқлари асосида машина ва жихозлар, назорат ва автоматлаштириш воситаларини энергия тежамкор янги авлодини яратиш ва ишлаб чиқариш. Юқорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 15 ноябрдаги ПҚ-512-сон «Республика пиллачилик тармогини янада ислох килиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2011 йил 28 мартдаги ПҚ-1512-сон «Тўқимачи-лик саноати корхоналарини жадал ривожлантиришни рагбатлантириш бўйича қўшимча чоралар тўғрисида»ги Қарорларида хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ипакли пиллалар қобиғини қаттиқлиги бўйича сифат кўрсаткичларини назорат қилишнинг усулларини ишлаб чиқиш ва автоматлаштирилган қурилмаларни яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
қобиғининг қаттиқлиги асосида пиллаларнинг сифат кўрсаткичлари, жумладан, пиллаларнинг ипакчанлиги, ҳажмий каттиқлиги, пиллаларнинг етилганлик даражаси, пилла қобиғининг қалинлиги ва зичлигини аниқлаш-нинг статистик усуллари ишлаб чиқилган;
пиллалар ҳажмини аниқлаш имконини берадиган, мураккаб шаклдаги жисмлар ҳажмини аниклаш курилмаси ишлаб чиқилган;
етилмаган ва катта солиштирма ҳажмли (кар) пиллаларнинг улушини аниқлаш усули ва қурилмаси ишлаб чикилган;
топширилаётган партияларда пиллаларнинг ҳакиқий ипак микдорини, етилганлик даражасини, пилла қобиғининг қалинлиги ва зичлигини пилла қобиғининг каттиқлиги асосида юқорироқ аникликда ҳисоблаш имконини берувчи учта қурилма ишлаб чиқилган;
ипакли пиллаларни кесмасдан ипакчанлигини аниқлашга мўлжал-ланган, пиллаларнинг солиштирма ҳажмини ўлчайдиган ФТИ-1М асбоби тирик пиллаларнинг (Зкг) ўзгармас массали намуналарини олиш ва ўлчов цилиндридаги пиллалар қатламининг баландлигини автоматик тарзда ўлчаш ҳисобига такомиллаштирилган. Пиллалар ипакчанлигини аниқлашнинг тезкор усули ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Пиллалар сифатини назорат қилишга мўлжалланган статистик усулларни ва автоматлаштирилган курилмаларни ишлаб чиқиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Ипакчиликда пиллаларнинг бир нечта сифат кўрсаткичларини пилла қобиғининг каттиқлиги бўйича аниқлашнинг статистик усуллари асосланиши ва ишлаб чикилиши хамда бунинг натижасида олинган сигнални математик усуллар ва компьютер дастурлари ёрдамида таҳлил қилиш ва қайта ишлаш асосида пиллаларнинг сифат кўрсаткичлари, жумладан, пиллаларнинг ҳажмий қаттиқлиги, ипакчанлиги, етилганлик даражаси, пилла қобиғининг қалинлиги ва зичлигини аниқлаш мумкинлиги муҳим аҳамият касб этади.
2. Пиллалар ҳажмини аниклаш учун қўлланиладиган, мураккаб шаклдаги жисмлар хажмини аниклаш курилмаси ишлаб чиқилганлиги топширилаётган партияларида пиллалар ипакчанлигини ҳисоблашда ишлатиладиган тузатиш коэффициентини аниклаш имконини беради.
3. Етилмаган ва катта солиштирма ҳажмли пиллаларнинг процент улушини аниклаш усули ва курилмасининг ишлаб чиқилганлиги тирик пиллаларнинг ипакчанлигини юкори даражада аниклашга ҳизмат қилади.
4. Топширилаётган партияларда пиллаларнинг ҳакиқий ипак микдорини, етилганлик даражасини, пилла қобиғининг калинлиги ва зичлигини пилла қобиғининг каттиқлиги асосида юкорироқ аниқликда ҳисоблаш имконини берувчи учта вариант усули, курилмаси ва компьютер дастури ишлаб чиқилганлигини таъкидлаш лозим.
5. Ипакчик соҳасига сезиларли иқтисодий зарар келтирувчи етилмаган пиллаларнинг процент улушини камайтириш учун ўлчов цилиндридаги пиллалар қатлами баландлигини автоматик тарзда ўлчаш имконини берувчи такомиллаштирилган ФТИ-1М асбоби таклиф этилган. ФТИ-1М асбоби билан аникланган тирик пиллалар ипакчанлигининг кесиш усули билан аниқланган қийматига нисбатан ўртача квадратик хатолиги 0,456% ни ташкил этганлигини кўрсатиш мумкин.
6. Таклиф этилган ва тажрибаларда тасдикланган математик ифода топширилаётган партиялардаги тирик пиллалар ипакчанлигини аниклаш учун тузатиш коэффициентини пиллалар хажми бўйича хисоблаш имконини беради.
7. Пиллаларни кесмасдан ипакчанлигини аниқлашнинг ишлаб чикилган тезкор усули, турли навдаги пиллалар ипакчанлигини ўлчаш аниқлигини оширишни ва тезкорликни таъминлайди.
8. Топширилаётган пиллаларни кесмасдан ипакчанлигини аниқлашда ишлатиладиган ФТИ-1М асбоби учун тирик пиллаларнинг оптимал массаси 3 кг эканлиги аниқланди. Компьютер дастурида пиллалар ипакчанлигини уларнинг таркибидаги кар ва мускардин пиллаларнинг процент улушини этиборга олган холда хисоблаш мумкинлигини таъкидлаш керак.
9. ФТИ-1М асбобида кобиғининг қаттиклиги бўйича пиллаларнинг ипакчанлигини аниқлашнинг янги усули ва уни амалга ошириш дастури ишлаб чиқилган. Бунда ипакчанликни ўлчаш аниқлигини ортишига тирик пиллалар кобиғининг қалинлигини хисобга олиш натижасида эришилганлигини кўрсатиш мумкин.
10. ФТИ-1М асбоби ёрдамида тирик пиллаларнинг хажмий қаттиқлик коэффицентини аниклаш таклиф килинганлиги, тирик ва шунингдек, курук пиллаларнинг техник-иқтисодий кўрсаткичларини аниқлаш имконини яратади.
Н.Турли режимдаги тебратишларни пиллаларнинг зичлашиш даражасига ва сифатига таъсири тажрибаларда тадкик этилди. Аниқланган тебратиш амплитудаси, частотаси ва вақти курилма цилиндридаги пиллаларни оптималроқ бир хилда жойлашишини таъминлаш имконини беради.
12. Намликни пиллаларни кесиш оркали ипакчанлигини аниқлашга, тузатиш коэффициентини аниклашга, хамда пиллаларни кабул килиш жараёнига таъсирини таткик килиш оркали пиллалар сифат кўрсаткичларини аниқроқ баҳолаш мумкинлиги кўрсатилган.
13. Пилла намуналарида кар пиллалар процент улушининг ортиши билан ФТИ-1М асбоби кўрсатишининг кўп томонига ортиши тажрибаларда аниқланди. Қабул пунктларида катта хажмли пиллаларнининг процент улушини аниклашнинг тезкор усули ва шу асосда пиллаларнинг хақикий ипакчанлигини аниклаш учун тузатиш формуласи таклиф этилгани мухим ахамият касб этади.
14. Пиллаларни солиштирма ҳажми бўйича саралиш қурилмасини пилла уруғчилик заводларида аперсе пиллаларда персе пиллаларни ажратишда қўллаш мумкинлиги асосланди ва тавсия этилди. Бу қурилма пилла кабул пунктларида қўл меҳнатини алмаштириш оркали саралаш жараёнини 4 марта тезлаштиради ва кар пиллаларни олдиндан ажратиш хисобига пиллаларни кесмасдан ипакчанлигини ФТИ-1М асбобида ўлчаш аниқлигини ошириш имконини яратади.
15. Тирик пиллаларни кесиш усулида, ФТИ-1М асбобида ва таклиф этилган янги тезкор усулда ипакчанлигини аниклаш натижаларини таққослаш асосида, охирги икки усулда аниқланган ипакчанликнинг киймати кесиш усулида аникланган қийматга якин эканлиги ва тирик пиллалар ипакчанлигини аниқлашнинг аболют ўртача квадратик хатолиги бирдан кичиклигини (J < 1) таъкидлаш лозим.
Минерал хомашё ресурсларни қайта ишлашда энергия тежамкор технологияларни ишлаб чиқиш (кон-металлургия саноати мисолида)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жахон давлатларининг электр энергия билан таъминланганлик даражаси турлича бўлиб, саноатда ўртача электр энергияга сарф 37% ташкил килади, шундан кон-металлургия саноатига 12% тўғри келади. Кон-металлургия саноатига енгил ажратиладиган минерал хомашёлар захираси камайиши ва эксплуатацияга огир кон-геология шароитидаги минерал хомашёларни жалб этилаётганлиги сабабли электр энергия сарфи хам ошиб бормокда. Статистик маълумотларига кўра дунё давлатларининг кон-металлургия саноатида йиллик электр энергияга бўлган эҳтиёжи 913,2 ТВт-с ни ташкил этади ва тадқиқот натижаларига кўра, 2030 йилга келиб электр энергиянинг истъемоли йилига ўртача 1,8% ошади. Саноат корхоналарнинг электр энергияга бўлган эҳтиёж ва талабларини таъминлашда ишлаб чикиш технологияларнинг энергия тежамкорлиги ва самарадоргини оширишга, электр энергия истеъмолини оптималлаштириш чора-тадбирларини жорий этишда алоҳида эътибор қаратилмокда.
Узбекистан Республикасида кон-металлургия саноати йирик энергия ресурслар истеъмолчиларидан бири ҳисобланиб, юқори самарадорликка эга бўлган технологияларни жорий этишга оид тадбирларни самарали ташкил қилишга алоҳида эътибор каратилди. Бу борада бойитиш технологик жараёнидаги юкори самарали бошкариш тизимларини яратиш, электр энергия истъемолини меъёрлаш, интеллектуал тизим асосида технологик жараённинг бошкариш тизимини такомиллаштириш борасида сезиларли натижаларга эришилди.
Кон-металлургия саноатида рудани бойитиш технологии жараёнининг ўзига хос хусусиятидан келиб чиқкан ҳолда энергия истеъмолини камайтириш ва минерал хом ашё ресурсларини кайта ишлаш технологияларининг энергетик самарадорлигини ошириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади: частотавий бошқарилувчи электр юритмаларнинг рационал бошкариш конунини ишлаб чиқиш, асинхрон моторнинг энергия тежамкор динамик ва статик иш режимларини аниклаш ва уларнинг математик моделини яратиш, насос агрегатининг емирилиши моделини ишлаб чиқиш, электр энергия сарфини технологик жараёнга таъсир этувчи омилларни аниклаб меъёрлаш методикасини яратиш, бойитиш технологик жараёнинг энергия сарфини башорат алгоритмини ишлаб чиқиш. Юкорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Ўзбекистон Республикасининг «Энергиядан оқилона фойдаланиш тўғрисида»ги конуни (1997), Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сиғимини қисқартириш, энергия тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарори ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 28 ноябрдаги 333-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини қисқартириш ва маҳсулот таннархини пасайтириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади рудани бойитиш технологик жараёнида ростланувчи электр юритма ва электр кўрсаткичларини меъёрлаш асосида энергия самарадорлигини таъминловчи техник ечимларни ишлаб чикишдан иборат.
1ЯДҚИҚ0ТНИНГ илмии янгилиги қуиидагилардан иборат:
насос деталларнинг емирилишига таъсир этувчи асосий омилларнинг функцияси сифатида емирилишининг математик модели ишлаб чикилиб, насос деталлари емирилишига таъсир этувчи мухим омиллар аникланган;
частотавий ростланадиган «асинхрон мотор - пульпа тортиб чиқарувчи насос» тизимининг энергия ва ресурстежамкор режимлари ишлаб чикилган;
электр энергия истеъмолининг самарадорликка ва майдалашнинг иккинчи босқичида тегирмонни шарлар билан тўлдириш даражасига боғлиқлиги аникланган;
энергия тежамкорлик самарадорлигини бахолаш учун электр истеъмо-лини меъёрлаш ва моделлаштиришнинг комплекс услуби ишлаб чикилган;
асосий технологик кўрсаткичлари асосида электр энергия истъмолини башорат килиш модели ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
«Минерал хомашё ресурсларини кайта ишлашда энергия тежамкор технологияларни ишлаб чиқиш (кон-металлургия саноати мисолида)» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Кон-металлургия саноатида электромеханик тизимлари ва ускуналарининг иш режимларини рационал бошкариш асосида рудани бойитиш технологик жараёнининг энергетик самарадорлигини ошириш имконини беради.
2. Рудани бойитиш технологик жараёнининг характеристикаси бошқарув объекта сифатида белгиланаганлиги унинг механизмлари электр юритмаларига нисбатан асосий талабларни аниклаш имконини беради.
3. Насос агрегата деталларининг емирилиши пульпа окимининг тезлиги, пульпанинг зичлиги, қаттиклиги, мустаҳкамлиги ва зарбалар бурчаги функцияси бўйича емирилишнинг модели ишлаб чиқилади.
4. Частотавий ростланувчи асинхрон моторли пульпани тортувчи насос ускунасининг курилмасининг турли частота бошқаруви конунлари асосида аниқланадиган энергетик ва динамик характеристикалари таҳлил этилади. Асинхрон моторларнинг рационал частота бошқарув қонуни сифатида статор токининг минимум эканлигини кўрсатилади, бунда берилган айланиш тезлиги ва моторнинг момента учун минимал кизиш кийматлари таъминланади.
5. «Асинхрон мотор - пульпани тортувчи насос» тизимининг насос агрегатининг емирилишини ҳисобга олган ҳолда математик модели, курилманинг энергетик параметрларини частотавий бошқаришда ва ускунанинг самарадорлигини аниклашга имкон беради.
7. Рудани бойитиш технологик жараёнининг тегирмон барабанини шарлар билан тўлдирилганлик даражаси, ускуналарнинг юкланганлиги, руда бўйича унумдорлиги, электр тармоқнинг куввати, шунингдек руданинг каттиклигини инобатга олган холда истеъмол килинаётган электр энергия микдорини бахолашга имкон берадиган математик ифода олинади.
8. Бошқарувли, ғалаёнли ва чикиш технологик параметрларни ҳисобга олган холда рудани бойитиш жараёнининг структураси тузилади. Рудани бойитиш жараёнида асосий бошқарув функцияси сифатида энергетик ресурслар сарфларини минималлаштириш эканлиги аникланади.
9. Рудани бойитиш жараёнида энергия истеъмолининг умумлашган кўп факторли модели яратилади ва руданинг каттиклиги ва ускуналарнинг юкланганлигига боғлиқ бўлган электр энергия сарфини бахолашга имкон беради.
10. Рудани бойитиш технологик жараёнининг хар бир цикли учун энергетик моделлари ва унинг оптимал бошкариш мезони аникланади хамда солиштирма сарфини оптимал даражасидаги шартни таъминлаш имконини беради.
11. Рудани бойитиш жараёнида электр энергия сарфининг тузилиш структураси аникланади. Кон-металлургия саноатида энергетик тежамкорлик хажмларини бахолаш учун оксидланган рудани кайта ишлаш технологик жараённинг электр истеъмолини меъёрлаш ва башорат килиш усули яратилади.
Пластина ва ясси қобиқларнинг ноклассик масалаларини сонли ечиш усулларини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахондаги инфраструктураларнинг ривожланиши курилаётган иншоотларнинг хавфсиз-лиги ва барқарорлигига бўлган талаблар конструкцияларнинг юк кўтарувчи элементлари мустаҳкамлигини ва бардошлилигини ошириш борасида янги вазифалар қўймокда. Конструкцияларни лойиҳалашда уларнинг мустаҳ-камлиги ва баркарорлигини башорат кила олиш учун такомиллаштирилган сонли ҳисоблаш усулларини ишлаб чиқиш механиканинг долзарб фундаментал масалаларидан бири ҳисобланади.
Иншоот ва конструкциялардан фойдаланиш хавфсизлигини таъмин-лашга каратилган фундаментал илмий-тадқиқот ишларига илм ва фан учун ажратилган умумий харажатнинг 4-5 фоизини, жумладан Европа ва МДҲ давлатларида 3-4 фоизни, саноати юкори даражада ривожланган мамла-катларда 7-8 фоизни ташкил этади.
Мамлакатимизда амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотлар шарои-тида барпо этилаётган конструкция ва иншоотлардан фойдаланиш хавфсиз-лиги ва мустаҳкамлигини таъминлашга алохида эътибор каратилмокда. Жумладан учиш аппаратларининг хавфсиз парвозини, ер усти ва ер ости иншоотларининг тургунлиги ва сейсмик бардошлилигини хамда геология қидирув ишларида кўлланиладиган бургилаш асбоб-ускуналарининг асосий юк кўтарувчи конструкциялари баркарорлигини таъминлаш учун уларни ташкил этувчи пластина ва ясси кобиқларнинг мустаҳкамлиги масалаларини ечиш муҳим аҳамият касб этади.
Ноёб физик ва механик хусусиятли конструкцион материаллар учун замонавий технологиялар кенг қўлланилаётганлиги муносабати билан ташки таъсир остидаги пластина ва ясси қобиқларнинг мустахкамлиги ва устуворлигини ҳисоблашда ноанъанавий назариялари ва такомил-лаштирилган усулларни яратиш долзарб масалалардан биридир. Юк кўтарувчи мураккаб шаклли конструкциялар эгилишининг назарияларини такомиллаштириш ва мустаҳкамлигини оширишда вужудга келадиган ноклассик масалаларни ахборот коммуникацией технологиялари ёрдамида сонли ечиш усулларини ишлаб чиқиш мухим илмий-ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2002 йил 30 майдаги ПФ-3080-сон «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот коммуникация технологияларини жорий этиш тўғрисида» ги Фармони ва Узбекистан республикаси Вазирлар Махкамасининг 2002 йил 6 июндаги 200-сон «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот коммуникация технологияларини жорий этиш чора тадбирлари тўғрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади пластина ва ясси кобиқларнинг ноклассик масалаларини сонли ечиш усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
дифференциал операторлари қўшма ва қўшма бўлмаган спектрал маса-лаларни сонли ечиш усуллари ишлаб чиқилган;
такомиллаштирилган вариацион якинлашиш ва дифференциал кўчи-риш усуллари ишлаб чиқилган;
мураккаб шаклли юк кўтарувчи конструкциялардаги ўта хавфли ички кучланиш соҳалари аниқланган ва ушбу ҳолатларни бартараф этиш усуллари ишлаб чиқилган;
ўта баланд иншоотларда динамик сўндиргичлар ёрдамида резонанс амплитудаларини икки баробар камайтириш усули ишлаб чиқилган;
пластинанинг маҳкамланиш усулига мос аэродинамик флаттер ҳодиса-сида критик тезликлар бир неча ўн баробарга фарқланиши аниқланган.
ХУЛОСА
«Пластина ва ясси қобиқларнинг ноклассик масалаларини сонли ечиш усулларини ишлаб чиқиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Эластиклик назариясининг уч ўлчовли ҳаракат тенгламалари асосида пластина ва ясси кобиқларнинг фаразларсиз ноклассик назариясининг яратилиши, маълум назариялар билан қиёсий таҳлили оркали олинган натижаларнинг самарадорлиги кўрсатилиши хамда мураккаб шаклли соҳалар учун ривожлантирилиши амалий механика масалаларни ечишда мухим ахамият касб этади.
2. Дифференциал кўчириш усулининг такомиллаштирилиши, дифференциал операторлари кўшма ва кўшма бўлмаган спектрал масалаларни сонли ечиш усулларини ишлаб чикилиши, хамда ушбу усулларнинг асосланганлиги ва ишончлилигининг таъминланиши механиканинг татбиқий масалаларини ечишда илмий тадкиқотларнинг самарадорлигини оширади.
3. Ташқи синусоидал таксимланган юк таъсирида шарнирли богланган қалин плита эгилиши масаласида олинган натижаларнинг юкори даражали аниқлиги ноанъанвий назариянинг қўлланилиш чегарасини кенгайтиради.
4. Нуктада жамланган ташки куч таъсирида ҳосил бўлувчи кўчиш ва кучланишларни плиталарнинг ихтиёрий нукталаридаги тақсимотининг қонуниятларини ва бўйлама зўриқишларнинг микдорларини аникланиши амалий механиканинг махсус масаларни ечишда кенг имконият яратади.
5. Қалин плитага тўсатдан таъсир этувчи ва ҳаракатланувчи бир нуқтада жамланган кучлар таъсирида ҳосил бўлувчи сиқилиш ва чўзилиш соҳаларидаги ички кучланишлар тақсимотининг вақт бўйича ўзгариши, ҳамда юпқа пластинада бўйлама тўлқин таркалишининг қонуниятларини таҳлил қилиниши амалий механиканинг динамик масалаларида муҳим ахамиятга эгадир.
6. Ўта баланд иншоотларнинг огирлиги, асосининг эгилишга ва силжишга мойиллигини эътиборга олиниши натижасида резонанс тебраниш амплитудасини икки марта ошиши ва амплитуда-частотали муносабатларда янги резонанс соҳаларини ҳосил бўлишини аниқланиши, телеминора шаклидаги ўта баланд иншоотларда динамик сўндиргичлар ёрдамида ушбу резонанс амплитудаларини икки баробар камайтиришга эришилиши, замонавий ахборот технологияларини қўллаш оркали ўта баланд иншоотлар эксплуатациям учун кундалик объектив назорат воситасини ишлаб чикиш имкониятини яратади.
7. Турли усулда махкамланган пластинадаги флаттер ҳодисасининг таҳлил килиниши натижасида критик тезликлар маҳкамланиш усулига мувофик тезликларнинг бир неча баробар фаркланиши хисоблаб топилди. Ҳаво оқими йўналиши фарқланувчи ҳолатларда критик тезликлар микдори уч баробарга ўзгариши аниқланди.
8. Мураккаб шаклли пластиналарда изопериметрик координаталар системасида кўндаланг таъсир этувчи динамик таъсирлар натижасида тарқалаётган бўйлама тўлкинлар хос частотасининг хисобланиши ва базис функ-циялар таксимоти эпюрасининг аниқланиши деформацияланувчи қаттик жисм механикасининг янги динамик масалаларини ечишда мухим омил бўлади.
Ўзбек ва инглиз тилларида лексик ҳамда стилистик градуонимия
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Тилшуносликда антонимия ва синонимия каби семантик категорияларни ўзида бирлаш-тирувчи градуонимик муносабатлар нутқ равонлиги ва мазмундорлигини таъминлашга хизмат килади. Бу эса, ўз навбатида, маънодош лексемаларнинг даража ва микдор жиҳатидан фаркларини илмий асослаш, хар бир тилнинг серқирралигини очиб беришга имкон яратади. Таъкидлаш керакки, семантик категория ва ходисаларни қардош бўлмаган тиллар билан киёслаш, уларнинг ўхшаш ва фарқли хусусиятларини очиб бериш хар бир тил назарий асосларини такомиллаштиришга, янги тушунча, атама ва категорияларни пайдо бўлишига олиб келади.
Мустакиллигимизнинг илк кунларидан бошлаб миллий тилимизни хар томонлама тадқиқ этиш ва ривожлантиришга қаратилган изланишлар кўлами сезиларли даражада кенгайди. Зеро, «...она тилимизнинг қўлланиш доираси-ни кенгайтириш, унинг тарихий илдизларини чуқур ўрганиш ва илмий асосда хар томонлама ривожлантириш бугунги кунда ўта долзарб масалага айланмоқда».
Жаҳон тилшунослигида миллий тил ҳодисалари ва категорияларининг семантик-структур хусусиятларини аниклашга доир тадқиқотлар олиб бориш билан бирга уларни қардош бўлмаган тиллар билан киёслаш тобора долзарб бўлиб бормокда. Бу борада сўзлараро маъновий муносабатларни турли тизимли тилларда семантик ва структур хусусиятларини очиб бериш, семантик категорияларнинг бир-бирига бўлган муносабатини аниқлаш ҳамда уларнинг фонологик, лексик, морфологик, синтактик ва стилистик сатҳларда намоён бўлишини далиллаш кабилар муҳим ахамият касб этади. Шулар қато-рида даражаланиш («градуонимия») ҳодисасини қардош бўлмаган миллий тилларда қиёслаб, даражавий муносабатларни лексик ва стилистик сатхдарда аниклаш, уларни тил корпусларига, луғат ва синсетларга киритиш бўйича тавсиялар ишлаб чикиш мақсадга мувофикдир. Юқоридагилар билан бир қаторда, қиёсланаётган миллий тиллардаги сўзларнинг даражавий фарқлари, уларнинг бошка семантик категорияларга муносабати, лексик ва стилистик сатҳларда вазифа жиҳатдан ўрни хамда аҳамиятини очиб бериш кабилар хам ушбу тадкикотнинг долзарблигини белгилайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 10 декабрдаги ПҚ-1875-сон «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, 2016 йил 13 майдаги ПФ-4797-сон «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти универ-ситетини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 26 сентябрдаги 278-сон «Олий таълим муассасалари педагог кадрларини кайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур тадқиқот
муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади градуонимиянинг турли тизимли тилларда семантик-структур хусусиятларини очиб бериш ва ўзбек, инглиз тилларида лексик ҳамда стилистик градуонимиянинг семантик категориялар сирасидаги ўрнини аниклашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
семантик муносабатларнинг бир тури сифатида градуонимия турли тизимли тилларда лингвистик ҳодиса эканлиги тавсифланган;
инглиз тилидаги от, сифат, феъл ва равиш каби сўз туркумларига оид муайян лексемаларда градуонимик муносабатлар аниқланган;
градуонимиянинг семантик категориялар билан муносабати ва уларнинг вазифадошлик, контекстуал маънодошлик каби семантик-структур хусусиятлари очиб берилган;
қиёсланаётган тилларда уникал градуонимик каторларнинг шакл ва ясалиш хусусиятлари ёритиб берилган;
градациянинг лексик градуонимиядан аффиксация, ёрдамчи сўзлар оркали ясалиши ва интенсификаторлар қўшилиши каби структур ҳамда луғавий ва контекстуал каби семантик хусусиятлари билан фарқланиши исботланган;
ўзбек ва инглиз тилларидаги стилистик даражаланишнинг гапдаги ўрни ва бошқа сўзлар билан богланиши каби синтактик хусусиятлари аникланган.
ХУЛОСА
1. Дунё тилшунослигида дастлаб ўзбек тадқиқотчилари томонидан ўрганилган даражаланиш, яъни градуонимия умумлингвистик ҳодисадир. Буни инглиз тили материалларининг тахдили хам исботлайди. Градуонимик қатор қиёсланаётган тилларда бир хил тамойил асосида тузилади, аммо уларда хар бир тилнинг ўзига хос хусусиятлари ҳисобга олинади.
2. Градуонимик қатор камида уч аъзоли бўлиши шарт. Градуонимик қаторнинг ўнг ва чап томонларидан охирги аъзоси баъзан бир-бирига антоним бўлиши, баъзан эса антоним бўлмаслиги хам мумкин, бу даражаланаётган лексеманинг маъновий хамда контекстуал хусусиятларига боғликдир. Градуонимик қаторнинг кутбларида жойлашган лексемалар ўзаро антоним бўлса, 0 даражанинг ўнг томонидаги аъзолардан алоҳида, чап томонидаги аъзолар иштирокида алохида градуонимик қаторлар ҳосил қилиш мумкин. Бундай қаторларга нисбатан микроградуонимик цаторлар терминини кўллаш лозим. Агар ҳар иккала кутбда антонимлар бўлса, улар микроградуонимик крпюрлар хисобланади. Микроградуонимик катор ва макроградуонимик катор терминлари илмий муомалага киритилиши ва бу ҳодиса бошқа тиллар семасиологиясида хам алоҳида ўрганилиши лозим.
3. Узбекистан, Буюк Британия хамда Америка Қўшма Штатлари таълим тизимидаги билимни бахолашга оид лексемалар тахдили шуни кўрсатадики, хар бир тил нафакат лексик ва грамматик хусусиятларидан келиб чиқиб, балки шу тилда сўзлашадиган халқлар истиқомат қиладиган мамлакатда кабул қилинган баъзи бир атама, меъёр ва тушунчаларнинг хусусиятларидан келиб чикиб ўзига хос даражаланиш қаторига эга бўлади.
4. Белги, сифат ва ранг-тусни англатувчи лексемаларнинг даражала-нишида ҳам менталитет ва маданиятнинг ҳар хиллиги, предмет ёки нарсаларнинг хар бир халк тасаввуридаги ўзига хос ассоциация асосида номланиши, бу каби сўзларнинг даражаланишида хам муайян фарқларни юзага келтиради.
5. Сон компонентли, микдорни англатувчи лексемалар даражаланиши, бошка градуонимик қаторлардан фаркли ўлароқ, луғатларда ўсиш тартибида берилиши лозим. Бунда микдор белгиси сўз маъносидан англаниши, компонентларида саноқ сонлар мавжуд бўлса, уни ўсиш тартибида жойлаштириш, ўлчов бирлиги сифатида микдор, огирлик ва узунликни билдирадиган лексемаларда мазкур белгилар ортиб боришининг ифодаланиши кабилар назарда тутилади.
6. Қиёсланаётган тиллардаги феълларда харакат тезлигининг ошишига, муайян иш-харакатнинг бошланиш нуктасида номланишидан иш-харакат тугаши билан боғлиқ номланишигача, муносабат феълларида эса бўёкдорлик белгисининг ошишига кўра даражаланиш каторлари тузилиши бир хил. Баъзи бир феъллар градуонимик каторлари аъзолари ўзбек ва инглиз тилларида сон жиҳатидан фарк қилади. Таҳлиллар шуни кўрсатдики, хар иккала қиёсланаётган тилларда барча феълларнинг ҳам даражаланиш қаторларини ҳосил қилиш мумкин эмас.
7. Равишлар градуонимиясининг киёсланаётган тилларда аъзолар сони билан фарқланади. Баъзи равишларда бошланғич ҳамда охирги нукталар бир-бирига антоним бўлмаса ва айланма ҳаракатда бўлса, бундай характерга эга градуонимик каторларга циклик градуонимик к,апюр деб ном бериш мақсадга мувофикдир.
8. Тақлидий ва тасвирий лексемаларда даражаланиш субъектов бўлиб, уларни оғзаки нуткда кўтарилувчи интонация орқали ифодалаш мумкин, ёзувда эса ҳарфларни катталаштириш оркали тасвирлаш имконияти бор. Ундов лексемаларида хам субъективлик мавжуд, бунинг сабаби ҳар бир инсоннинг ўз ҳис-хаяжонини ўзига хос ифодалай олиши хамда ундов, ҳис-ҳаяжон лексемаларининг контекстларда турлича талкин этилишидир.
9. Инглиз талида мавжуд, аммо ўзбек тилида айнан битта сўз билан ифодаланиши ёки аталиши мумкин бўлмаган лексемаларнинг градуонимик қаторларини уникал градуонимик к,атор деб аташ мақсадга мувофиқ. Уникал градуонимик қаторларнинг хусусияти шундаки, уларнинг бошка тилларда эквивалент градуонимик каторлари мавжуд эмас.
10. Инглиз тилидаги барча феъллар хам градуонимик қатор хосил кила олмайди. Ҳаракат (activity verbs), мулоқот (communication verbs), тафаккур (mental verbs), таъсир (causative verbs), аспект (verbs of aspect) феъллари гуруҳидаги лексемаларнинг градуонимик қаторларини хосил қилиш мумкин. Содир бўлиш ҳолати (verbs of occurrence) ва мавжудлик ёки мупосабат феъллари (verbs of existence or relationship)ra оид лексемалардан эса градуонимик катор тузиш мумкин эмас.
11. Инглиз тилидаги равишлар градуонимияси куйидаги хусусиятлар билан характерланади: ўрин равишларида предметнинг объектдан узоқлаши-шига кўра градуонимик каторини тузиш мумкин; пайт равишларида хам градуонимия мавжуд; холат равишлари градуонимик катори сифатлар градуонимиясига ўхшашдир. Даража равишларининг турлари хисобланган интенсификаторлар ва кичрайтирувчилар хам градуонимик каторга эга бўла олади. Қўшилувчи/айирувчи, муносабат ҳамда богловчи равишларда эса градуонимия мавжуд эмас.
12. Градуонимик каторда бир хил маъно ва даражага эга бўлган лексемалар орасига «/» белгиси қўйилиб, ёнма-ён жойлаштирилади, уларнинг асосий фарқи ишлатилиш кўлами ва контекстуал маъноси турлича эканлигидадир.
13. Градуонимия, градация хамда градуаллик тушунчалари ўз моҳиятига кўра фаркли ҳодисалардир. Градуонимия термини остида факат битта лексеманинг лугавий маъноси асосида даражаланиш тушунилади. Градация эса стилистик фигурадир. Градуаллик - бу рус тилшунослигида тадкиқ этилган ҳодиса бўлиб, унинг градуонимияга ўхшаш томони шундаки, сўзлар даража жихатидан битта каторга тартибли жойлаштирилса, фаркли жиҳати эса градуалликда даражанинг кучайиши градуонимиядаги каби битта сўз оркали ифодаланиши шарт эмас. Шунингдек, градуалликда маъно, даража ёки ҳажм жиҳатларини оширишга ёрдам берувчи кўшимча, юклама, ёрдамчи сўз оркали ясалган сўз бирикмалари хам битта каторга киритилади. Назарий манбаларни ўрганиш шуни кўрсатдики, градуонимия интенсификация билан бир хил ходиса эмас.
14. Синонимия барча градуонимик каторлардан жой эгаллайди, баъзи қаторлар таркибида антонимлар хам учраши мумкин. Градуонимик каторлар хосил килишда киёсланаётган тиллардаги синоним ва антонимлар луғатларини чуқур ўрганиш муҳим аҳамиятга эга.
15. Градуонимия ҳодисаси гипонимия, меронимия/партонимия, холонимия хамда плесионимияга ўхшаш, айни вактда фаркли ҳодисадир. Булардан холонимия ҳамда плесионимия ҳодисалари ўзбек тили нутқида мавжуд, лекип алоҳида тадқиқот объекта бўлмагап.
16. Қиёсланаётган тиллардаги бадиий асарлар тахдили натижасига кўра стилистик градуонимия хам универсалиядир. Стилистикада лексик даражаланиш киёсланаётган тилларда турли структурага эга.
17. Синонимлар, маънодош сўзлар, контекстуал хамда окказионал синонимлар изохди лугатларда аралаш холда берилади, баъзи изохли луғатларда сўзларнинг антонимлари келтирилмайди. Контекстуал синоним ва антонимларни излаб топиш учун бир қанча манбаларга мурожаат қилишга тўғри келади. Бу эса тил ўрганувчилар, тил ўргатувчилар ҳамда таржимонлар учун жуда муҳим бўлган бир тилли градуонимик каторлар луғати, ўзбек ва инглиз тилларидаги градуонимлар лугати, яъни икки тилли лугатларни яратишни тақозо этади.
18. Семантик категориялар, стилистик воситаларнинг ўрганилиши таржимашунослик учун канчалик муҳим ҳисобланса, семасиология ва лексикография учун ҳам шунчалик зарурдир. Ҳар бир таржима килинаётган лексема маънодошларидан маълум бир жиҳати, даражаси, ишлатилиш кўлами билан фарқланади. Ушбу фаркланишни таржимон градуонимик қаторларни ўрганиш, градуонимик лугатларга мурожаат этиш оркалигина тушуниши ва таржимада тўғри ифодалай олиши мумкин бўлади.
Жануби-шарқий қизилқум қолдиқ тоғларининг флораси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё бўйича хозирги вактда биологик хилма-хилликни сақлаш, биологик объектларни инвентаризациялаш, камёб ва йўқолиб бораётган турларни ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Юксак ўсимликлар Ер шарида кенг тарқалган ва ботаник тадқиқотларнинг энг қулай объектларидан бири ҳисобланади. «Дунё флорасида 340 мингдан ортиқ ўсимлик турлари кайд этилган. Шундан 280 мингтаси гулли ўсимликлар бўлиб, уларнинг атиги 30% ни систематикаси таҳлил килинган ва табиий популяцияларининг ҳолати ҳақида маълумотлар мавжуд. Бу ўринда таъкидлаш лозимки, флористика маълум бир ҳудуднинг ўсимликлар хилма-хиллиги тўғрисида бирламчи маълумотларни ўзида сақлайдиган, табиий ландшафтларнинг антропоген ва табиий омиллар таъсиридаги трансформациясини бахолайдиган фан сифатида муҳим ахамиятга эга»1.
Ўзбекистонда табиий флора таркибини замонавий тадкикот методлари асосида аниқлаш, ўсимликлар қопламининг ҳолатини баҳолаш, муҳофаза қилиш ва барқарор фойдаланиш биологик хилма-хилликни саклаб қолиш юзасидан олиб борилаётган устувор йўналишлар орасида алоҳида ўрин тутади. Флористик тадқиқотлар жадал суръатлар билан ривожланиб бораётган ва янги маълумотлар кўлами ортиб бораётган бир вақтда биохилма-хилликни сақлашга хизмат киладиган тизимли тадкикотларни йўлга кўйиш муҳим аҳамият касб этади. Шу жиҳатдан флористик изланишларни янада такомиллаштириш ва антропоген омиллар таъсирида ўзгарган ҳудудларда олиб бориш, айникса, зарурдир.
Қизилкум ва унинг қолдиқ тоғлари флораси таркибининг ўзига хослиги, шунингдек камёб ва эндем турларнинг мавжудлиги билан ажралиб туради. Шунга кўра ҳудуд флорасини муҳофаза қилиш долзарб аҳамиятга эга. Таъкидлаш лозимки, Қизилқумнинг жануби-шарқий қисмида жойлашган қолдиқ тоғлар (Писталитоғ, Хонбиндитоғ, Эгарбелистоғ, Балиқлитоғ ва Кўкчатоғ) флораси таркибини ўрганиш бутун Ўрта Осиё қолдиқ тоғлари флораларини тушуниш, Турон ва Тоғлиўртаосиё провинциялари ўртасидаги чегараларни белгилашда катта илмий аҳамият касб этмокда. Қизилкум қолдиқ тоғлари флорасини қиёсий тахдил қилиш, ботаник-географик районлаштириш, турларнинг тарқалишини акс эттирувчи тўр тизимли хариталаш, электрон флорасини яратиш ва географик ахборот тизими асосида электрон хариталар тузиш долзарб илмий вазифалардан ҳисобланади.
Узбекистан Республикасининг 2016 йил 21 сентябрдаги 409-сон «Ўсимлик дунёсини муҳофаза килиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2000 йил 5 сентябрдаги 343-сон «Ўзбекистон Республикаси ўсимлик дунёси объектларнинг давлат кадастрини юритиш тартиби тўғрисидаги низомни ва Ўзбекистон Республикаси ҳайвонот дунёсининг давлат кадастрини юритиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги ҳамда 2013 йил 27 майдаги 142-сон «2013-2017 йилларда Ўзбекистон Республикасида атроф-муҳит муҳофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида»ги карорлари ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Жануби-шарқий Қизилқум қолдиқ тоғлари флорасининг конспектами тузиш ва Тоғлиўртаосиё провинцияси таркибида ботаник-географик район сифатидаги мустақил ўрнини асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
Жануби-шаркий Қизилқум колдик тоғлари флорасининг 69 оила, 355 туркум ва 781 турдан иборат бўлган конспекта тузилган, шулардан 412 тур тадкиқот ҳудуди учун илк бор келтирилган;
флоранинг таксономик таркиби ва турларнинг ареал типлари бўйича тақсимланиши аниқланган, етакчи оилалар ва ўсимлик қопламининг қиёсланиши асосида Жануби-шарқий Қизилқум қолдиқ тоғлари флорасининг бошқа қолдиқ тоғлардан фарқланиши исботланган;
Жануби-шаркий Қизилқум қолдиқ тоғларини ботаник-географик тавсифи келтирилган ва флоранинг келиб чикиши тоғли минтакалар билан боғлиқлиги исботланган ҳамда Нурота округи таркибида Нуротаолди ботаник-географик районининг мустақил ўрни очиб берилган;
юксак ўсимликлар, камёб, йўқолиб бораётган ва эндем турларнинг давлат кадастри амалга оширилган;
флоранинг маълумотлар электрон базаси ва турларнинг тарқалишини акс эттирувчи ГАТ хариталари тузилган.
ХУЛОСА
«Жануби-шаркий Қизилқум қолдик тоғларининг флораси ва уларнинг қиёсий таҳлили» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Жануби-шаркий Қизилкум қолдиқ тоғлари флорасида 355 туркум ва 69 оиладан иборат 781 турдан иборат. Уларнинг таркибида 412 гулли ўсимлик турлари ушбу ҳудуд учун биринчи марта келтирилди.
2. Жануби-шаркий Қизилкум тоғлари флорасининг ўзига хос хусусиятлари тоғлиўртаосиё ва турон чўл флоранинг кесишувида шаклланганлиги билан изоҳланади.
3. Флоранинг етакчи оила ва туркумларни спектри уни Тоғли Ўрта Осиёнинг Жанубидаги арид минтакалар учун хос флора сифатида белгилайди. Бу Astragalus, Cousinia, Allium, Gagea, Ferula, Tulipa ва бошка туркумларнинг юқори даражадаги ўрни билан тасдиқланади.
4. Ботаник-географик таҳлиллар Жануби-шарқий Қизилқум қолдиқ тоғлари флорасини Қадимий Ўрта Ер денгизи флоралари билан ягона флорогенетик бирлигини асослайди. Етакчи ареал синфларнинг спектри тоғлиўртаосиё флораларига мос келади. Географик тахдиллар ўрганилган худуд Тоғлиўртаосиё провинциясининг Нурота округи таркибига киришини эътироф этиш имконини беради.
5. Флора таркиби ва ўсимликлар қопламининг хусусиятлари асосида Тоғлиўртаосиё провинциясининг Нурота округи таркибига кирувчи Нуротаолди ботаник-географик райони ажратилган.
6. Биоморфологик таҳлил натижалари Жануби-шаркий Қизилқум қолдиқ тоғлари флораси таркибидаги бир йилликларнинг юқори ўрнини кўрсатди. Ўрта Осиёнинг тоғли флораларидан фарқ килиб, улар ҳатто кўп йилликлар (гемикриптофитлар) дан ҳам устунлик килади. Бирок, Туроннинг типик чўл флораларидан фаркли равишда, Жануби-шаркий Қизилқум қолдиқ тоғлари флорасидаги бир йилликлар асосан Ranunculaceae, Polygonaceae, Lamiaceae ва бошка оилаларда жамланиши кайд килинди.
7. Асосий таксономии гуруҳларнинг (Fabaceae - Astragalus, Lamiaceae, Amaryllidaceae, Liliaceae ва бошқ.) ўзаро ўхшашлиги ва фарқланишлари асосида амалга оширилган қиёсий таҳлиллар тадқиқот ҳудуди Марказий ва Жануби-Ғарбий Қизилқум қолдик тоғлари флораларидан фарқ қилиши ва унинг ўзига хос таркибга эга эканлиги тасдиқланди.
8. Бошқа колдик тоғлардан фарқ килиб, Жануби-шарқий Қизилкум қолдиқ тоғларининг флорасида Нуротатоғ тизмаси ва Шимоли-ғарбий Помир-Олой тизмаларининг куйи минтақаларига ўхшаш тарздаги баландлик минтақалари ифодаланган.
9. Жануби-шарқий Қизилкум колдиқ тоғлари ўсимликлар копламининг замонавий ҳолати рудерал ва маҳаллий эврибионт турлар сезиларли даражада устуворлик қилувчи тот флораценотиплари дериватларидан иборат ҳисобланади. Phlomis, Phlomoides, Perovskia, Hypogomphia, Crambe, Allium ва бошқа туркумлар таркибидаги бир қатор помиролойэлементларининг юқори даражадаги фитоценотик фаоллиги кузатилади.
10. Жануби-шарқий Қизилкум колдик тоғларининг флораси таркибида иккита эндем тур - Ferula helenae Rakhm. et Melibaev ва Iris hippolyti (Vvcd.) Kamelin) аниқланди ва Ўзбекистон Республикаси Қизил китобининг охирги нашрига киритилди. Замонавий дала тадқиқотлари ушбу турларнинг тарқалиши ва туплари сони, популяцияларининг ҳолати бўйича янги илмий маълумотлар олиш имконини берган.
11. Олинган натижалар ва мавжуд маълумотларни таҳлили асосида Ўрта Осиёнинг арид тоғли ҳудудлари орасида мукобилига эта бўлмаган ГАТ харитали маълумотларнинг электрон базаси ишлаб чиқилган.
Кам энергия сарфлаб тупроққа ишлов берадиган машиналарни яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида энергия ва рссурслардан самарали фойдаланиш, уларни тежайдиган технология ва техника воситаларини ишлаб чиқиш ҳамда амалиётга жорий этиш етакчи ўринни эгаллаган. Ерларга ишлов бсриш қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида энг кўп энергия талаб қиладиган жараён бўлиб, қишлоқ хўжалик экинлари ҳосилини стиштириш ва йигиб олишга сарфланаётган умумий энергиянинг 40-50 фоизи ушбу жараённи бажариш учун сарфланади. Агар дунё микёсида турли қишлоқ хўжалиги экинлари ҳосилини стиштириш учун хар Йили 1,6 миллиард гектардан ортик майдонга ишлов бсрилишини ҳисобга олсак1, энсргия-рссурстсжамкор тупрокка ишлов бсриш машиналарини яратиш ниҳоятда долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида, жумладан АҚШ, Германия, Англия, Италия ва бошка давлатларда маълум ютуқларга эришилган бўлиб, уларда кам энергияҳажмдор тупрокка ишлов бсриш технологиялари, машина ва иш органларини кўллашга алоҳида эътибор қаратилмокда2.
Узбеки стон кишлок хўжалигида тупрокка ишлов бсришда энергия сарфини камайтириш ва юқори самарадорликка эга бўлган модернизациялашган машиналарни ишлаб чикиш ва жорий этишни ташкил этишга қаратилган кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, энергия ва рссурсларни тежаш ҳисобига ёқилғи-мойлаш материаллари, мсҳнат сарфи ва бошка харажатларни камайтириш, иш унумдорлигини ошириш мақсадида ерларга ишлов бсришнинг минимал технологиялари ҳамда уларни амалга оширадиган машиналарни яратишга бағишланган қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда тупроққа ишлов бсриш учун сарфланадиган энергия микдорини камайтириш учун тупрокка ишлов бсриш машиналарининг тортишга қаршилигини, уларнинг иш органлари тупроқ билан очик кссиш шароитида таъсирлашишларини, яъни улар ёнбошида очик эгат ёки юмшатилган зоналар мавжуд бўлган тупроқ палахсаларига таъсир этишларини таъминлаш асосида такомиллаштириш ҳисобига камайтириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада максадли илмий-тадкикотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан ҳисобланади: ерларга ишлов бсришда тупроқни кам энергия сарфлаб дсформациялаш ва парчалашнинг янги усулларини ишлаб чиқиш; тупроқни дсформациялаш ва парчалашнинг янги усуллари ҳамда унга ишлов бсриш воситаларини уйғунликда қўллаш асосида тупрокка ишлов бсришда энергия сарфини камайтириш; кам энергия сарфлаб тупрокка ишлов бсрадиган техника воситалари ва машиналарни яратиш; ерларга асосий (чукур) ишлов бсрадиган машиналар учун тупрокни кам энергия сарфлаб парчалайдиган пассив ва фаол турдаги иш органларини ишлаб чиқиш; тупрокка ишлов бсришда иш органларини очик кссиш шароитида ишлашини таъминлайдиган машина ва техника воситаларини ишлаб чиқиш. Юқорида кслтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2012 йил 21 майдаги ПҚ-1758-сон «2012 - 2016 йилларда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини янада модернизация килиш, техник ва технологик жиҳатдан кайта жиҳозлаш дастури тўғрисида»ги карори, Республика Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 14 июлдаги 215-сон “2012 - 2016 йилларда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини янада модернизация қилиш, техник ва технологик жиҳатдан қайта жихозлаш дастури амалга оширилишини таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида” карори хамда мазкур фаолиятга тегишли меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади тупроқ билан очиқ кесиш шароитида таъсирлашадиган иш органларига эга энергия ва рссурстсжамкор тупрокка ишлов бсриш машиналарини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
тупрокни очик кесиш шароитида ишластган уч ёқли ва тик пона кўринишидаги иш органлари таъсири остида дсформациялаш ва парчалаш учун техник счимлар ишлаб чиқилган;
тупрокқа экиш олдидан ишлов бсрувчи ва иш органлари очиқ кссиш шароитида ишлайдиган энсргиятсжамкор чизел-култиваторнинг технологик ва конструктив схемалари ишлаб чиқилган;
тупрокқа ағдармасдан чуқур ишлов бсрувчи кам энергия сарфига эга яссикескич-чукурюмшаткичнинг технологик ва конструктив схемалари ишлаб чиқилган;
тупрокни очик кесиш шароитида ишлайдиган уч ёқли ва тик пона кўринишидаги иш органлари таъсири остида дсформацияланиш ва парчаланиш жараснлари учун математик моделлар ва аналитик боғланишлар мажмуаси яратилган;
тупрок билан очик кссиш шароитида таъсирлашаётган иш органлари сифат ва энергетик кўрсаткичларини уларнинг парамстрлари, ишлов бсриш чукурлиги ва ҳаракат тезлигига боғлиқ равишда ўзгариш тавсифлари аниқланган.
ХУЛОСА
«Кам энергия сарфлаб тупрокка ишлов бсрадиган машиналарни яратиш» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Тупрокка ишлов бсриш машиналарининг энсргияҳажмдорлиги ва ўз навбатида ерларга ишлов бсришда энергия сарфини камайтириш учун уларнинг иш органларини тупрок билан очик кесиш шароитида таъсирлашишларини, яъни улар ёнбошида очик эгат ёки юмшатилган зоналар мавжуд бўлган палахсаларга таъсир кўрсатишларини таъминлаш мақсадга мувофикдир.
2. Утказилган назарий ва экспсримснтал тадқиқотларга кўра очик кесиш шароитида ишлаётган иш органларининг таъсири остида тупрок мавжуд ёнбош очик эгат ёки юмшатилган зона томонга йўналган горизонтал текисликлар бўйича парчаланади ва бу тупроқни дсформациялаш ва парчалашга кстадиган энергия сарфини камайтириб, тупрокка ишлов бсриш энергияхажмдорлиги ва иш органларининг тортишга каршилигини 1,8-3,5 марта камайишига олиб келади.
3. Ишлов бсриш тезлиги ва чукурлиги ортиши билан очик кесиш шароитида ишлаётган иш органларининг тортишга қаршилиги ёпик кесиш шароитида ишлаётган иш органларининг тортишга каршилигидан мос равишда 1,12 ва 1,26 марта кам ортиши уларни тупрокка чукур ва тезкор усулда ишлов бсришда қўллаганда юқори самара бсришини кўрсатади.
4. Ерларга ишлов бсришда тупроққа ишлов бсриш машиналарининг иш органлари тупрок билан очик кесиш шароитида таъсирлашишларини таъминлаш йўли билан энсргияҳажмдорликни камайишига уларни рамага икки қатор ва А-симон шаклда жойлаштириш, улар тури ва шаклини тўғри танлаш ҳисобига эришилади. Иш органлари рамага икки катор этиб жойлаштирилганда биринчи катордаги иш органлари ясси сиртли икки ёқли пона, иккинчи қаторнинг икки чеккасидаги иш органлари ўнг ва чап бир томонлама, улар орасида жойлашганлари эса икки томонлама уч ёқли пона,Л-симон шаклда жойлаштирилганда эса ҳаракат йўналиши бўйлаб биринчи жойлашган иш органи икки ёкли пона, қолганлари эса ўнг ва чап бир томонлама уч ёқли пона кўринишида ишланиши ксрак.
5. Иш органлари рамада икки катор этиб жойлаштиришни тупрокка саёз ишлов бсришга мўлжалланган кенг камровли машиналарда, Л-симон шаклда жойлаштиришни эса тупрокка чукур ишлов бсрадиган кичик камровли машиналарда қўллаш максадга мувофиқ.
6. Тупрокка кам энергия сарфлаган ҳолда сифатли ишлов бсриш учун чизел-култиватор юмшаткич панжасининг тупрокка кириш бурчаги 25°, ўқёйсимон панжасининг тупрокка кириш бурчаги 25°, ўқёйсимон панжа қанотларининг очилиш бурчаги 60-80°, юмшаткич панжанинг эни камида 50 мм, ўқёйсимон панжанинг камраш кснглиги кўпи билан 340 мм, юмшаткич панжа ишчи сиртининг узунлиги камида 160 мм, юмшаткич ва ўқёйсимон панжалар орасидаги кўндаланг масофа кўпи билан 190 мм, юмшаткич ва ўқёйсимон панжалар орасидаги бўйлама масофа камида 660 мм бўлиши тавсия этилади.
7. Яссикескич-чукурюмшаткич марказий иш органининг тупрокка кириш бурчаги 25°, ёнбош иш органининг тупрокка кириш бурчаги 25°, ёнбош иш органи қанотининг очилиш бурчаги 30-40°, марказий иш органининг эни камида 75 мм, ёнбош иш органининг камраш кснглиги кўпи билан 250 мм, марказий иш органи ишчи сиртининг узунлиги камида 190 мм, марказий ва ёнбош иш органлари орасидаги кўндаланг масофа кўпи билан 290 мм, ёнбош иш органлари орасидаги кўндаланг масофа кўпи билан 250 мм, марказий ва ёнбош иш органлари орасидаги бўйлама масофа камида 950 мм, ёнбош иш органлари орасидаги бўйлама масофа камида 760 мм бўлганда тупрокка кам энергия сарфлаб, сифатли чукур ишлов бсришга эришилади.
8. Ишлаб чикилган чизел-култиватор ва яссикескич-чуқурюмшаткичнинг тортишга каршилиги мавжуд чизел-култиватор ва яссикескич-чукурюмшаткичга нисбатан мое равишда 1,33-1,39 ва 1,44-1,52 мартага камлиги, уларни кўллаганда ҳар бир гектар ишлов бсриладиган майдон ҳисобига ёқилғи сарфини мое равишда 3,3-3,4 ва 6,3-7,2 кг га камайтиришни таъминлайди.
9. Энсргия-ресурстсжамкор чизел-култиватор ва яссикескич-чуқурюмшаткични қўллаш ерларга ишлов бсриш учун сарфланадиган тўғридан-тўғри харажатларни мое равишда 19,1 ва 22,8 фоизга камайтириш имконини бсриб, бир йилда битта машинага мое равишда 5863153 ва 16831188 сўм иқтисодий самарага эришилади.
Марказий қизилқум фосфоритларини этанол иштирокида нитрат кислотали бойитиш технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда кишлок хўжалиги экинларидан юқори ва сифатли ҳосил етиштиришнинг асосий омилларидан бири минерал ўғитлардан рационал фойдаланиш хисобланади. Шунинг учун қишлоқ хўжалигини минерал ўғитлар билан оптимал даражада таъминлаш долзарб муаммолардан бири бўлиб колмокда.
Мустақилликга эришгандан кейин мамлакатимизда кимё саноатини модернизация килиш, техник ва технологик янгилаш, уни мустахкам хомашё базаси билан таъминлашга алоҳида эътибор қаратилиб, жумладан, хукуматимиз томонидан фосфорит хом ашёси захираларини ўзлаштиришга дойр қарор ҳамда маҳаллий Жерой-Сардара конини босқичма-боскич фойдаланишга топшириш дастури кабул килинди. Натижада йилига 400 минг тонна маҳсулот ишлаб чикариш кувватига эга бўлган Қизилқум фосфорит комплексининг ишга туширилиши ушбу хомашё импортини қисқартиришга пойдевор яратган бўлса, 2014 йилда унинг бир йилда 716 минг тоннагача фосфорит концентратини тайёрловчи иккинчи навбати фойдаланишга топширилгач, мазкур махсулотнинг хориждан сотиб олинишига бутунлай чек қўйилди.
Бугунги кунда жаҳон миқёсида паст навли фосфоритларни бойитишнинг янги усулларини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилиб, бу борада амалга оширилаётган илмий изланишларда нитрат кислотаси ва органик эритувчилардан фойдаланиб юкори сифатли фосфорит концентрати олиш технологиясини ишлаб чиқиш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Паст навли фосфоритларини органик эритмалар иштирокида нитрат кислотали бойитиш технологиясини ишлаб чиқишда катор, жумладан, куйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: фосфат хом ашёсини кимёвий бойитишнинг самарали усулларини ишлаб чиқиш; юқори карбонатли фосфоритларини нитрат кислотаси билан бойитишда хосил бўладиган кальций нитратни органик эритувчилар ёрдамида ажратиб олиш жараёнини макбул шароитларини аниқлаш; кимёвий бойитилган сифатли фосфоконцентрат асосида фосфорли ўғитлар олиш технологияларини яратиш. Диссертация мавзусининг долзарблиги ушбу йўналишларда илмий изланишларни амалга ошириш билан изохланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чикаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация килишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини кисқартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга дойр қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади Қизилқум фосфоритларини нитрат кислотаси билан этанол иштирокида бойитиш, ҳосил бўлган кальций нитрат ва фосфоконцентратни каттик азоткальцийли селитра ҳамда комплекс фосфорли ўғитларга кайта ишлаш технологиясини яратишдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
биринчи маротаба МҚ фосфоритларини нитрат кислотаси билан кислота меъёри ва фосфоритнинг этанолга оғирлик нисбатига боғлиқ равишда бойитиб, ҳосил бўлган кальций нитратни этанол эритмаси билан ажратиб олиш мумкинлиги исботланган ва технологик тизими яратилган;
нитрокальцийфосфат бўтқасини рНни 3 гача аммонийлаштириш орқали Р2О5 ни суюқ фазага йўқолишини тўлиқ бартараф қилиш усули ишлаб чиқилган;
3 та учлик: Ca(NO3)2 - С2Н5ОН - Н2О; NH4NO3 - С2Н5ОН - Н2О; Ca(NO3)2-NH4NO3 - Н2О ва 3 та бинар Ca(NO3)2 - Н2О; NH4NO3 - Н2О ва С2Н5ОН - Н2О системаларидан иборат мураккаб таркибли Ca(NO3)2 - NH4NO3 - С2Н5ОН -Н2О системалардаги компонентларнинг ўзаро таъсирлашуви бўйича янги маълумотлар олиниб, улар асосида эрувчанлик диаграммалари курилган хамда карбонатли фосфоритларни нитрат кислотаси билан бойитиш жараёнида этил спиртини (ЭС) қўллаш мумкинлиги исботланган;
аммоний-нитрат-кальцийли эритмасининг физик-кимёвий хоссалари аниқланиб, унга бентонит моддасини қўшиш оркали яхши товар хоссаларига эга бўлган донадор кальцийли селитра олиш мумкинлиги кўрсатилган;
аммоний-нитрат-кальцийли эритмани СО2 ва NH3 ёрдамида NH4NO3 ва СаСО3 га конверсия қилишнинг мақбул шароитлари аникланган;
кимёвий бойитилган фосфоконцентратни ЭФК, РК- ва NPK- ўғитларга қайта ишлаш асосида янги турдаги комплекс ўғитлар олиш технологияси яратилган.
ХУЛОСА
1. МҚ фосфоритларини кенг ҳарорат ва концентрация оралиғида этанол ёрдамида нитрат кислотали бойитишда ҳосил бўлган нитрокальцийфосфат бўтқасидан кальций ва аммоний нитратларини ажратиб олиш жараёнини асослайдиган 3 та учлик: Ca(NO3)2 - С2Н5ОН - Н2О; NH4NO3 - С2Н5ОН - Н2О; Ca(NO3)2 - NH4NO3 - Н2О ва 3 та бинар Ca(NO3)2 - Н2О; NH4NO3 - Н2О и С2Н5ОН - Н2О системаларидан иборат мураккаб таркибли Ca(NO3)2 - NH4NO3 - C2H.sOH - Н2О системасининг эрувчанлик диаграммаси тузилди. Мазкур диаграмма фосфат хом ашёсининг кальций модулини (СаО : Р2О3) инобатга олган холда экстракция жараёни технологик катталикларини ўзгартириш оралигини ва унинг парчаланиш шароитларини аниклаш имконини беради.
2. Ҳар хил турдаги МҚ фосфоритларини. HNO3 меъёрини хом ашёдаги СаО ни парчалашга бўлган стехиометрия бўйича 30 дан 60% гача, ФХ : ЭС нисбати 1 : (3-10) оралиғида бойитиш жараёни ўрганилди. Масалан, таркибида (оғир. %): 18,70 Р2О5; 47,80 СаО; 15,30 СО2 ва СаО : Р2О5 = 2,56 тутган ОФУ ни HNO3 меъёри СаО ни парчалашга 40% (СаСО3 га 100%) ва ФХ : ЭС =1:5 нисбатда 26,19% Р2О5 ва кальций модули 1,52 га тенг бўлган фосфорит концентрата олинди. Суюқ фазага Р2О5 йўколишини бартараф қилиш учун нитрофосфатли спиртли суспензияни (НФСС) суюқ ва қаттик фазаларга ажратишдан олдин уни pH = 3 гача NH3 билан нейтраллади. Бу бойитиш учун HNO3 нинг анча юқори меъёрини ишлатиш ва шу оркали хом ашёдаги СаО : Р2О5 кўрсаткичини пасайтириш имконини берди. Кислота меъёрини хом ашёдаги СаО га нисбатан 40-80% оралиғида ўзгартирилди. Ҳар хил турдаги Қизилқум фосфоритларини бойитиш учун HNO3 сарфини тежашни инобатга олган ҳолда унинг мақбул меъёри сифатида 50% ни, ФХ : ЭС нисбатини эса 1 : 5 деб хисоблаш мумкин. ММ учун эса 60% ли меъёр мақбул деб ҳисобланди. Масалан, 17,52% Р2О5; 47,53% СаО; 15,23% СО2 ва СаО : Р2О5 = 2,71 тутган ОФУ ни 50% меъёрли HNO3, нитрокальцийфосфат бўтқаси pH = 3 ва ФХ : ЭС =1:5 нисбатда бойитилганда (огир. %): Р2О5умум -26,20; СаОумум. - 38,25; СО2 - 2,80 ва СаО : Р2О5 = 1,46 таркибдаги фосфоконцентрат олинди. Бунда фосфоконцентратга Р2О5 чиқиш унуми 100% ни ташкил этади.
3. Ca(NO3)2 - NH4NO3 - C2H5OH - H20 4-компонентли системанинг эрувчанлик диаграммасини қўллаш орқали АНКСЭ дан спиртни регенерация қилишнинг назарий таҳлили ўтказилди. Ҳарорат ва босимга боғлиқ равишда АНКСЭ дан ЭС нинг ҳайдалиш тезлиги аниқланди. 0,3 атм. босимли вакуумни қўллаш ЭС нинг хайдалишини кисқа вакт ичида (80°С да 60 дакиқа) амалга оширишни таъминлайди. АНКСЭ дан ЭС ни регенерацияси ўтказилди, унда ЭС нинг циклга қайтиш даражаси 98-99% га етди. Ҳайдаш жараёнидан кейин 50% Ca(NO3)2, 3,02% NH4NO3 тутган аммонийлаштирилган нитраткальцийли эритма (АНКЭ) олинади.
4. Ca(NO3)2 ва NH4NO3 концентрациясига боглик равишда дастлабки ва маҳсулот кўринишдаги АНКЭ нинг физик-кимёвий хоссалари ўрганилди. АНКЭ нинг 53,02-65,71% концентрациялари оралигида уларнинг кристалланиш харорати (-75)-И2,0°С оралигида бўлади, бу уларни бахорги-ёзги мавсумларда суюқ азоткальцийли ўғитлар сифатида қўллашга имкон беради. АНКЭ яхши реологик хоссаларга эга бўлди. АНКЭ донадорланган кальцийли селитрага қайта ишланди. Унинг хоссаларини яхшилаш учун қўшимча сифатида турли жойлардаги конлардан олинган бентонитлар қўлланилди. Ca(NO3)2 : Бентонит = 100 : 6 нисбатда олинган махсулотларда азот микдори 14,49-14,69% оралигида бўлади. АНКЭ ни аммоний карбоната ёрдамида NH4NO3 ва СаСО3 га конверсия қилиш жараёни ўрганилди. Тадкиқот натижалари асосида конверсия жараёнини олиб боришнинг макбул шароитлари сифатида қуйидаги параметрларни тавсия қилишга имкон берди: кальций нитрати эритмаси концентрацияси - 37%; аммоний карбоната меъёри стехиометрия бўйича - 120%; конверсия харорати - 70°С; аралаштириш вақти -120 дақиқа. Бунда кальций нитратининг конверсияланиш даражаси - 99,94%, олинган аммоний нитрат эритмаси концентрацияси - 45%.
5. Қизилқум фосфоритларини этанол иштирокида нитрат кислотаси билан бойитишнинг ишлаб чикилган технологияси лаборатория модел курилмасида ва «Самаркандкимё» АЖ тажриба курилмасида синовдан ўтказилди. Бойитиш жараёнининг моддий оқими ва тизими тузилди. Тизим хом ашёни нитрат кислотаси билан парчалаш, нитрокальцифосфат бўткасини кальций нитратнинг айланма спиртли эритмаси билан репульпация қилиш, суспензияни аммиак билан нейтраллаш, нам фосфоконцентратни кальций нитратнинг айланма эритмаси ва спирт билан икки марталик ювиш, шунингдек тайёр маҳсулотни қуритишни ўз ичига олади.
6. Таркибида 26,20% Р2О5 бўлган кимёвий бойитилган фосфоконцентратдан дигидратли усулида H2SO4 меъёри - 103%, айланма ЭФК концентрацияси - 15% Р2С>5 ва С : Қ = 3 : 1 нисбатида Кпарча.Паниш = 98,73%; Кювиш = 98,57%, Кчиқим = 92,87%, фильтрланиш тезлиги 1312 кг/м2-соат, фосфор кислотасини Р2О5 бўйича концентрацияси эса 20,19% ларни мақбул катталиклар деб олинди. Қуритилган фосфогипс таркибида эса СаОумум ; SO3yMyM; Р2О5умум ва Р2О5сувэрув микдорлари мос равишда 31,21; 43,23; 1,43 ва 0,27% ни ташкил этади. Нам фосфоконцентрат, кристалл ҳолатдаги калий хлориди ва аммиакли селитрани аралаштириш йўли билан озуқа моддалари катта ораликда бўлган РК- ва NPK-ўғитлар олиш жараёни ўрганилди ҳамда МҚ фосфоритларини нитрат кислотаси ёрдамида комплекс қайта ишлашнинг блок-тизими ишлаб чиқилиб, амалиётга тавсия килинди.
7. 1000 тонна Қизилқум фосфорит рудасини қайта ишлаш асосида ЮКФК ва кимёвий бойитилган фосфоконцентрат ва улар асосида аммофос ишлаб чиқаришларининг иқтисодий ҳисоблари амалга оширилди. Ҳисоблар шуни кўрсатдики, бир тонна ЮКФК таннархи 206155 сўмни, кимёвий бойитилган фосфоконцентратнинг эса 149657 сўмни ташкил этиб, у 56498 сўмга арзондир. 1000 тонна фосфорит рудасини бойитишда 433,94 тонна ЮКФК, кимёвий бойитишда эса 668 т фосфоконцентрат олинади. Улардан мос равишда 258255469 ва 397434406 сўмга тенг бўлган 235,1 ва 361,8 тонна аммофос ишлаб чиқарилади, яъни, қўшимча равишда 139 млн. 179 минг сўм қийматдаги маҳсулот олинади.
Ангрен қўнғир кўмири асосида комплекс ўғитлар ва ўсимликлар ўсиш стимуляторларини олиш технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё ахолисининг ўсиши, сув заҳиралари ва экинга ярокли ерлар каби ресурларнинг қисқариши жаҳон миқёсида озик-овқат муаммосини янада кучайтирмокда. Шу жиҳатдан қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овкат саноатининг асосий вазифаларидан бири аҳолининг озик-овкат маҳсулотларига бўлган талабини тўларок қондиришдан иборат. Бу ўринда минерал ўғитлар ишлаб чиқаришга алоҳида эътибор қаратилмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда аҳолини сифатли озиқ-овкат маҳсулотлари билан таъминлаш юзасидан кенг қамровли тадбирлар амалга оширилиб, бу йўналишда, жумладан, сифатли азот, фосфор ва калийли минерал ўғитлар ишлаб чиқариш, ўғитларнинг самарадорлигини янада ошириш ва тупроқнинг таркибидаги унумдорликни белгилаб берадиган гумус микдорини кўпайтиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. Шунингдек, қишлоқ хўжалигида органик минерал ўғитларнинг қўлланилиши хосилдорликни оширишда ва тупрокнинг физик-кимёвий ҳамда мелиоратив холатини яхшилашда алоҳида ахамият касб этмокда.
Жаҳон миқёсида минерал ўғитлар сифатини ошириш ва улардан самарали фойдаланиш юзасидан мақсадли тадқикотларни амалга ошириш муҳим бўлиб, бу борада, жумладан, қуйидаги масалаларга алоҳида эътибор қаратилмокда: юқори микдорда гумин кислоталари тутган кўмир олиш учун мос келадиган оксидловчи ҳамда оксидлаш жараёнини макбул шароитларини аниқлаш; оксидланган кўмирдан ишқорлар таъсирида стимуляторлар ажратиб олиш усулини аниклаш; оксидланган кўмирни Қизилқум фосфат хом ашёлари билан механик кимёвий ва кислотали фаоллаштириш ҳамда донадорлаш учун пресслаш усулини ишлаб чиқиш; концентрланган фосфор тутган аммофос ва супрефос ярим махсулотлари, фосфогипс, шунингдек, бентонитларни оксидланган кўмир билан бирга таъсирлаштириш оркали комплекс ўғитлар олиш жараёнини ўрганиш ва мўътадил технологиясини яратиш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори, 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини кискартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади оксидланган Ангрен қўнғир кўмири, Қизилқум фосфоритлари, аммофос, супрефос, фосфогипс чиқиндиси ҳамда бентонитлар асосида органик минерал ўғитлар олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
Ангрен кўнғир кўмирини нитрат ва сульфат кислоталари аралашмаси билан оксидлаш жараёнининг таркибида гумин кислоталарини 4,1 дан 61,62% гача кўтариб, азот оксидларнинг йўқотилиши энг кам (3,49%) бўлишини таъминлайдиган макбул шароити аникланган;
илк бор оксидланган Ангрен кўнғир кўмиридан натрий, калий ва аммоний гидроксид эритмалари ёрдамида гумин кислоталарни ажратиб олиш кинетикаси ва гуматларнинг физик-кимёвий хоссалари аникланган;
оксидланган кўнғир кўмир ва МҚ фосфоритларидан механокимёвий хамда кислотали ишлов бериш оркали органик минерал ўғитлар олиш имкониятлари аникланган ва ўғитларни донадорлаш учун пресслаш усули ишлаб чиқилган;
аммофос ва супрефос ишлаб чикаришнинг ярим махсулотлари, фосфогипс чиқиндиси хамда оксидланган кўнғир кўмир асосида янги турдаги ОМЎ олишнинг макбул шароитлари аникланган;
юкори микдорда гумин кислоталари тутган донадорланган кўмиргумин бентонитли ўғит олиш технологияси яратилган.
ХУЛОСА
Диссертация ишини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалар қуйидагилар ҳисобланади:
1. Ангрен қўнғир кўмирини 14,1% намлик, 13,7% кул, 72,2% органик моддалар ва органик массага нисбатан 4,1 % гумин кислоталари тутган БОМСШ маркасини нитрат ва сульфат кислоталари аралашмаси билан оксидлаш жараёнининг макбул режими нитрат кислотасининг концентрацияси 30%, сульфат кислотасининг нитрат кислотадаги микдори 5%, оксидлаш ҳарорати 40°С, 2 соат давомийликда, кўмирнинг органик қисмини нитрат кислота моногидратига нисбати 1 : 2 эканлиги топилди ва бунда таркибида 61,62% гумин кислоталари тутган оксидланган кўмир олинди ҳамда газ фазасига азот оксидларнинг йўқотилиши энг кам (3,49%) бўлиши кузатилди. Ангрен қўнғир кўмирини нитрат ва сульфат кислоталари аралашмасида оксидлашда нафакат оксидланган кўмир таркибида, балки унинг гумин кислоталари таркибида ҳам актив функционал гуруҳлари ортади.
2. Оксидланган кўмирдан гумин кислоталарини ажратиб олиш жараёни ишқорли экстрагент (аммоний ва натрий гидрооксидлари) тури, унинг концентрацияси, ҳарорат, ажратиб олиш давомийлиги ва С : Қ (экстрагент : кўмир) нисбатига қараб ўрганилди. Натрий гидроксид аммоний гидроксидга солиштирганда кўпроқ самарали бўлди. Гумин кислоталарнинг энг кўп микдори (70,82%) кўмирни 1% натрий гидроксид эритмаси билан 80°С ҳароратда ва 30 дакиқа давомийликда ажратиб олинди. Натрий гидроксиднинг концентрацияси ошиши билан гумин кислоталарини ажралиб чиқиши камайди. Аммоний гидроксидининг концентрацияси ортиши билан гумин кислоталарининг ажралиб чикиши ошди, аммо концентрациянинг 0,5 дан 3% оралигида энг катта ўсиш кузатилди. Ҳароратнинг 20 дан 80°С гача, экстракция вактини 3 дан 30 дақиқагача, С : Қ нисбатини 8 дан 30 гача ортиши билан гумин кислоталарининг ажралиб чикишини ўсишига олиб келади. Аммоний гидроксидини 3% концентрацияси 80°С ҳароратда, С : Қ,= 20 ва 30 дақиқа давомийликда қўлланилганда гумин кислоталарининг микдори 47,53% ташкил этди. Бу эритмаларни 80°С ҳароратда буглатиш усули ёрдамида 5, 7, 10, 12 ва 15% концентрацияли стимуляторлар, яъни гумат эритмалари, олинди. Олинган натрий, калий ва аммоний гумат эритмаларининг кенг ҳарорат оралигида зичлиги, қовушқоқлиги тўйинган буг босими ва турли атмосфера босимида қайнаш ҳарорати аниқланди.
3. МҚ фосфоритларининг ОФУ ёки ЧФ турларини оксидланган Ангрен қўнғир кўмири аралашмаси билан ўта майда килиб эзиш натижасида таркибида юкори микдорда гумин кислоталари ва Р2О5 нинг ўзлашувчан шаклига эга бўлган фосфорли ОМЎ олишга эришилиши кўрсатилди. ОФУ : ОК нисбати 1 : 1 килиб майдалаш натижасида таркибида 8,56 РзО^умум., 1,65% азот, 43,49% органик моддалар, 33,39% ГК ва P20syM. : Р2О5умум. = 53,15% бўлган ўғит олинди. Олинган ўғитларни пресслаш усули ёрдамида осон донадорланди. Пресслашнинг макбул босими 200-300 МПа бўлганда доналар мустаҳкамлиги 2,1-2,6 МПа оралигида бўлади.
4. Нитрат сульфат кислотали кўмир бўткасининг Марказий Қизикумнинг турли хил фосфоритлари билан ўзаро таъсири асосида органик минерал ўғит олиш технологиясини технологик режими аниқланди. Таркибида 8,26% Р2О5умум, 6,45% азот, 22,78% органика, 15,70% гумин кислоталар, 12,15% сувда эрувчан СаО ва ундаги ўзлашувчан шаклнинг нисбий микдори 92,4% тенг бўлган ўғит олинди. Ўғитнинг товар хоссалари аниқланди. Улар бир-бирига ёпишмайди. Ҳатто юқори намликда хам ўзининг сочилувчанлигин йўқотмайди. Доналарнинг мустахкамлиги (2,2-2,6 МПа) ГОСТ талабларидан баланд. Намликни тортиши юкори бўлганлиги учун қопларга кадоқлаш талаб этилади. Ишлаб чиқаришнинг принципиал технологик тизими яратилиб, бир тонна ОМЎ олишнинг моддий баланси хамда иктисодий кўрсаткичлари ҳисоблаб чиқилиб, амалиётга тавсия қилинди.
5. «Аммофос-Максам» АЖда ишлаб чиқариладиган аммофос ва супрефос ярим махсулотлари ва Ангрен кони қўнғир кўмирини аралаштириш натижасида олинган ОМЎ таркиби ҳамда хоссалари аниқланди. Аралаштиргандан кейинги бўткалар 30-80°С харорат оралигида окувчан ҳолда қолади ва навбатдаги кайта ишлаш учун ҳеч кандай кийинчиликлар юзага келмайди. Аммофос бўтқаси : оксидланган кўмирнинг куюқ нам массаси = 100 : 20 нисбатида таркибида 32,15% Р2О5умум , Р2О5узл. : Р2О5умум. 99,5%, 13,47% N, 15,74% ГК, 20,92% органик моддалар, умумий озукавий элементлар йигиндиси 61,36% (N + Р2О5 + ГК) тутган ОМЎ олинди. Супрефос бўтқаси : оксидланган кўмирнинг куюк нам массаси = 100 : 20 нисбатида таркибида 17,86% Р2О5умум, 15,29% N, 0,42% сувда эрувчан СаО, 7,0% сувда эрувчан SO3, 14,67% ГК, умумий озукавий элементлар йигиндиси 55,24%га тенг бўлган азотфосфоргуминли ўғит олинди. Олинган органик минерал ўғит яхши физик-кимёвий ва товар хоссаларига эга. Фойдаланилаётган бўтқанинг тури ва унинг таркибига караб уларнинг гигроскопик нуқталари 62-67% ҳаво нисбий намлигига тўғри келади.
6. Экстракцион фосфор кислотаси ишлаб чиқаришининг ҳозирги кунда ташлаб юборилаётган катта кўламли чиқиндиси фосфогипсни олтингугурт тутган ОМЎишлаб чикиш учун фойдаланиш мумкинлиги кўрсатилди. Бунинг учун Ангрен конининг оддий қўнғир кўмирини фосфогипс иштирокида оксидлаб, сўнг оксидланиш махсулотларини аммонийлаштирилади. Кўмирнинг органик қисми нитрат кислотасининг моногидрата фосфогипсни нисбати 1 : 1,2 : 0,4 ва 1 : 1,6 : 0,4 га тенг бўлганда фосфогипсни кальций гумат ва аммоний сульфатга энг юқори даражадаги конверсияси содир бўлади. Биринчи нисбатдаги ўғит таркибида 14,19% азот, 20,70% гумин кислоталари, 32,26% органик моддалар, 5,38% сувда эрувчан БОз ва 2,31% сувда эрувчан СаО тутди. Иккинчи нисбатда эса 14,89% азот, 22,47% гумин кислоталари, 35,0% органик моддалар, 5,17% сувда эрувчан SO3 ва 2,25% сувда эрувчан СаО мавжуд. Олтингугурт тутган органик минерал ўғит олиш жараёнининг асосий параметрлари аниқланди, принципиал технологик тизими таклиф килинди, ишлаб чиқишнинг моддий баланси тузилди. Бир тонна ОМЎ улгуржи баҳоси аниқланди.
7. Ангрен қўнғир кўмирини мақбул вариантда нитрат ва сульфат кислоталари аралашмаси ёрдамида оксидлаб, бентонит (Азкамар, Навбаҳор ёки Лағон кони) билан бирлаштириш натижасида юқори самарага эга истиқболли ОМЎ олиш мумкинлиги аниқланди. Кўмирнинг органик кисмини бентонитга нисбати 100 : 10 тенг бўлганда доналар мустаҳкамлиги 2,28 МПа тенг, намлиги 5,2%, таркибида 3,14 % азот, 73,20% органик моддалар, 54,92% гумин кислоталарига эга, ёпишмайдиган ва юқори намликда хам ўзининг сочилувчанлигини йўқотмайдиган кўмиргумин бентонитли ўғит олинади.
8. Органик ўғит (таркибида 61,62% гумин кислоталари тутган макбул режимда нитрат ва сульфат кислоталари аралашмасида оксидланган Ангрен қўнғир кўмири) ва органик минерал ўғит (оксидланган кўмирни ОФУ билан бириктириб олинган ўғит)ларнинг агрокимёвий ва микробиологик тадқиқотлари ҳар иккаласининг хам тупроқ унумдорлигини оширишини кўрсатди. Органик ва органик минерал ўғитлар қўлланилганда тупрокда микроорганизмларнинг мухим агрономик гурухлари: аммонификаторлар, минерал азотнинг ассимиляторлари, олиготрофлар, олигонитрофиллар, актиномицетлар сони ортади. Ўғитлар билан берилган углерод ва азот тутган бирикмаларнинг микробли трансформациясини фаол жараёни тупрокдаги гумус микдорини 16,4% (органик минерал ўғит 1000 кг/га ўлчов микдорида берилганда) ва 23,0% (органик ўғит 1000 кг/га) ортишига олиб келади, шунингдек, хам тупрокдаги, хам солинган ўғитлар таркибидаги макроэлементларни айланиш занжирини жадаллаштиради. Органик минерал ўғит азотини 25 кг/га микдорида, аммоний нитрат азотини 50 кг/га микдори билан бирга икки марта: пахтанинг шоналаш ва гуллаш даврларида берилганда пахта хосилдорлиги 40 ц/га етади, бу минерал ўғитларни эквивалент микдорида (назорат варианта) берилганига солиштирилганда 2,3 ц/га ни ташкил этади.
9. ОМЎ ишлаб чикишнинг техник-иқтисодий ҳисоблари бажарилди. Уларнинг улгуржи нархи ўғитнинг турига қараб ҚҚСсиз 261061 дан 309597сўмгача ва ҚҚС билан 313273 дан 371516 сўмни ташкил этди. Органик минерал ўғитларнинг юқори агрокимёвий самараси ва паст таннархи уларни катта кўламда ишлаб чиқишни ташкил этиш мақсадга мувофиклигини белгилайди.
Тупроқ унумдорлиги ва ғўза ҳосилдорлигини оширишда қисқа навбатлаб экиш тизимларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда ғўза дунёнинг 84 та мамлакатида, жами 32-33 млн. гектар майдонда экилиб, хар йили 25 млн. тоннадан ортик пахта хосили етиштирилади1. Шунингдек, такрорий экин сифатида дуккакли-дон экинлари 91,6 млн. гектар майдонга экилиб, ўртача дон ҳосилдорлиги 12,0 ц/га, ялпи ҳосил 206,4 млн. тоннани ташкил этади2. Республикамизда аҳолини озиқ-овқат ва бошка қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ҳамда саноатни хом-ашёга бўлган эҳтиёжини тўла қондириш аграр соҳа олдида турган долзарб масалалардан бири ҳисобланади.
Республикамиз пахтачилигида амалга оширилаётган туб ислоҳотлар, чуқур таркибий ўзгаришлар натижасида пахта етиштириш салмоғи йилдан-йилга ошиб бормокда. Тупроқ унумдорлигини сақлаш ва оширишда янги қиска навбатлаб экиш тизимлари такомиллаштирилмокда. Кузги буғдойдан кейин такрорий экинлар сифатида дуккакли-дон (соя, ловия, мош) экинлар майдони тобора кенгайиб бормокда.
Кейинги йилларда пахта етиштирувчи мамлакатларда, хусусан Ўзбекистонда ғўзани муттасил бир майдонга жойлаштириш ва кўп далали катта массивларга эга бўлган ғўза-беда алмашлаб экиш тизимлари ўзининг аҳамиятини йўқотди. Шунинг учун хам қишлоқ хўжалиги экинларидан мўл ва сифатли ҳосил олишнинг истиқболли агротехнологияларини яратиш, уларни модернизация қилиш, маҳсулот ишлаб чикариш хажмини кўпайтириш, экинлар турини тўғри танлаш орқали тупроқ унумдорлигини сақлайдиган ва оширишни таъминлайдиган навбатлаб экиш тизимларини янада такомиллаштиришни давр такозо этмоқда. Бу эса деҳқончиликда тупроқ унумдорлигини ошириш, маъдан ўғитлар меъёри, нисбати, органик ўғитлардан фойдаланиш, экинларни навбатлаб экишни кенг қўллаш, ер ва сув ресурсларини тежовчи илгор агротехнологияларни жорий этиш билан бевосита боғликдир. Аммо, пахтачиликда ғўза кузги бошоқли-дон экинлари билан навбатлаб экилсада, тупрок унумдорлигини сақлаш ва оширишдаги ўрни етарли бўлмаяпти. Шуни ҳисобга олиб, сугориладиган майдонларда киска навбатлаб экиш тизимларини жорий этишда асосий эътиборни тупрок унумдорлигини сақлайдиган, оширадиган, аҳолини озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган талабини таъминлайдиган дон, дуккакли-дон ҳамда сабзавот экинларини экишга каратиш, ушбу экинларни асосан такрорий ва оралик экин сифатида (икки ва уч компонентли) қисқа навбатлаб экиш тизимларига киритиб, ердан фойдаланиш самарадорлигини ошириш долзарб масалаларидан бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сонли «2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислоҳ қилиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ва мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади типик бўз тупроқлар шароитида ғўзани муттасил ва беда: ғўза алмашлаб (3:7) экишда тупроқ унумдорлиги ҳамда ғўза ҳосилдорлигига таъсирини аниқлаш, тупрок унумдорлиги ва ғўза ҳосилдорлигини оширувчи қиска навбатли алмашлаб экишнинг такомиллашган тизимларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Тошкент вилоятининг типик бўз тупроқлари шароитида муттасил ғўза ва беда-ғўза алмашлаб экиш тизимларига тақкосланган ҳолда, ғўза-ғалла киска навбатли алмашлаб экиш тизимлари ишлаб чиқилган;
пахтачилик мажмуида оралиқ экинлар-сули, кўк нўхат, жавдарнинг икки (сули+кўк нўҳат) ва уч (сули+кўк нўхат+жавдар) компонентли аралашмалари ва такрорий экин сояни тупрок унумдорлигини сақлаш ва оширишдаги аҳамияти ўрганилган хамда уларнинг қисқа навбатли алмашлаб экиш (1:1, 1:2, 2:1) тизимларидаги ўрни аниқлаб берилган;
типик бўз тупрокларнинг унумдорлигини сақлаш ва ошириш, ғўзадан муттасил мўл ва сифатли хосил етиштириш учун (1:1; 1:2; 2:1) кузги буғдой анғизига такрорий экин сифатида дуккакли-дон экин соя ва оралиқ экин сифатида сули, кўк нўхат, жавдар каби экинларни икки ва уч компонентли аралашма холда экиш ва уларнинг ғўзанинг ўсиши, ривожланиши ва хосилдорлигига таъсири аникланган;
типик бўз тупроқлар унумдорлиги ва ғўза хосилдорлигига таъсири бўйича қисқа навбатли алмашлаб экиш тизимлари такомиллаштирилган;
ХУЛОСАЛАР
1. Типик бўз тупроқлар шароитида ғўзани муттасил экишда тупроқнинг сув-физик хоссалари (хажм массаси, ғоваклиги, сув ўтказувчанлиги) йилдан-йилга бироз пасайиши, беда-ғўза алмашлаб экиш тизимида 3 йиллик беда ҳайдалгандан кейин тупрокни сув-физик хоссаларига макбул таъсир килганлиги кузатилди. Тупроқнинг хажм массаси муттасил экишга нисбатан хайдов қатламида 0,2-0,Зсм3 га камайди, сув ўтказувчанлиги 20-80 м3/га, говаклик эса 0,1-0,8% га кўпайди ва микробиологик жараёнлар яхшиланди.
2. Қиска навбатлаб экиш тизимларида такрорий дуккакли-дон экин-соя ва икки (сули+кўк нўҳат) ва уч (сули+кўк нўҳат+жавдар) компонентли оралиқ экинларни етиштирилиши натижасида уларни тупрокда колдирган органик қолдиклари ҳисобига тупроқнинг хажм массаси дастлабкига нисбатан 5,7-6,6% га, тупрокнинг сув ўтказувчанлиги 25,2-28,4 % га, тупрок говаклиги эса 1,6-2,0% га яхшиланган ва ғўза 1-чи йил парвариш килинганда ғўзани вертицеллёз вилт билан зарарланиши назорат вариантига нисбатан 56,3-57,1% га, иккинчи йил экилишида эса 48,1-52,6% га камайиши кузатилган.
3. Муттасил ғўза экишда ўғит қўлланилмайдиган назорат вариантда тупрокни хайдов (0-30 см) катламида чиринди микдори дастлабки (0,844%) холатидан 10 йил давомида (0,821%) 0,023% га, хар Йили 30 т/га гўнг қўлланилганда 0,996% дан 0,980% га ёки 0,016% га камайганлиги, беда-ғўза алмашлаб экишда хар Йили N150 Р100 К50 кг/га микдорда ўғит кўлланилганда эса 1,020% дан 1,010% га, ёки 0,010% га камайганлиги аниқланди.
Эскидан суғориладиган типик бўз тупроқларнинг унумдорлигини сақлашда ғўза муттасил парвариш килинган ҳолатларда ҳар йили 30 т/га гўнг ёки маъдан ўғитлар N250P175K125 кг/га микдорда, беда-ғўза алмашлаб экишда эса (3:7) ҳар йили N150P100K50 кг/га микдорда ўғит ва бедадан кейин 4-чи йил 30 т/га гўнг қўлланиши мақсадга мувофиқ.
4. Ғўзани муттасил экиб ўғит қўлланилмасдан парвариш килинганда ҳар йили ўртача 20-30 кг/га азот, 10-12 кг/га фосфор ва 30-35 кг/га калий ўзлаштириши озика унсурлари мувозанатига салбий таъсир кўрсатган. Маъдан ўғитлар N250P175K125 кг/га микдорда қўлланилганда ўсимлик ўртача 227,8 кг/га азот, 80,9 кг/га фосфор ва 265,8 кг/га калийни ўзлаштирган. Беда-ғўза алмашлаб экишда ҳар йили N150P100K50 кг/га ўғит кўлланилганда эса озиқа унсурларини мувозанати нисбатан яхши сакланиши аникланган.
5. Навбатлаб экишнинг 1:2, кузги буғдой+такрорий экин (соя)+оралиқ экин (сули+кўк нўҳат+жавдар): ғўза: ғўза тизимида такрорий дуккакли-дон ва оралиқ экинлар экиш натижасида улар томонидан тупрокда колдирилган илдиз ва анғиз қолдиқлари таркибидаги озика элементлари ҳисобига бир ротация (3 йил) давомида тупрокка 121,3 кг/га азот, 44,7 кг/га фосфор ва 119,0 кг/га микдорида калий элементлари қайтарилиши, тупроқнинг 0-30 см қатламида дастлабки миқдорга нисбатан гумус 0,014 % дан 0,037% гача, азот 0,015% дан 0,025% гача, фосфор 0,010% дан-0,015% гача ортганлиги кузатилган.
6. Типик бўз тупроқлар шароитида ғўзани муттасил экиб, ўғит қўлланилмаган вариантда 7 йилда ўртача пахта ҳосили 8,9 ц/га.ни, 10 йилда эса 8,6 ц/га.ни, беда-ғўза алмашлаб экишда (ўғитсиз) эса 17,2 ц/га.ни ташкил килиб, бедани таъсирида 8,3 ц/га ортган. Ҳар йили 30 т/га гўнг қўлланилган вариантда ғўза ҳосили 29,5 ц/га, (10 йилда ўртача 27,5 ц/га), N250P175K125 кг/га микдорда ўғит қўлланилган вариантда эса 35,3 ц/га, (33,1 ц/га) ни ташкил килиб, нисбатан юқори пахта ҳосили беда-ғўза алмашлаб экишнинг хар йили N150P100K50 кг/га ўғит ва 4-чи йили 30 т/га гўнг қўлланилган вариантида олиниб, ҳосилдорлик 36,9 ц/га.ни ташкил қилган ва муттасил экишдаги (35,3 ц/га) кўрсаткичга нисбатан 1,6 ц/га юқори бўлганлиги ва толанинг технологик сифат кўрсаткичлари яхшиланганлиги аникланган.
7. Навбатлаб экиш тизимида (кузги бугдой, такрорий ва оралик экинлар) кейин ғўзани парвариш қилиниши, унинг ўсиш ва ривожланишига ижобий таъсир этиб, ғўза 1 -чи йил парвариш қилинганда ўсимликни бош поя баландлиги назоратга нисбатан 8,3-10,4 см.га, хосил шохлари сони 0,7-0,9 донага, кўсаклар сони эса 1,2-2,2 донага, 2-чи йил парвариш килинганда эса тегишли равишда 12,3-13,4 см, 1,7-1,8 дона; 2,5-3,1 донага юкори бўлган.
8. Кузги бугдой, такрорий ва оралик экинлардан кейин ғўза 1-чи йил парвариш килинганда пахта ҳосили (1:2), кузги бугдой+такрорий экин (соя)+оралик экин (сули+кўк нўхат+жавдар): ғўза: ғўза навбатлаб экиш тизимида 31,6 ц/га, 2-чи йил экишда эса -32,4 ц/га, 2:1 кузги бугдой+такрорий экин (соя): кузги бугдой+такрорий экин (соя)+оралик экин (сули+кўк нўҳат+жавдар): ғўза навбатлаб экиш тизимида кузги бугдой, такрорий ва оралик экинлардан сўнг биринчи йили ғўза парвариш килинганда пахта хосили 35,8 ц/га ни ташкил этган.
9. Алмашлаб экиш вариантларида беда бўйича нисбатан юкори кўрсаткичлар 6-вариантда (бедадан кейин ғўзада N150P100K50 кг/га ўғит ва 4-чи йили 30 т/га гўнг қўлланилганда) олиниб, (2006 йил) беданинг бўйи ўримлар олдидан 73,1-91,2 см, яшил масса 5 ўримда 725,7, пичан косили
219.6 ц/га.ни, ҳазм бўлувчи протеин микдори 23,6 кг/га ва озика бирлиги
106.7 кг/га тенг бўлганлиги аниқланган.
10. Қисқа навбатлаб экиш тизимларига киритилган кузги бугдой, такрорий ва оралик экинлар салмоқли микдорда илдиз ва ангиз қолдиқларини колдирган ва тупрокни озиқа элементларига бойитган ҳамда улардан кейин экиладиган ғўзани ўсиши, ривожланишига ижобий таъсир этган. Навбатлаб экишнинг 1:2 тизимида кузги бугдой+такрорий экин соядан сўнг икки компонентли (сули+кўк нўҳат) оралик экинлар аралашмаси экилганда тупрокда коладиган органик колдиклар микдори кузги бугдой ва ангизга экилган соянинг биргаликда тупрокда колдирган органик колдиклари микдорига нисбатан 38-40 %, (4,4 т/га), уч компонентли оралик экинлар (сули+кўк нўҳат+жавдар) экилганда эса 45-47% (5,2 т/га) кўпроқ органик қолдиқлар колдирган.
11. Ғўзани муттасил экишда нисбатан юкори шартли соф фойда (587750 сўм/га) ва рентабеллик даражаси (26,7%) ҳар йили 30 т/га гўнг қўлланиладиган вариантда ва беда-ғўза алмашлаб экишда эса юкори иқтисодий самарадорлик ҳар йили ғўзада N150P100K50 кг/га микдорда ўғит ва 4-чи йили 30 т/га гўнг қўлланилган вариантда олиниб, шартли соф фойда 837050 сўм/га.ни, рентабеллик даражаси эса 31,5% га тенг бўлганлиги аникланган.
12. Қисқа навбатлаб экишда энг юкори иктисодий самарадорлик ғўза салмоғи юқори бўлган 1:2, кузги бугдой+такрорий экин (соя)+оралик экин (сули+кўк нўҳат+жавдар): ғўза: ғўза навбатлаб экиш тизимида кузатилиб, ғўзани 1-чи йил экишда олинган соф даромад 290500 сўм/га.ни, рентабеллик даражаси 22,1% ни, 2-чи йил экишда эса тегишли равишда 301700 сўм/га; 20,8% ни ташкил этган. Ғўза 2:1, кузги бугдой+такрорий экин (соя): кузги бугдой+такрорий экин (соя)+оралик экин (сули+кўк нўҳат+жавдар): ғўза навбатлаб экиш тизимида кетма-кет 2 йил экилган кузги бугдой, такрорий ва оралик экинлардан кейин ғўза парвариш килинганда соф даромад 410900 минг сўмни, рентабеллик даражаси 28,4% ни ташкил этган.
13. Қадимдан сугорилиб келинаётган типик бўз тупроклар унумдорлигини саклаш ва ошириш, ғўзадан муттасил мўл ва сифатли ҳосил етиштириш учун янги деҳқончилик тизимида қўлланилаётган ғўза-ғалла киска навбатлаб экиш тизимларига (1:1, 1:2, 2:1) кузги бугдой ангизига такрорий экин сифатида дуккакли-дон соя ва оралик экин сифатида сули, кўк нўҳат, жавдар каби экинларни уч компонентли аралашма ҳолда экиш тавсия этилади.
14. Қисқа навбатлаб экишнинг 1:1, кузги бугдой+такрорий экин (соя): ғўза: тизимида ғўзани факат бир йил, 1:2, кузги бугдой+такрорий экин (соя)+оралик экин (сули+кўк нўҳат+жавдар): ғўза: ғўза тизимида эса икки йил давомида экиб етиштириш тавсия этилади.
Тошкент вақф хўжалигида анъаналар, ислоҳотлар ва муаммолар (XVI–XX аср бошларига оид тарихий ҳужжатлар асосида)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон ҳамжамиятининг интеграциялашув жараёнида Ўзбекистон инсоният тараққиётига улкан ҳисса қўшган тамаддун бешикларидан бири сифатида тан олинмокда. Айникса, Ўзбекистон мустақилликка эришган кундан бошлаб миллий давлатчилик тарихи хамда бой маданий-маънавий меросни чуқур ўрганишга алохида эътибор каратилаётгани бежиз эмас. Масаланинг бир муҳим жиҳати шундаки, ислом дини минтақадаги бир минг уч юз йиллик тарихи давомида халқимизнинг қадриятлари ва урф-одатларига сингиб кетди. Ўзбекистон Республикасининг биринчи президента И.А. Каримов тўғри таъкидлаганидек, «... биз ўз миллатимизни мана шу муқаддас диндан айри ҳолда асло тасаввур қила олмаймиз. Диний кадриятлар, исломий тушунчалар ҳаётимизга шу қадар сингиб кетганки, уларсиз биз ўзлигимизни йўқотамиз»1. Шундай кадриятлардан бири вакф института бўлиб, Ўзбекистонда у 1928 йилда тугатилган. Лекин у тарихий-маданий қадрият ва ўтмишимизнинг ажралмас қисми сифатида тадқиқ этилиши, ўрганилиши лозим. Чунки давлатчилик, таълим, ижтимоий ҳимоя, ободончилик, қишлок хўжалиги ва иқтисодий тизим ўтмишда вақф мулкчилиги билан бевосита боғлик бўлган.
Бугунги кунда Узбекистан тарихини асл манбалар асосида тадкик этиш тарих фанининг энг долзарб вазифаларидан бирига айлангани маълум. Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 8 июлдаги «"Узбекистан Республикаси академияси тузилмасини янада макбуллаштириш хамда республика академик илм-фани ва олий таълимининг интеграциясини мустаҳкамлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-2204-сон Қарорига мувофиқ ЎзР Фанлар академияси таркибидаги Шарқшунослик института негизида Тошкент давлат шаркшунослик института ҳузурида Абу Райҳон Беруний номидаги Шарк қўлёзмалари маркази ташкил этилди2. Қарорда шарқ қўлёзмалари билан бир қаторда тарихий ҳужжатларни тадқиқ этиш ва илмий муомалага киритишга алоҳида эътибор қаратилган. Албатта бу бежиз эмас. Чунки бир неча ўнлаб турдаги тарихий ҳужжатлар давлатчилик, ижтимоий-иқтисодий муносабатлар тарихи ҳамда маданий-маънавий ҳаёт масалаларини ўрганишда муҳим тарихий-хукукий манба саналади.
Тошкент шаҳрининг ЮНЕСКО томонидан 2007 йилда «Ислом маданияти пойтахти» деб эълон қилиниши ҳамда "Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 2 апрелдаги «Тошкент шахрининг 2200 йиллигини нишонлашга тайёргарлик кўриш ва уни ўтказиш тўғрисида»ги ПҚ-828-сонли Қарори3 Тошкент тарихига бағишланган тадқиқотларни янги боскичга олиб чикди. Шу билан бирга тарихчиларга мавзуга оид янги манбаларни муомалага киритиш, Тошкент тарихининг очилмаган масалаларини ёритиш каби бир қатор вазифаларни хам юклади.
Шу нуктаи назардан диссертацияда бажарилган тадкиқот иши Ўзбекистон тарихидаги долзарб муаммаолардан бирини очиб бериш хамда Республика ҳукумати томонидан белгиланган юкоридаги меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади XVI-XX аср бошларига оид тарихий ҳужжатлар асосида Тошкент вакф хўжалигининг анъаналари, ўтказилган ислоҳотлар натижалари, муаммолари ва уларнинг сабабларини очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
тарихий хужжатларнинг палеографик ва дипломаток хусусиятлари трансформацияси, жумладан ҳужжатлар қоғози, ёзув турлари, ҳужжат тили ва мата тузилиши хусусиятлари очиб берилган;
вақф соҳасидаги конунчилик актларининг юзага келиш сабаблари, уларнинг функцияси ва вакф хўжалигини тартибга солишдаги ахамияти аниқланган;
Тошкент ҳудудида XIX асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб вакф қилинадиган экин ерларнинг майдалашиши ва қисқариши вакф асосчиларининг ижтимоий таркибидаги ўзгариш билан богликлиги хамда бу жараён 1867 йилдан кейин ер вақф килишнинг чекланиши натижасида кучайгани аниқланган;
вақфномаларнинг статистик тахдили асосида Туркистон ўлкасида вакф мулклари тафтиш килинган ва қаттиқ назорат ўрнатилган 1887 йилдан сўнг Тошкент ҳудудида янги вақфлар ташкил этиш кескин камайгани исботланган;
Тошкент вакф хўжалигида Ўрта Осиёнинг бошқа ҳудудларидан фаркли равишда савдонинг байи жойиз, яъни мулкни гаров эвазига сотиш тури амалиётда қўлланилмагани, пул вакф килиш хамда вакфи авлодий мулк турлари Хива хонлиги ва Бухоро амирлигидагидек оммалашмагани асослаб берилган.
ХУЛОСА
Диссертацияда Тошкент тарихий-маданий ҳудуди вақф хўжалигининг беш аср давомидаги холати, анъаналари ва трансформация жараёни илк бор бевосита мавзуга оид бўлган 700 дан ортиқ ҳужжатлар асосида ўрганилди. Тадқиқот жараёнида Тошкент ҳудудига тегишли умумий ҳисобда 3000 дан зиёд тарихий хужжатлар, нарратив манбалар ва колониал давр архив материалларини ўрганиш асосида куйидаги хулосаларга келинди:
1. У рта Осиёда вакф мулкчилигига бағишланган бир катор тадкикотлар амалга оширилган бўлса-да, бу мавзу якуний хулоса ва аниклик киритилишини кутган бир катор масалаларга эта. Хусусан, вакф мулкчилиги шаклланиши ва ривожига таъсир ўтказувчи демографик ва табиий омиллар, шахар ва кишлоклардаги минтакавий хусусиятлар, пул ва китоб вакфлари кабилар хануз мавзунинг илмий муаммоси сифатида шаклланмаган. Вакф институтини фақат диний камровда тасаввур килиш мумкин эмас. Аксинча, вакф мулкчилиги ободончилик, савдо, таълим тизими, аҳолини ижтимоий ҳимоялаш каби қатор соҳаларни ривожлантирувчи омиллардан бири бўлган. Шу сабабли вакф муносабатларининг тилга олинган жиҳатларни ўрганмасдан туриб вакф хақида батафсил тасаввурга зга бўлиш имконсиз.
2. Тошкент тарихий-маданий ҳудуди Чирчиқ ва Оҳангарон даре хавзаларида юзага келган икки маъмурий бирликдан таркиб топтан (Х-ХП асрларда Чоч/Шош ва Илок, XV-XVIII асрларда Шош/Тошкент ва Шохрухия, XIX асрда Тошкент ва Қурама). XVI-XIX асрлар давомида вақф хўжаликлари асосан Тошкент шахри ва Охангарон дарёси ҳавзасида ўсди. XIX аср иккинчи чорагидан Чирчиқнинг Сирдарёга куйилиш ҳавзасида Чиноз кишлотининг кенгайиши ва янги ерларнинг ўзлаштирилиши натижасида минтақанинг бу кисмида хам вакф субъектлари ва объектлари шаклланди.
3. Вакф мулкчилигига оид тарихий хужжатларга келсак, Тошкент вакф хўжалиги мисолида ўрганилган ҳужжатлар уларнинг уч асосий тури -конунчилик актлари (фармон, ёрлик, маншур, нишон, хукмнома, иноятнома, муборакнома), иш юритиш тизимига оид хужжатлар (буйрук, ариза, рапорт, иттифоқнома, ҳисобномайи мутавали, шаходатнома, маълумнома, ижозатнома, рўйхат, тилхат) хамда қозихона ҳужжатлари (вақфнома, байи бот (байи жойиз), хукм, ривоят, хатти ижара, хатти иқрор, хатти даъво, хатти ваколат, хатти ибро) кенг тарқалганини кўрсатди. Лекин ҳужжатларнинг тузилиши ва функцияси вақт ўтиши билан трансформацияга учради. Хусусан, тахминан XVI асрдан Ўрта Осиё дипломатикасида фатво ўрнига ривоят хужжати юзага келди. У функцияси ва муомала майдонига кўра ўз прототипи фатводан кўра кенг камровли эди. Колониал даврда конунчилик актлари Туркистон ўлкасида вакф муносабатларига оид тарихий хужжатлар таркибидан чиқиб кетди. Унинг ўрнига козихоналар ва маъмурий иш юритиш тизимида колониал махкаманинг бюрократик тизимида янги хужжатлар юзага келди ёки трансформацияга учради.
4. Тошкент вақф хўжаликларининг мўғуллар истилосидан аввалги даврдаги фаолияти ва уларнинг тарихий хужжатлари номаълум. Темурийлар даврида Хожа Ахрор вакф мулкларидан ташкари, Бобо Мочин ва Шох Абдумалик бобо мозорлари хам вакф мулкларига эгалик қилган. Шайбонийлар ва Аштархонийлар даврига келиб мазкур уч вакф хўжаликлари янада кенгайди. Бу даврда яна XII—XVIII асрларда Тошкент худудида яшаб ўтган тасаввуф намояндаларининг мозорларининг авлодий вакфлари (Шайх Зайниддин бобо, Шох Амир Фуқаро валий, Шох Мир Ҳай вали, Саййид Мирак валий, Бобохон ота, Парии ота), Кўкалдош мадрасасининг хайрий вақфи хамда бир катор авлодий вақфлар (Саййид Мухаммад, Назарбий, Мухаммад Исо) юзага келди.
5. XIX асрдан бошлаб вакф хўжаликларининг ортиши аввало бир катор демографик омиллар билан боғлиқ. Хусусан, Пскент, Паркент каби ўрта аср кишлоклари каторида кейинчалик гавжумлашган Чиноз, Занги ота, Тилав, Керовчи, Облик, Тама, Тўйтепа каби аҳоли манзилгохдарида янги вакф хўжаликлари юзага келди. Тошкент шаҳрининг кенгайиши ва ахолининг ортиши натижасида зеки масжид ва мадрасалар таъмирланди, янгилари бунёд этилди. Бу ўз навбатида янги вақф хўжаликлари ва уларнинг мулклари шаклланишига замин яратди. Юқори табака вакиллари асос солган йирик вақф мулклари қаторида оддий аҳолининг ўрта ва кичик вақф мулклари кўпайди.
6. Утган беш юз йил давомида Тошкентдаги вакф мулкчилиги бир катор ўзгаришларни бошидан кечирди. Дастлабки даврда юқори табақа вакиллари томонидан бутун кишлоқлар ёки катта ўлчамдаги экин ерлар вакф килинган бўлса, XIX асрдан бошлаб савдо-хунармандчилик дўконлари ва уларнинг ўринларини вакф килиш оммалашди. Уз навбатида вакф килинадиган ерлар табиий равишда майдалашди. Фикримизча, бу йирик вакфларнинг асосий манбаси бўлган янги ерларни ўзлаштирувчи давлат структурасининг ишламаслиги ва катта ерларни вакф килувчи табақанинг йўколиши сабабли юз берган. Вақф муносабатларининг бундай ривожи Туркистон ўлкасида янги конунлар ўрнатилган 1867 йилдан сўнг янада кучайди.
7. Тошкент вакф хўжалигида ижтимоий-иқтисодий жараёнлар ва маҳаллий уламоларнинг қарашлари таъсирида шаклланган бошқа минтақалардан ажралиб турувчи жихатлар хам кўзга ташланади. Байи жойиз амалининг вақф муносабатларида қўлланилмаганини, вакфи авлодий тури, пул вакфлари ва аёл вокифларнинг камлигини Тошкент вакф мулкчилигининг регионал хусусияти сифатида кўрсатиш мумкин.
8. 1867 йилдан кейин вакф соҳасидаги ислохотлар бу тизимдаги кўп асрлик анъаналарни издан чикариб юборди. Ахоли яшайдиган ерлардаги вакф мулклар ҳуқуқининг бекор қилиниши ҳамда давлат фойдасига тўланадиган соликларнинг жорий килиниши окибатида ижарадорлар ва вакф маъмурияти ўртасида жиддий муаммоларни келтириб чиқарди. Мутавалли сайловининг жорий килиниши эса вакф маъмуриятининг ички тизимида хам турли зиддиятларнинг авж олишига сабаб бўлди.
Тадқиқот якунида қўлга киритилган илмий хулосалар асосида куйидаги таклиф ва мулохазалар билдирилди:
- тарихий хужжатлар Ўзбекистонда давлатчилик тарихини ўрганишда муҳим ҳукуқий-тарихий манба эканлигини эътиборга олган ҳолда уларнинг каталогларини нашр килиш ёки киска маълумотлар базасини яратиш оркали илмий муомалага киритиш лозим;
- Ўрта Осиёда вакф мулкчилиги анъаналари ва унинг ҳудудий хусусиятлари ҳакида аник тасаввурга эга бўлиш учун уни кенг минтакалар бўйлаб, айникса эътибордан четда қолаётган Хоразм вохаси, Сурхандарё-Қашкадарё минтакаси, Фарғона водийси, шунингдек кўшни республикалардаги қадимий шахарлардаги ҳолатини қиёсий ўрганиш талаб этилади;
- Тошкент шу жумладан, Республика ҳудудида жойлашган архитектура ёдгорликлари тарихини ўрганиш ва таъмирлаш ишларида уларга тегишли тарихий хужжатлар тадкиқига алоҳида эътибор каратиш мақсадга мувофиқ.
Француз, ўзбек ва рус тилларидаги провербиал фразеологизмларнинг семантик-стилистик ва миллий-маданий хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон тилшунослигида фразеологик бирликларга нисбатан тан олинган ягона ва мукаммал караш мавжуд эмаслиги ушбу масаланинг доим баҳс-мунозарага сабаб бўлишига ва уларнинг характерли хусусиятларини ўрганишга ундайди.
Ўзбекистоннинг дунё хамжамиятига интеграциялашуви, фан ва технология ривожи, ёш авлоднинг кўп маданиятли дунёда рақобатбардош бўлиши улардан бир неча тилларни мукаммал билишини ҳамда уларни ўзбек тили билан қиёслаб ўрганишни тақозо этади. «Юксак маънавият - енгилмас куч» номли асарда «...этимологик ва киёсий лугатлар нашр этиш, зарур атама ва иборалар, тушунча ва категорияларни ишлаб чикиш, фарзандларимиз учун чет тиллар, ахборот технологияларини хар томонлама пухта эгаллаш борасида кулай имкониятлар яратиш» каби бир-биридан муҳим вазифалар ҳал этилиши лозимлиги уқтирилган.1 Ўзбекистонда тилларни қиёсий-чоғиштирма тадқиқ этиш юзасидан олиб борилаётган муваффақиятли изланишлар билан бир каторда фразеологизмларни киёсий ўрганиш борасида умумий фразеология назариясининг тўлик ишлаб чикилмаганлиги янада жиддий изланишларни такозо этади.
Фразеологии бирликлар (кейинги ўринларда ФБ) - халқнинг асрлар мобайнида яратган тимсолий ифода ва тасвирий воситалари бўлиб, ана шу воситаларнинг маълум бир қисмини провербиал фразеологизм (кейинги ўринларда ПФ)лар ташкил этади. ПФлар халқ ижодий тафаккурининг ўзига хос маҳсули бўлиб, уларда инсоннинг табиат ва ижтимоий ходисаларга муносабатлари мухтасар хамда мукаммал тарзда ўз ифодасини топади, нуткқа кўркамлик, жозиба ва образлилик бахш этиб, сўзловчи ва тингловчининг кучи хамда вактини тежашга хизмат қилади, ўқувчи-талабаларда коммуникатив компетенциянинг шаклланишига кўмаклашади. Жумладан, француз, ўзбек ва рус тилларидаги ПФлар мазкур халклар маданиятининг миллий-маданий хусусиятларини ифодалаши оркали чет тилни ўрганувчиларда социолингвистик компетенцияни шакллантиради. Олимларнинг фикрича, хар бир инсон ўз тилидаги 800 га яқин мақол, матал ёки афоризм ҳақида тушунчага эга бўлар экан2. Бу жиҳат, айниқса, ёзувчилар ва тилшунослар ижодида (30,7%) намоён бўлиб, кўпроқ қиссадан ҳисса келтириб чиқариш мақсадида ишлатилади. Аристотель ФБларни сўз маъносининг кўчиши сифатида таърифлаб: «Кўчма сўз нарсага хос бўлмаган, жинсдан турга ёки турдан жинсга ёхуд турдан-турга маъноси кўчирилган сўзлар, нарсалардаги ўхшашлик асосида амалга оширилади», деб ёзади.3 Сукрот ўз даврида «proverbe» терминини «қисқа, лўнда ва эсдан чикмайдиган сўзлар бирикмаси», дея таърифлаган.4 ФБлар ва ПФлардан фойдаланиш сўзлашувчилар учун одатий холдек кўринса-да, аслида бу бирликларнинг лингвистик табиати жуда мураккаблиги сабабли уни юзаки ўрганиб бўлмайди. Шу боисдан, ПФларнинг семантик-стилистик ва миллий-маданий хусусиятларини чоғиштирма (контрастив) тадкиқ этиш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. ПФлар ўзбек тилшунослигида ҳам атрофлича ўрганилмаган. Уларнинг назарий қирралари она тилимизнинг лексик фонди материалидан келиб чиқиб белгиланмаган, турли тизимли тиллар доирасида, хусусан, француз ва рус тиллари билан қиёсланган ҳолда тадқиқот объекти бўлмаган. Ана шу актуал ҳолатлар, танланган мавзунинг ижтимоий-илмий заруратини ва тадқикотимиз мазкур йўналишда дастлабки диссертацион иш эканлигини англатади.
Ўзбекистон Республикаси биринчи президентининг 2012 йил 10 декабрдаги ПҚ-1875-сон «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори, 2016 йил 13 майдаги «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги ПФ-4797-сон фармони, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 8 майдаги «Узлуксиз таълим тизимининг чет тиллар бўйича давлат таълим стандартларини тасдиқлаш тўғрисида»ги 124-сон карори ва мазкур соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертацион иш муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади француз, ўзбек ва рус тилларидаги ПФларнинг семантик-стилистик ҳамда этномаданий хусусиятларини аниқлаш, улардан ўзбек тилшунослигида фойдаланиш бўйича таклифлар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
француз, ўзбек ва рус тилларидаги фразеологии бирликларнинг, хусусан провербиал фразеологии бирликларнинг семантик хусусиятлари уларнинг фразео-семантик майдонларда жойлашиши ва келиб чикиш тарихи ҳамда манбалари (этимологияси)ни аниқлаш оркали очиб берилган;
учта миллатнинг адабий тили ва жонли сўзлашув нутқидаги фразеологии бирликларнинг хамда уларга киёсан провербиал фразеологии бирликларнинг окказионал ва контаминацион ўзгаришлари, саккиз хил трансформацияланиш усулларидан фойдаланган ҳолда лингвостилистик хусусиятлари ёритилган;
француз, ўзбек ва рус тилларидаги миллийлик ва умумбашарийлик хусусиятлари биринчи марта киёсланган учта тил мисолида провербиал фразсологизмлар иштирокида очиб бсрилган, этномаданий қатламнинг аҳамияти аниқланган;
провербиал фразеологизмларнинг хусусиятлари, белгилари, қўлланилиш миқёси ҳамда уларнинг бошқа турдаги фразеологик бирликлар орасида тутган ўрни очиб берилган, француз, ўзбек ва рус тилларидаги провербиал фразеологизмларга дойр терминларнинг киёсланаётган тиллардаги муқобиллари топилиб, ўзаро мувофиқлаштирилган, биринчи марта провербиал фразеологизм термини ишлатилган;
тадкиқотимизда баён этилган хорижий тилларни, хусусан, француз ва рус тилларини ўрганиш ва ўзлаштиришда лўнда, сиқиқ ва қочиримга бой провербиал фразеологизмлардан фойдаланишга дойр илмий ва амалий тавсиялар ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
Француз, ўзбек ва рус провербиал фразеологизмлари устида олиб борилган кузатишлар куйидаги илмий-назарий хулосаларга келиш имконини берди:
1 .Қиёсий-тарихий, типологик ва чоғиштирма тилшунослик назариясида француз тили фразеологиясини рус тили билан қиёслаб ўрганиш бўйича қатор тадқиқотлар мавжуд бўлса-да, фразеологизмлар таркибида провербиал фразеологизмларнинг учта тилда француз, ўзбек ва рус тилларида семантик-стилистик ва миллий-маданий хусусиятларини киёслаб, хам этимологик, ҳам лисоний, ҳам таржима нуктаи назаридан тўлик ўрганилмаган.
2.Компонентлари ягона ипга тизилган, семантик яхлит, структураси турлича бўлган, мустакил шаклланган, инсон хотирасида тайёр ҳолда мавжуд бўладиган, тўлиқ ва қисман кўчма маънода ишлатиладиган, экспрессив-эмоционал ифодалиликка эта бўлган турғун сўз бирикмалари, қанотли сўзлар, иборалар, маколлар, маталлар, афоризмлар, юмук иборалар ПФлар ҳисобланади. ПФлар аниқ, тугал фикр англатади ва бу фикр қатъий, лўнда хулоса сифатида ифодаланади. Уларда ортиқча сўз, тасвирийлик учрамайди, чунки ихчам фикрнинг ўзи эстетик жиҳатдан катта моҳият касб этади. ПФлар воқеликни ёки ижобий ёки салбий нуқтаи назардан баҳолайди ва кўчма маъно акс эттиради. ПФлар халқ ҳаётининг мавжуд барча соҳаларини бутун зиддиятлари билан акс эттиради. Даврлар ўтиши билан ҳар бир ПФ семантик табиатида ҳайратомуз даражада турли ифодалар юз беришига имкон яратади. Мана шундай ҳолат айрим ПФларни бир неча мавзу доирасида кўллашга йўл очиб беради. ПФларнинг тарбиявий аҳамияти шундаки, улар кишига ғоявий йўналиш беради, ундаги ижобий идеалларнинг шаклланиш, ривожланишига йўл очади ва шахсни ўз идеаллари учун фаол ҳаракат қилишга, керак бўлса, курашишга ундайди.
3.Фразео-семантик майдонларни ўрганиш уларнинг семантик табиатини, ифодалилик, фразеологии маънонинг лексик маъно билан алоқасини аниқлаш имконини беради. Лексик-семантик майдон ва фразео-семантик майдон бир тизим доирасида ўрганилиши лозим. Фразео-семантик майдонда ядро, марказ ва периферия бўлади. Диссертацияда хар учала тилнинг миллий-маданий хусусиятлари тахдил этилганлиги сабабли унта тилда турли хил мавзу доирасида фразео-семантиклар майдони шакллантирилди. Жумладан, француз тилида «amour -мухаббат», «amitie-дўстлик» ва «prudcnce-эҳтиёткорлик» мавзулари француз тилининг мухаббат тили эканлиги, французларда дўстлик юқори бўлиши хамда ҳар бир ишда эҳтиёткор бўлишига кўра, ўзбек тилида эса «кўздан нари - кўнгилдан нари» ибораси халкимизда меҳр туйғусининг баландлиги, каттага хурмат ва кичикка иззатда бўлиш каби миллий кадриятлар асосида, рус тилида эса «на Руси не все караси-есть и ерши» ПФидаги русларга хос миллий характердан келиб чикқан ҳолда «смелость города берет», «у страха глаза велики» антонимик маънодаги ПФлар фразео-семантик майдон ядроси сифатида танланди ва шархданди.
4.ПФларнинг этимологик киёсий тахдили халкларнинг ўтмиши, урф-одат ва анъаналари, ўзига хос сўзларнинг (реалиялар) гоявий мазмунини очиб беради. Француз, ўзбек хамда рус тилларида ПФларнинг учта тилда (15 тадан) тарихи ва манбалари аниқланди. Унда ўзбек тилига рус тилидан ўзлаштирилган ва ушбу ибора рус тилига француз тилидан ўзлаштирилганлиги каби ҳолатлар ҳам маълум бўлди.
5. ПФларни трансформациялаш, уларнинг стилистик хусусиятларини ўрганиш қиёсланаётган тилларнинг умумхалқ провербиал фразеологик бирликларни бадиий матнда қандай окказионал ўзгаришлар содир этиши, бадиий сўз усталарининг бу бирликлардан моҳирона фойдаланиши хамда қандай стилистик мақсадга эришганликлари исботланди.
6. Ўрганилган материаллар асосида фразеологизмлар окказионал трансформацияланиши: 1) фразеологизмлар структурасининг кенгайиши; 2) киритмалар; 3) фразеологик бирликларда контаминация ҳодисаси; 4) синонимик, антонимик ва ситуацион алмашинишлар, неологизмлар; 5) эллипсис ҳодисаси; 6) иккиламчи актуализация; 7)фразеологик конвергенция; 8)аллюзия каби усулларнинг киёсланаётган учала тилга ҳам хослиги аниқланди.
7. ПФлар француз, ўзбек ва рус тилларининг миллий-маданий хусусиятларини ифодаловчи энг муҳим омил эканлиги ўз исботини топди, яъни миллий-маданий хусусиятлар миллатнинг маданияти, дунёкараши, турмуш тарзи, урф-одат ва удумларини ёритувчи, этик ва эстетик меъёрларини, огзаки ва ёзма нуткдаги миллий кўчма маънодаги иборалар иштирокида акс эттирилади. ПФларнинг миллий ўзига хослиги бевосита халкларнинг ижтимоий-сиёсий ва маиший хаётини акс эттириб, уларга хос характер, хислатларнинг ифодалашида, топонимика, флора, фаунанинг иштирокида, миллатга хос урф-одат хамда маросимларнинг мавжудлигида ва шу халкларнинг адабий-бадиий тилида намоён бўлиши аникланди.
Миллий-маданий хусусиятлар билан бир каторда, француз, ўзбек ва рус хамда бошка халклар афористик ижодида мавжуд бўлган умумбашарий фразеологизмлар бир томондан, бевосита шу халқлар ҳаёти, тарақкиёт даражасининг маҳсули сифатида вужудга келган бўлса, иккинчи томондан, ўзга халклар ПФлари бойлиги таъсирида пайдо бўлиши аникланди.
Шу билан бирга ўқувчи ва талабаларга чет тилларни ўргатишда ПФлардан фойдаланиш орқали уларда социолингвистик компетенцияларнинг шаклланишига ҳисса қўшгани маълум бўлди.
8.Француз, ўзбек ва рус тилларидаги ПФларни киёслаш, улардаги миллийлик ва умумбашарийлик хусусиятларини ўрганиш хар бир миллатнинг ўзига хослиги ва умумий томонлари ПФлардаги миллийлик ва умумбашарийлик ҳолатларини ифодалайди. Бу таккослаш бир неча омилларни келтириб чиқарди:
Ҳар учала миллатнинг ўзига яраша ўтмиши, тарихи ва бугуни бир-биридан катта фарк килади. Бу халклар бой меросга, маъпавий, мадапий қарашлар ва ўз манбаларига эга. Тарихга бир назар ташланса, 1750-1800 йилларда Франциянинг Россия маданияти, хаёти ва тилига, 1917-1991 йилларда рус тилининг ўзбек тили ва маданиятига таъсири салмоқли бўлган. Бу ўз-ўзидан хар бир миллатнинг тилидаги сўз, ибора ва ва провербиал фразеологизмларни ўзлаштиришга, яъни бир тилдан иккинчи тилга, ёки бир неча тилга ўтиб ўзлаштирилишига олиб келиб, умумбашарийликни келтириб чикаришга хизмат килади.
Французлар ФБлари таркибида пишлок, вино, бака кабиларнинг номлари билан боғлиқ таомлар, миллий ўзига хос озиқ-овқат махсулотлари номи билан боғлиқ, рус ФБлар таркиби Россиянинг географик жойлашув хусусиятларидан келиб чиқиб гапирадиган бўлсак, ўрмонда ўсадиган ўсимликлар ва хайвонлар номи кўпроқ учраса, ўзбек ФБларда эса француз ПФлари мавзуий таснифланишида кузатилмаган «меҳмон ва меҳмондорчилик» ҳақидаги ПФлар мавжуд бўлиб, улар орқали бу тилларга хос миллий колорит, милий-маданий хусусиятлар акс эттирилади.
9.Ушбу тадқиқотда ўзбек тилида мақолларнинг француз ва рус тилларига Караганда кўпрок ишлатилиши ҳамда уларнинг бошқа тилга ўтиб ўзлашиши орқали мазкур тилнинг фразеологик фонди тўлиб бориши ўз исботини топди. .
Қатламали кўлликлар изометриялари гуруҳи
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида илмий-тсхник таракқиётнинг тез суръатлар билан ривожланиши фундамсн-тал тадкиқотларнинг янги усулларини яратиш ва олинган натижаларни амалиётга тадбиқ қилишни талаб этмокда. Амалиёт талабларидан кслиб чикиб, дифференциал тенгламалар ва дифференциал топологиянинг туташ сохасида француз олимлари томонидан қатламали кўпхилликлар наза-риясининг фундаментал асослари яратилди. Компакт қатламаларнинг турғунлиги, қатламларнинг лимит тўпламлари инвариант тўпламлиги исботланди. Қатламали кўпхилликларнинг топологик ва геомстрик хоссалари тадқик этиладиган қатламаларнинг сифатий назарияси АҚШ ва Россия олимлари томонидан тадқиқ қилинди. Шу билан бирга, қатламали кўпхилликлар назариясини амалиётга тадбиқ этиш гсомстриянинг муҳим вазифаларидан бири бўлиб қолмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда табиий ва аниқ фанларга эътибор сезиларли даражада кучайтирилди, хусусан катламалар назариясининг методлар ва натижаларини оптимал бошқарув ҳамда динамик системалар назарияларига тадбик қилишга алоҳида эътибор каратилди. Бу соҳада бошқарув систсмалари учун турғунликнинг старлилик шартлари олинди, эгрилиги номанфий фазоларда риман субмсрсиялари ҳосил қилган қатламаларининг секцион эгриликлари номанфий эканлиги исботланди ва вектор майдонларнинг геомстрияси тадкиқ этиш бўйича салмоқли натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳонда олиб борилаётган кўпхилликда бсрилган вектор майдонлар оиласи орбитасининг геомстрияси йўналишидаги тадқиқотлар динамик полисистемалар ҳамда оптимал бошқарув назарияси билан боғлик тадқикотларда муҳим аҳамиятга эта. Бу борада максадли илмий тадқиқот-ларни, жумладан катламалар назарияси бўйича олинган натижаларни кўпхилликлардаги динамик полисистемалар холатлар фазосининг структура-сини аниқлашга кенг татбик этиш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: катламалар назариясининг усулларини динамик полисистемалар, оптимал бошқарув назарияси ва бошқа соҳаларнинг турли масалаларига тадбик қилиш; риман кўпхилликларида бсрилган субмсрсиялар ҳосил қилувчи катламалар геомстриясини тадқиқ қилиш; номанфий сскцион эгриликка эта бўлган сиртларда риман катламалари геомстриясини тадқиқ этиш. Юкорида кслтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Узбеки стон Республикаси Президентининг 2006 йил 7 августдаги ПҚ-436-сон «Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиқлаштириш ва бошқаришни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2014 йил 8 июлдаги ПҚ-2204-сон «Узбекистан Республикаси Фанлар акадсмияси тузилмасини янада мақбуллаштириш ҳамда республика академик илм-фани ва олий таълимнинг интеграциясини мустахкамлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорларида ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошка мсъсрийҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади қатламали кўпхилликларнинг геомстрияси ва топологиясини, қатламали кўҳилликлар изомстриялари группасининг струк-турасини ва секцион эгрилиги ўзгармас бўлган катламали кўпхилликларни тадқик қилиш ҳамда олинган натижаларни бошқарув системаларининг эри-шувчанлик тўпламларини тадқик килишда ва эришувчанлик тўпламларининг бошланғич нуқтага узлуксиз боғлиқлигини исботлашда қўллашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
ихтиёрий силлиқ кўпхилликнинг гомсоморфизмлар группаси компакт-очиқ топологияда топологик группалиги исботланган;
қатламали кўпхиллик изомстриялари группаси компакт-очиқ топологияда топологик группа ҳосил қилиши исботланган;
қатламали кўпхиллик изомстриялари кетма-кетлиги хар бир катламдаги биттадан нуқтада яқинлашса, у холда бу кетма-кетликдан Ғ - компакт-очик топологияда қатламали кўпхиллик изомстрияларига яқинлашувчи кисмий кетма-кетлик ажратиш мумкинлиги кўрсатилган;
қатлама риман субмсрсияси билан бсрилган бўлса, у ҳолда бу қатлама қатламлари Гаусс эгрилиги ўзгармас кўпхилликлардан иборатлиги исботланган;
қатламали кўпхилликнинг гсодезик чизиқлари лимита гсодезик чизик бўлиши кўрсатилган;
қатламали кўпхиллик изомстрияси мавжуд бўлиб, лекин кўпхиллик изомстрияси бўлмайдиган қатламанинг мавжудлиги исботланган;
махсус кўринишдаги вектор майдонлар системаси учун эришувчанлик тўпламининг компактлиги ва кўп қийматли «нуқта-эришувчанлик тўплами» акслантириш сифатида узлуксизлиги исботланган;
маълум қийматдан ошмаган вактдаги эришувчанлик тўплами ёпиғининг компактлиги ва маълум синф вектор майдонлари учун эришувчанлик тўпла-ми вақтга узлуксиз боғликлиги кўрсатилган;
чизиқли системалар учун эришувчанлик (бошқарилувчанлик) тўплам-лари бир хил ўлчамли текисликлар билан устма-уст тушишининг шартлари топилган.
ХУЛОСАЛАР
Дисстсртацияда қатламали риман кўпхилликларининг изомстриялари группалари тадкиқ қилинган. Қўйилган масалаларни счиш учун катламали кўпхилликларнинг топологик ва гсомстрик хоссалари ўрнатилган хамда риман субмсрсияларининг геомстрияси тадқиқ қилинган. Қатламага боғлиқ бўлган, янги Ғ -компакт-очик топология тушунчаси киритилган. Қатламали кўпхилликлар изомстриялари группаси компакт-очик топологияда ва Ғ-компакт-очиқ топологияда тадқиқ қилинган.
Тадкиқотнинг асосий натижалари куйидагилардан иборат.
1. Ҳар қандай кўпхилликнинг гомсоморфизмлар группаси компакт-очик топологияда топологик группа бўлишини таъкидлаш мумкин;
2. Қатламали кўпхилликнинг изомстриялари группаси компакт-очик топологияда топологик группа бўлиши исботланган;
3. Агар катламали кўпхилликнинг изомстриялари кетма-кетлиги хар бир қатламнинг бирор нуқтасида яқинлашувчи бўлса, у ҳолда бу кстма-кетликдан Ғ -компакт-очик топологияда яқинлашувчи кисмий кетма-кетлик ажратиш мумкинлиги кўрсатилган;
4. Риман субмсрсияси Гаусс эгрилиги ўзгармас бўлган катламали кўпхилликни ҳосил қилишини таъкидлаш мумкин;
5. Қатламали кўпхиллик гсодсзик чизиқларининг лимита лимитдаги қатламнинг геодезик чизиғи бўлиши исботланган;
6. Тўрт ўлчамли Sol4 кўпхилликни бсш ўлчамли евклид фазосига ботириб бўлмаслиги кўрсатилган;
7. Қатламали кўпхиллик изомстрияси группасининг элемента бўлиб, лскин кўпхиллик изомстрияси группасининг элемента бўлмайдиган қатламанинг мавжудлиги исботланган;
8. Маълум бир синфга тегишли вектор майдонлар системасининг эришувчанлик тўплами компакт бўлиши ва унинг вақтга узлуксиз боғликлиги аниқланган;
9. Чизиқли бошқарув системасининг эришувчанлик тўплами (бошкарувчанлик тўплами) тайин ўлчамли текисликдан иборат бўлиши учун старли шартлар топилган.
Муаллиф илмий маслаҳатчи профессор Нарманов Абдигаппар Якубовичга муаммоларнинг қўйилиши ва уларни муҳокама килишда доимий фойдали маслаҳатлари ва қўллаб-кувватлаганлиги учун ўзининг чукур миннатдорчилигини билдиради.
Ароматик ацетилен спиртлари ва уларнинг винил эфирлари синтези
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жахонда замонавий инновацион технологиялар срдамида нсфт-газ саноатини дивсрсификациялаш асосида биологик фаол, носб хоссаларга эга бўлган турли туман органик бирикмалар олиш 62-67% ни ташкил килади. Нсфт ва газни кимёвий қайта ишлаш хамда нозик органик синтез асосида кишлоқ хўжалиги, кимё, фармацевтика, тўкимачилик, энергетика, автомобиль ва авиасозлик саноати учун турли хил препарат ва матсриаллар ишлаб чикаршда юқори самарадорликни намоён қилади.
Рсспубликамиз мустакилликка эришгандан буён кимё саноатида янги турдаги махсулотларни ишлаб чиқаришни ривожлантириш йўналишда илмий изланишларни юқори даражада ташкил этиш ва маҳаллий бозорни импорт ўрнини боса оладиган кимёвий прспаратлар билан таъминлаш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада маҳаллий хомашёлар асосида ишлаб чикарилган нсфт-газ саноати курилмаларида коррозия ва биокоррозия жараёни хамда қатлам ҳосил қилувчи тузларга карши антикоррозион биоцидлар, ингибиторлар ва ионитларни алохида таъкидлш мумкин.
Бугунги кунда жаҳонда кимё саноатига замонавий технологияларни киритиш орқали янги турдаги органик бирикмалар синтез килиш, улар асосида носб хоссаларга эга полимер ва пластик материаллар, эритувчилар, фунгицидлар, стимуляторлар, антибиотиклар, гармонлар, слим ва бўёқлар яратиш долзарб вазифалардан ҳисобланади. Фаворский, Гринъяр-Иоцич ва диазотирлаш рсакциялари асосида янги ароматик ацетилен спиртлари ва уларнинг винил эфирларини синтез килиш, махсулот унумини оширишда юкори самара бсрадиган мсханизмларни ишлаб чикиш, экологик тоза, чикиндисиз ресурс тежамкор технологияларни яратиш, ароматик ацетилен спиртлари ва уларнинг винил эфирлари тозалиги, тузилиши ва хоссаларини замонавий физик-кимёвий усулларда аниқлаш, улардан кимёвий коррозияда ингибиторлар, биокоррозия жараёнига қарши биоцидлар, катлам хосил қилувчи компонентлар учун ионитлар ва қишлоқ хўжалигида дсфолиянтлар сифатида қўллаш каби масалалар долзарб хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга қўллашни рағбатлантириш бўйича кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «Узбекистан Республикаси саноатининг 2011-2015 йилларда ривожланиш истиқболлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хуқуқий ҳужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади янги усуллар срдамида танланган ароматик ацетилен спиртлари ва винил эфирларини маҳаллий хомашс ва чикиндилар асосида синтез килиш, уларни ишлаб чикариш технологияларини яратиш хамда мақсадли қўлланилиш соҳаларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
КОН+ТГФ ва NH3+KOH+CH3OH гомоген-каталитик систсмаларда, магний органик бирикмалар асосида ва диазотирлаш рсакциялари срдамида янги ароматик ацетилен спиртлари синтез қилинган ҳамда ароматик ацетилен спиртларини синтез килиш нисбий самарадорлик катори ва усули аникланган;
кетонлар молекуласининг тузилиши, >С=О гуруҳи атрофида тўғри тармоқланган ва ҳажмдор радикалларнинг ароматик ацетилен спиртлари синтези жараснига ва маҳсулот унумига таъсири аникланган;
илк маротаба ароматик ацетилен спиртларини юкори асосли каталитик система (MOH-CsF-ДМСО) ва гетероген-каталитик компонентлар (МОН/Сфаол.) иштирокида ацетилен билан виниллаш, айрим тўйинмаган карбон кислоталар билан этерификация рсакциялари асосида янги винил эфирлари синтез килинган;
илк бор магний органик бирикмалар асосида ароматик ацетилен спиртлари, гетероген-каталитик усулда ароматик ацетилен спиртлари винил эфирлари синтез килиш технологиялари яратилган;
илк бор синтез килинган ароматик ацетилен спиртлари нефть-газ саноати пўлат ва металл конструкцияларида биокоррозия жараёнига карши биоцидлар сифатида кўлланилган;
нефть ва газ таркибидаги олтингугуртли бирикмаларни ажратиб олишда синтез килинган ароматик ацетилен спиртлари винил эфирларидан фойдаланилган.
ХУЛОСА
«Ароматик ацетилен спиртлари ва уларнинг винил эфирлари синтези» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Маҳаллий хомашс ва саноат чиқиндилари асосида КОН+ТГФ хамда KOH+NH3+CH3OH каталитик систсмаларни қўллаш орқали юқори унум билан ароматик ацетилен спиртлари ишлаб чиқариш технологияларини янада такомиллаштиришга хизмат қилади.
2. Фснилацетилсн, анилин ва магний органик бирикмалар асосида тизимли равишда ароматик ацетилен спиртларини синтез қилишнинг самарадор усулларини ишлаб чиқишда муҳим аҳамият касб этади.
3. Ацетилен иштирокида ароматик ацетилен спиртларини гомоген ва гстсроген каталитик усуллар ердамида виниллашда турли ўлчамдаги фаолланган кўмирга ишкорларни шимдириш орқали нанотузилишли самарадор каталитик композицияларни қўллаш максадга мувофиқлиги асослаб бсрилади.
4. Ароматик ацетилен спиртларни этерификация килиш ва винил эфирларини гидросульфидлаш оркали уларнинг турли хил янги хосилалаарини синтез килиш органик бирикмалар синтез килиш тармоқларини кенгайишига хизмат қилади.
5. Маҳаллий хомашс, чиқинди ёки иккиламчи маҳсулотлар, катализатор ва технологик курилмалардан фойдаланиб ароматик ацетилен спиртлари ва винил эфирларини ишлаб чиқариш тсхнологияларининг яратилиши органик кимё ёки органик моддалар технологияси ривожланиши ва янада такомиллашишига хизмат қилиши кўрсатиб бсрилади.
6. Ароматик ацетилен спирталаридан нсфт-газ саноати пўлат ва металл қурилмалари биокоррозия жараёнига қарши антикоррозион биоцидлар сифатида қўллаш оркали, бактерия ва замбуругларнинг 80-82% микдорини зарарсизлантиришга эришилиб металл курилмаларнинг эксплуатацион хоссаларини яхшилашга эришилади.
7. Нефт ва нефт махсулотлари хамда табиий газ таркибидаги олтингугуртли бирикмаларни комплекс ажратиб олувчи бирикмалар сифатида ароматик ацетилен спиртлари винил эфирларидан фойдаланиш оркали олтингугурт хосилалари микдорини 42-55% гача камайтиришга олиб келади.
8. Ароматик ацетилен спиртларининг фосфатли эфирларидан саноат оқава сувларида туз қатлам ҳосил қилувчи компонентларга қарши ингибиторлар, винил эфирларнинг тиодигликоллари эса резина ва каучук махсулотларини ишлаб чикаришда- тикувчи агентлар сифатида қўлланилиши кимё саноатида иктисодий ривожланишига самарали ҳисса кўшади.
Поливинилхлорид асосида азот ва фосфор тутган ионитлар олиниши ва физик – кимёвий хоссалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жахонда иқтисодиёт тармоқлари, айниқса, кимё, енгил, қурилиш ва энергия саноатларининг жадал ривожланиши ҳисобига экологик муаммоларни келиб чикиши, иқлим ўзгариши вужудга келиши сабабларини ҳал этишда, рақобатбардош маҳсулотларни ишлаб чикаришда замонавий технологияларни қўллаш тобора долзарб масалага айланиб бормокда. Бу, айниқса, табиий сувларни саноат миқёсида тузсизлантиришда, технологик эритмалардан қимматбаҳо ва рангли металларни ажратиб олишда, оқава сувларини замонавий, жумладан, ионалмашиш технологияларни қўллаган ҳолда захарли компонентлардан тозалашда яқкол намоён бўлмокда. «Сўнгги йиллар давомида ионитлар қўлланадиган технологияларга бўлган эхтиёж тобора ортиб бормокда, ушбу технологиялар ёрдамида сувни тозалаш учун зарур бўлган жами воситаларнинг салмоғли улушини ионитлар ташкил этади».
Мустакиликнинг дастлабки кунларидан бошлаб мамлакатимизда саноат тармоқларини ривожланишига катта имкониятлар яратилиб, бунинг негизида юртимизда замонавий талабларга жавоб берадиган чиқиндисиз технологияли, импорт ўрнини босувчи, рақобатбардош ва экологик тоза маҳсулотлар ишлаб чикарувчи технологияларни ўзида мужассам этган янги корхоналар ташкил топмокда. Жумладан, махаллий хом ашёлардан полимерларни ишлаб чикарувчи «Шўртан Газ Киме» ва «Устюрт Газ Киме» комплекслари ва «Навоийазот» АЖ негизида 2017 йилда ишга туширилиши кутилаётган Марказий Осиёда ягона бўлган йилига 100 минг тонна поливинилхлорид (ПВХ) ишлаб чиқариш кучига эга йирик корхоналарни мисол килиб келтириш мумкин. Бу эса ўз навбатида кимё саноатини диверсификация килишга имкон беради, яъни саноатда олинаётган бу полимерларни турли хил усуллар билан модификациялаб, комплекс хоссали материаллар олиш тармокларини кенгайтиришга шароит яратади.
Жахон миқёсида саноат тармоқлари кенгайиб ва ривожланиб борган сари ионалмаштирувчи сорбентларга бўлган талаб тобора ортиб бораверади, айниқса, комплекс хоссага эга бўлган сорбентларни синтез қилиш юзасидан максадли тадқиқотларни амалга ошириш долзарб масалалардан бири бўлиб, бу борада, жумладан, куйидагиларга алоҳида эътибор қаратилмокда: махаллий хомашёлар асосида комплекс хоссага эга бўлган таркибида хам кислотали, хам асосли гурухларини тутувчи ионалмашинувчи материаллар олиш, қимматбаҳо, рангли ва ноёб метал ионларига нисбатан селективлигини аниклаш, оқава сувларни тирик организмларга салбий таъсир килувчи захарли ва огир металл ионларидан тозалаш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар» хамда 2009 йил 11 март ПҚ-1071-сон «Киме саноати корхоналари курилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё махсулотлари ишлаб чиқаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури» тўғрисидаги ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади поливинилхлоридни модификациялаб таркибида азот ва фосфор гуруҳларини тутувчи анионит ва полиамфолитлар олиш ҳамда уларнинг физик-кимёвий ва сорбцион хоссаларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор мунчоксимон поливинилхлорид асосида анионалмашувчи сорбент олишнинг мақбул шароитлари аниқланган;
реакциянинг модификацияланаётган поливинилхлориднинг ғовакли структурасига боғлиқлиги ҳамда гетероген жараёнлар кинетикаси қонуниятларига бўйсуниши исботланган;
мунчоқсимон поливинилхлорид асосида олинган анионитни фосфит кислота билан модификациялаб, таркибида азот- ва фосфор гурухдари тутган комплекс хоссага эга бўлган ионалмашувчи материал олинган ва улар олинишининг макбул шароити ишлаб чикилган;
ионитларнинг юқори сорбцион хоссага, термик ва механик баркарорликка эга экани хамда олинган параметрлари бўйича саноатда қўлланадиган АН-31 анионитдан фарқ қилмаслиги аниқланган;
анионит ва поликомплексонлар хромат, мис, ванадий, никель, индий ионлари ва йодга нисбатан юкори сорбцион хоссага эга экани хамда таркибида мис (II), никел (II), pyx (II) ва кобальт (II) ионларини мураккаб эритмасидан динамик шароитда металл ионлари ажратилиб, полиамфолитни мис (II) ионларига нисбатан селективлиги юкори экани аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
«Поливинилхлорид асосида азот ва фосфор тутган ионитлар олиниши ва физик-кимёвий хоссалари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Анионит ва таркибида азот хамда фосфор тутган поликомплексон олиш мақсадида мунчоқсимон поливинилхлоридни полиэтиленполиамин билан модификациялаш ва формалин иштирокида фосфит кислотаси билан конденсатланиш жараёнларига турли омиллар таъсирлари тадкик килинди, фаолланиш энергиясининг киймати, реакция тезлигининг фақат куйи молекуляр реагентлар концентрациясига боғлиқлиги ўрганиланиётган жараёнлар гетероген реакцияларга хос қонуниятлар бўйича бораётганлигини аниклаш имконини беради.
2. ИҚ- спектроскопик, элемент, термик анализ ва аналитик усуллар оркали мунчоқсимон поливинилхлорид асосида олинган анионит ва поликомплексонни кимёвий тузилиши, термик ва кимёвий баркарор эканликлари исботланди. Анионитни ионалмашув хоссалари таркибида амин гурухлар, поликомплексонники эса амин гурухдар ва фосфит кислотаси қолдиқлари борлиги хисобига намоён бўлишини аниклаш имконини беради.
3. Лаборатория ва саноат корхонаси шароитида олинган анионит ва полиамфолитларнинг давлат стандартида келтирилган муҳим физик-кимёвий хоссалари тадкик килинди ва аниқланган тавсифлар бўйича саноатда қўлланадиган АН-31 анионитникидан кам эмаслиги кўрсатилди.
4. Мунчоқсимон поливинилхлорид асосида синтез килинган анионитга Сг,О?ва йодни калий йодид эритмасидан сорбциялаш жараёни кинетикаси ва термодинамикаси тадкик килинди. Аниқланган кинетик ва термодинамик параметрлар анионитни хромат ионлари ва молекуляр йодга нисбатан мойиллиги юкори эканлигини ва анионитни кучли оксидловчилар таъсирига чидамли эканлиги кўрсатилди.
5. Мунчоқсимон поливинилхлорид асосида синтез килинган поликомплексонга Cu(II), Ni(II), 1п(Ш) ва ванадил (I) ионларини ютилиш жараёнларининг кинетикаси ва термодинамикасини тадкик килиш оркали сорбентни рангли металларга бўлган селективлик катори аниқланди ва у Cu(II)>Ni(II)>In(III)> ванадил (I) кўринишга эгалиги кўрсатилди.
6. Cu(II), 1п(Ш) ионларини синтез килинган поликомплексонга динамик шароитда сорбциялаш ва ютилган ионларни десорбциялаш жараёнлари текширилди. Олинган натижалар поликомплексонни кимёвий барқарор эканлиги ва кўп маротаба қўллашга тавсия этилди. «ОТМК» АЖ таркибига кирувчи рух заводининг мураккаб технологик эритмасидан индий ионларини азот ва фосфор тутган поликомплексон ёрдамида селектив сорбциялаш ва эритмасини концентрлашга эришилди.
7. Поливинилхлорид асосида олинган мунчоқсимон анионит «Махат-Chirchiq» АЖ да сувни дастлабки тозалаш цехидаги тажриба- синов ускунасида йирик микдорда синтез килинди ва табиий сувларни юкори самара билан тузсизлантирди. Бунда анионит рақобатчи анионитга нисбатан 10-15% гача кўп ишлаш давомийлигига эга бўлди. Вазирлар Маҳкамаси йигилишининг 42- баённомасига биноан «Maxam-Chirchiq» АЖ ҳисобидан бир миллиард сўм маблағ ажратилди ва ППЭ-1 анионитини ишлаб чикаришга тавсия этилди.
8. Анионитлар иштирокида «Фаргонаазот» АЖ да конвертор газларни тозалашда ишлатилувчи метилдиэтаноламинни ифлослантирувчи термик барқарор тузларнинг концентрациясини камайтиришда юкори самарадорликка эришилди («Фаргонаазот « АЖнинг 2016 йил 26 июлдаги 37/3768-сонли маълумотномаси). Бунда анионитлар ёрдамида метилдиэтаноламинни термик баркарор тузлардан тозалаш иқтисодий самарадорлиги йилига 10 млн сўмни ташкил этди.
Аксиал-симметрик компакт гравитацион объектлар атрофидаги заррачалар ва электромагнит майдонлар
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё миқёсида олиб борилган Ердаги ва космик телескоплардаги кузатувлар ва яқинда қилинган кашфиётлар қора ўраларнинг объсктларга салмоқли таъсир кўрсатиши, юлдузларни ютиши натижасида кучли гамма-чақнашларни вужудга кслтириши, янги юлдузларни пайдо бўлишини рағбатлантириши хақида ишонарли исботлар кслтирди. Айланувчи қора ўралар атрофида фотонларнинг харакати тадкикоти, хусусан, ушбу объсктлар соялари шаклларини топиш ва тахлил этиш кора ўраларнинг ходисалар горизонта мавжудлигини исботи ва бизнинг галактикамиз марказидаги объект хақида маълумотларни олиш учун хизмат киладиган Black Hole Cam (ВНС) и Event Horizon Telesop (EHT) халқаро лойихаларни қўйилиши замонавий астрофизиканинг муҳим вазифаларидан бири бўлиб қолмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда назарий физика ва астрономия йўналишларини ривожлантириш ҳамда дунё микёсида фундаментал муаммоларни ҳал этишга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада компакт объсктлар рслятивистик астрофизикасини ривожлантириш, нейтрон юлдузлар магнитосфсраси моделларини ишлаб чиқиш, қора ўралар атрофидаги фазо-вақт структурасини таҳлили ва улар атрофидаги синов зарраларнинг ҳаракати борасида сезиларли натижаларга эришилди.
Компакт объсктлар атрофидаги астрофизик жараёнларни ўрганиш ва уларни кузатув натижалари билан таққослаш орқали марказий гравитацион объект хакида маълумотлар олиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқикотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири хисобланади: компакт гравитацион объсктлар атрофидаги фазо-вақтни тавсифловчи гравитацион назария доирасида кора ўраларнинг счимларини топиш; топилган счимлар доирасида фазо-вақт структурасини ва ушбу фазода синов зарраларининг, хусусан, электромагнит тўлқинларнинг ҳаракат тенгламаларини топиш; умумий нисбийлик назарияси ва альтернатив гравитация назарияси доирасида топилган кора ўралар ечими учун кора ўралар соясини аниқлаш; кора ўралар сояларига марказий гравитацион объект ва унинг атрофидаги мухитнинг таъсирини аниқлаш; рслятивистик юлдузларнинг энергия йўқотишига гравитацион моделларнинг таъсирини аниқлаш. Юқорида келтирилган илмий тадкикотлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Узбекистан Рсспубликаси Биринчи Президентининг 1993 йил 11 фсврал-даги ПҚ-559-сон «Астрономик баландтог обссрваториялари ва уларга хизмат кўрсатувчи мажмуалар тўғрисида»ги ва 2013 йил 1 мартдаги ПФ-4512-сон «Мукобил энергия манбаларини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорларида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу тадқиқот муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади қора ўралар сояларини тавсифловчи назарий формализм тузиш ва айланувчи қора ўралар атрофида юкори энергетик жараёнлар физик қонуниятларини аниклашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор кора ўралар соялар шаклини тавсифлашда координатага боғлиқ бўлмаган янги формализм тузилган, бунда айланувчи қора ўраларнинг сояларини 0,1% аниқлик билан тавсифлаш учун қатор полиноми коэффициснтларининг дастлабки бсштаси старли экани аниқланган ва соя шаклининг сикилиш парамстрлари шовкин сигналига нисбатан турғунлиги кўрсатилган;
қора ўра соясининг ўлчами электромагнит нурланишнинг плазма муҳитида синиши ҳисобига камайиши кўрсатилган;
ўта юкори энергетик жараёнларда юқори самарадорликка эришиш учун ҳодисалар горизонтининг бўлмаслиги ва гравитацион объсктнинг кучли айланиши даркорлиги кўрсатилган;
зарраларнинг юкори энсргияларга эришиши кўшимча зарядланган зарраларга таъсир этувчи электромагнит жараёнларнинг хисобига рўй бсриши мумкинлиги кўрсатилган;
Хоржава моделида энергия ажралиш мсханизмлари орасида Пенроуз жарасни орқали кора ўрадан энергия ажралиб чиқиши ҳақикатга яқинроклиги кўрсатилган, бундан ташқари Хоржава модели қўшимчасининг таъсири заррачалар чексизликкача тезлашишининг олдини олиши кўрсатилган;
рслятив юлдузнинг электромагнит энергия кувватининг йўкотишига ғалати юлдузнинг компактлик таъсири муҳим эканлиги кўрсатилган;
умумий нисбийлик назарияси доирасида ғалати юлдуз худди шундай айланувчи нейтрон юлдузга нисбатан кўпроқ энергия йўқотиши аниқланган.
ХУЛОСА
«Аксиал-симмстрик компакт гравитацион объсктлар атрофидаги заррачалар ва электромагнит майдонлар» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Қора ўралар соялар шаклини тавсифлаш учун координатага боғлиқ бўлмаган янги формализм тузилган, бунда соянинг шакли кутб координаталар тизимида Лежандр полиномлари оркали ифодаланишига асосланган. Айланувчи қора ўраларнинг сояларини 0,1% аниклик билан тавсифлаш учун катор полиноми коэффициснтларининг дастлабки бсштаси етарли экани аникланган. Янги формализм соянинг хоссалари ҳақида билимларга асосланмаган ва эгри чизикни характсрловчи бир нечта сикилиш парамстрлари таърифини таклиф этади. Таклиф этилган соя шаклининг сиқилиш парамстрлари шовқин сигналига нисбатан турғунлиги кўрсатилган, ушбу парамстрлар кузатувша олиниши кутилаётган тасвирларни юқори аниқликда тахдил этиш имконини бсради.
2. Ташки асимптотик бир жинсли магнит майдондаги айланувчи дсформацияланган кора ўраларнинг вакуум электромагнит майдонлари учун аналитик ифодалар топилган. Дсформацияланган кора ўралар атрофида индукцияланган электр майдони деформация параметрита чизиқли, магнит майдон эса ушбу парамстрнинг квадратига мутаносиблиги аникланган. Ушбу маълумотлар кузатувлар ёрдамида дсформацияланган қора ўраларни ажратиб олиш имконини бсради.
3. Ички тургун доиравий орбиталарни кузатув натижалари назарий олинган натижаларни таққослаш йўли билан айланувчи дсформацияланган қора ўранинг деформация параметрита юкори чегара қуйидаги кўринишда олинди: £<22.
4. Бир жинсли бўлмаган плазма мавжудлигида айланувчи кора ўралар сояларининг шакллари олинди. Ушбу соя шаклларидаги кўшимча асиммстриялар плазма ва марказий компакт объект парамстрлари тўғрисида маълумотлар олиш имконини бсради.
5. Гравитамагнит заряд ва ташки магнит майдон мавжудлигида қора ўра атрофидаги зарядланган зарраларнинг энергия ва импульс момента ҳамда ички тургун доиравий орбиталарнинг ифодалари топилган. Гравитомагнит заряд таъсири заррачалар чексизликкача тезлашишининг олдини олиши кўрсатилган. Ушбу натижалардан рслятив джетларни тавсифловчи моделларини яратишда фойдаланиш мумкин.
6. Плазма билан куршалган кора ўра соясининг кузатилувчи шакли (а) плазма параметрита, (б) кора ўранинг айланиш параметрита ва (в) кора ўра айланиш ўкининг кузатув текислигига оғиш бурчагига боғлик бўлиши кўрсатилган. Қора ўра соясининг ўлчами электромагнит нурланишнинг плазма муҳитида синиши ҳисобига камайиши кўрсатилган. Улчамсиз плазма парамстрининг ортиши билан кора ўра нурланиш энсргияси интснсивлиги камайиши аниқланган. Ушбу натижалар қора ўралар сояларидаги кўшимча асиммстриялар табиатини тушунтиришда кўлланилиши мумкин.
7. Ўта юқори энергетик жараёнларда юкори самарадорликка эришиш учун ҳодисалар горизонтининг бўлмаслиги ва кучли айланишнинг бўлиши даркорлиги кўрсатилган. Зарраларнинг юқори энергияларга эришиши қўшимча зарядланган зарраларга таъсир этувчи электромагнит жараёнларнинг ҳисобига рўй бсриши мумкин.
8. Хоржава моделида энергия ажралиш механизмлари орасида Пенроуз жараёни орқали кора ўрадан энергия ажралиб чиқиши ҳақикатга яқинроклиги кўрсатилган. Бундан ташқари Хоржава модели кўшимчасининг таъсири заррачалар чексизликкача тсзлашишининг олдини олиши кўрсатилган ва ушбу маълумотлардан компакт объсктлар энсргетикасини моделлаштиришда фойдаланиш мумкин.
9. Рслятив юлдузнинг электромагнит энергия қувватининг йўкотишига ғалати юлдузнинг компактлик таъсири муҳим эканлиги кўрсатилган. Умумий нисбийлик назарияси доирасида ғалати юлдуз худди шундай айланувчи нейтрон юлдузга нисбатан кўпроқ энергия йўқотиши аниқланган. Олинган натижалар келгусида ғалати юлдузларни аниқлаш тадқиқотларида ишлатилиши мумкин.
Фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг ваколатлари (конституциявий-ҳуқуқий таҳлил)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда давлат хокимияти органлари ваколатларининг бир қисмини фуқаролик жамияти институтларига, хусусан ўзини ўзи бошқариш органларига ўтказиш ҳамда шу оркали уларнинг ролини ва ваколатларини янада кенгайтириш борасида бир қатор чора-тадбирлар мажмуи амалга оширилмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг ваколатларини янада такомиллаштириш давлат ҳокимияти орган-ларининг бир қатор ваколат ва вазифаларини, авваламбор, иқтисодий ва ижти-моий масалаларни ҳал этиш, коммунал хўжалик ва ободонлаштириш ишларини молиялаштириш, аҳолини иш билан таъминлаш ва уларнинг манфаатларини химоя қилиш, ушбу органларнинг жамият ва давлат қурилиши тизимидаги ҳуқуқ хамда ваколатларини янада кенгайтиришга қаратилган қонунчиликни такомиллаштириш, махаллани аниқ йўналтирилган асосда ахолини ижтимоий кўллаб-кув-ватлаш, хусусий тадбиркорлик ва оилавий бизнесни ривожлантириш марказига айлантириш, шунингдек, унинг давлат бошқарув органлари фаолияти устидан жамоат-чилик назоратиолиб бориш тизимидаги вазифаларини янада кенгайтиришга кара-тилган мухим ва устувор вазифалар амалга оширилиб келинмокда1. Бунинг нати-жасида бугунги кунга келиб илгари давлат ҳокимиятининг жойлардаги органлари ваколатида бўлган ўттиздан зиёд ижтимоий-иқтисодий йўналишдаги вазифалар бевосита махаллалар ваколатига ўтказилди.
Ушбу вазифаларнинг самарали ижросини таъминлаш учуй жаҳонда ва мам-лакатимизда ўзини ўзи бошқариш органлари зиммасига юкланган ваколатларни амалга оширишнинг таъсирчан механизмларини шакллантириш, давлат органла-рининг айрим ваколатларини уларга ўтказишнинг қонуний ва дастурий асосла-рини ишлаб чиқиш, уларнинг жамоат назоратига оид ваколатларини янада кен-гайтириш, давлат органлари билан ўзаро ҳамкорлигини ривожлантириш, шунинг-дек уларнинг иқтисодий-ижтимоий ва маданий-маърифий соҳалардаги ваколатларини амалга ошириш механизмларини янада такомиллаштириш билан боғлиқ қонун хужжатлари ва ҳуқуқни қўллаш амалиётидаги муаммоларни ўз вақтида самарали хал килиш зарурияти вужудга келмокда. Бу эса, мазкур масалаларнинг илмий асосларини ўрганиш, уларни хал этиш юзасидан асослантирилган хулоса-лар ва амалий таклифларни ишлаб чиқишга қаратилган махсус тадқиқот олиб боришни такозо этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 27 февралдаги ПҚ- 1717-сон «Мустахкам оила Йили» Давлат дастури тўғрисида»ги, 2013 йил 14 февралдаги ПК-1920-сон «Обод турмуш Йили» Давлат дастури тўғрисида»ги карорлари, Вазирлар Махкамасининг 2003 йил 7 февралдаги 70-сон «Обод махалла Йили» дастури тўғрисида»ги, 2013 йил 7 октябрдаги 274-сон «Фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органлари фаолиятини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғриси-да»ги карорлари ва сохага оид бошка конун хужжатларининг ижросини муайян даражада таъминлашга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади фукаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг ваколатларини янада кенгайтиришга, улар фаолиятининг ташкилий-ҳуқуқий асос-ларини такомиллаштиришга, давлат ваколатларини босқичма-босқич фукаролар-нинг ўзини ўзи бошқариш органларигаўтказишга каратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмии янгилиги қуйидагилардан иборат:
фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органлари ўз ваколатларини амалга оши-ришда энг мухим рахбарий ғояларга таянишлари лозимлигини инобатга олиб, Ўзбекистон Республикасининг «Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари тўғрисида»ги Қонунда белгиланган асосий принциплари қаторига «қонунийлик», «ижтимоий шериклик», «инсон ҳукуклари, эркинликлари ва конуний манфаат-ларининг устуворлиги» каби принципларни қўшиш лозимлиги асосланган;
фуқаролар йиғини ҳудудида хусусий тадбиркорлик, жумладан оилавий тад-биркорлик ва ҳунармандчиликни ривожлантиришга кўмаклашиш мақсадида «Фу-қароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларининг хусусий тадбиркорлик ва оилавий бизнесни ривожлантиришга кўмаклашиши» деб номланган янги модда ки-ритиш тўғрисидаги таклиф ишлаб чиқилган;
фуқаролар йиғинининг раиси ва унинг маслаҳатчилари икки ярим йил муд-датга сайланиши хамда фукаролар йиғинининг раиси ва унинг маслахатчиларини сайлаш тартиби қонун ҳужжатлари билан белгиланишига оид коидани Узбекистан Республикасининг «Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари тўғриси-да»ги Қонунига киритиш таклифи асосланган;
фукаролар йиғини раисининг ваколатларини муддатидан илгари тугатиш асослари қаторига «соғлиғи ҳолатига ёки бошқа узрли сабабларга кўра узок вақт мобайнида ўз вазифасини бажаришга қодир бўлмай қолган такдирда», «у Узбекистан Республикаси фукаролигини йўқотганда», «у суднинг қонуний кучга кирган қарори асосида бедарак йўқолган деб топилган ёхуд вафот этган деб эълон қилинган такдирда», «у вафот этган такдирда» деган асосларни қўшиш зарурияти асослаб берилган;
суд хукми билан озодликдан махрум қилинган шахсларнинг сайловларда иштирок этиши чеклангани боне, суд томонидан муомалага лаёкатсиз деб топилган шахсларнинг фуқаролар йигини раиси ва унинг маслаҳатчилари сайловида иштирок этиши мумкин эмаслиги тўғрисидаги қоидани Узбекистан Республи-касининг «Фукаролар йигини раиси (оқсоколи) ва унинг маслахатчилари сайлови тўғрисида»ги Қонунда аник белгилаш тўғрисидаги таклиф ишлаб чикилган;
фукаролар йигини раиси ва унинг маслахатчилари сайловига тайёргарлик курит ва ўтказиш муддатлари (давомийлиги)ни белгилаш ҳамда сайлов кампания -сини эълон қилувчи субъектни аниқ кўрсатиш лозимлиги асосланган;
фукаролар йигини раиси ва унинг маслахатчилари сайловини ташкил этиш хамда ўтказиш бўйича ишчи гуруҳи таркибини шакллантириш тартибини аник белгилаб кўйиш зарурияти исботланган;
фукаролар йигини раиси вазифасига номзодларни кўрсатиш тартибининг аник механизмини белгилаш, шу жумладан номзод кўрсатиш ишчи гурух томонидан тегишли худудда доимий яшовчи фуқароларнинг фикрини инобатга олган ҳолда амалга оширилиши лозимлиги асосланган;
фукаролар йигини раиси лавозимига номзодларга кўйиладиган талаблар каторига Узбекистан Республикаси фуқароси бўлиш лозимлигини киритиш, шунингдек белгиланган тартибда муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чек-ланган деб топилган шахслар хамда каеддан содир этган жиноятлари учун судлан-ганлик холати тугалланмаган ёхуд судланганлиги олиб ташланмаган шахслар фукаролар йигини раиси вазифасига сайланиш учун номзод этиб кўрсатилиши мумкин эмаслиги тўғрисидаги таклиф ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
Амалга оширилган тадқиқот натижасида қуйидаги умумназарий хулосалар, қонун хужжатларини такомиллаштиришга қаратилган таклифлар ҳамда ҳуқуқни кўллаш амалиётини ривожлантиришга дойр тавсиялар илгари сурилади:
I. Илмий назарий хулосалар:
Биринчидан, бир катор илмий категорияларнинг маъно-мазмунини аниклаш зарурати тугилганлиги сабабли, уларнинг ҳар бирининг моҳиятини аниклашга қаратилган мавжуд ёндошувлар тахлил қилиб чиқилди ва мазкур тушунчаларга куйидагича муаллифлик таърифлари берилди. Жумладан:
- «Маҳаллийбошцарув» ва «маҳаллийўзини ўзи бошқариш органлари» деган илмий категорияларнинг ўзаро бир-биридан фарқланиб, уларнинг асосий хусуси-ятлари жумласига: биринчидан, халқҳокимиятчилигининг кўриниши; иккинчидан, аҳолининг маҳаллий аҳамиятга молик масалаларни ҳал этиш ҳуқукдарини амалга оширишнинг имконияти ва фаолият кўриниши; учинчидан, конституциявий тузумнинг асосларидан бири эканлиги ҳақидаги хулосаларга келинди.
- «Махаллий ўзини узи бошкариш органлари» тушунчасига нисбатан, «фука-роларнингўзини узи бошкариш органлари» атамаси ўзини уз бошкаришнинг мус-тақил демократик института сифатида аниқроқ кўрсатади. Чунки, маҳаллий ўзини ўзи бошқариш фақат ўзини ўзи бошқарув орқали эмас, балки жойлардаги давлат органлари орқали хам амалга оширилади, яъни маҳаллий бошқарувда давлат органлари хам иштирок этади. Ушбу тушунчаларнинг ҳар иккиси ҳам аҳоли ва унинг кундалик ҳаёти билан боғлиқ бўлган маҳаллий аҳамиятга молик масалаларни хал килиб, бу борадаги маълум ваколатларни амалга оширадилар.
- «Ваколат» бу - ҳукук сохасининг таянч тушунчаларидан бири бўлиб, нор-матив-хукукий хужжатлар билан давлат органлари, муайян шахе (мансабдор шахе) ёки мулкчилик шаклидан қатъий навар корхона, муассаса ва ташкилотлар, шу-нингдек фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва бошқа нодавлат ноти-жорат ташкилотлар зиммасига юклатилган хукук ва мажбуриятларнинг яхлит тизимидир. Бошқача айтганда, ваколат - бу оммавий вазифаларни амалга оши-ришнинг қонуний белгиланган тури ҳисобланади. Мазкур таърифлардан келиб чиқиб, «Норматив-хукукий хужжатлар тўғрисида»ги Қонунда ушбу тушунчанинг мазмун-мохиятини очиб бериш мақсадга мувофиқ.
- «Ваколат» тушунчаси ижтимоий аҳамиятига кўра: асосий ва асосий бўлма-ган турларга бўлинади. Асосий ваколатлар тегишли норматив-ҳуқуқий хужжатлар билан юклатилган хуқуқ ва мажбуриятлар бўлса, асосий бўлмаган ваколатлар ўз вазифаларини узлуксиз равишда амалга ошириш вақтида вужудга келадиган ҳуқу-кий таъсир хисобланади.
- «Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларининг ваколатлари» бу -тегишли норматив-хукукий хужжатлар билан фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органлари ва уларнинг мансабдор шахслари зиммасига юклатилган вазифа ва функцияларни амалга ошириш учун зарур бўлган ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг яхлит тизимидир. Ушбу органлар ваколатларининг фаолият доирасига кура эса, «асосий ваколатлар» ва «қўшимча ваколатлар»га ажратиш мақсадга мувофиқ.
- Фукаролар узини узи боищариш органларининг асосий ваколатлари -норматив-хукукий хужжатлар билан улар зиммасига юклатилган хукук ва мажбу-риятлар тизимидир.
- Фукаролар узини узи боищариш органларининг қўшимча ваколатлари -илгари давлат органлари зиммасида бўлган ва ҳозирги кунда бевосита норматив-хукукий хужжатлар билан уларнинг зиммасига ўтказилган ваколатлардир.
- Фукаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг ваколатларини амалга оши-рувчи субъектлар доирасига кўра: фукаролар йигини, фукаролар йигини кенгаши; фукаролар йигини раиси; фукаролар йигини раисининг маслахатчилари; фукаролар йигинининг диний маърифат ва маънавий-ахлоқий тарбия масалалари бўйича маслахатчиси; «Махалла посбони» жамоатчилик тузилмаси рахбари хамда фукаролар йигини масъул котибининг ваколатларига ажратиш лозим.
- Фукаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг ваколатларини амалга ошириш соҳаларига кўра: ижтимоий; иктисодий; сиёсий; маданий ва маърифий; хукук-тартибот, мудофаа ва хавфсизликни таъминлаш; экология, шахарсозлик ва коммунал хамда жамоат назорати сохаларидаги ваколатларга ажратиш максад-га мувофиқ.
- «Маҳаллий аҳамиятга молик масала» бу-фукароларнингўзини ўзи бошкариш органлари ва унинг мансабдор шахслари томонидан тегишли худудда исти-қомат қилаётган ахолига муносиб турмуш тарзини таъминлаб беришга қаратилган мустакил фаолият соҳасидир.
-Жамоатчилик назоратининг субъектлари — фукаролар, фуқароларнинг узини узи бошкариш органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлар ва бошка фука-ролик жамияти институтлари, шунингдек, жамоатчилик кенгашлари, комиссиялар ва бошқа қонун ҳужжатларида назарда тутилган тартибда тузиладиган жамоатчилик тузулмалари ҳисобланади.
- Жамоатчилик назоратининг объекты сифатида - давлат ҳокимияти органлари, давлат бошқаруви ва хўжалик органлари, корхона, муассаса, ташкилот хамда уларнинг мансабдор шахсларини эътироф этиш мумкин.
- Мауаллий ўзини ўзи бошуариш органлари соуасидаги халуаро стандартлар деганда, бу органлар томонидан тегишли ҳудудлардаги маҳаллий аҳамиятга молик масалаларни хал этиш бўйича халқаро ҳужжатларда ифодаланган халқаро хукук тамойиллари тушунилади. Ўз навбатида улар икки туркумга, яъни умум-жауон (универсал) хамда минтауавий халуаро стандартларга бўлинади.
- Мауаллий узини узи бошуариш органлари соуасидаги халуаро стандартлар-нинг ўзига хос жихатлари куйидагилардан иборат: биринчидан, уларда аҳоли ман-фаатларини кўзлаб ва мажбуриятларни ўз зиммасига олган ҳолда асосий оммавий ишларни бошкариш ва назорат килишга оид ваколатлар мустаҳкамланган; иккин-чидан, уларда махаллий ахамиятга молик масалаларни ҳал этишда мустақил қа-рорлар чиқариш масалалари баён этилган;;учшга/дш/, уларда маҳаллий ўзини ўзи бошкариш органларига умумий, тенг, тўғридан-тўғри сайлов ҳукуқи асосида яши-рин овоз бериш йўли билан ёки фуқароларнинг хоҳиш-иродасини билдиришни таъминлаш орқали амалга оширилиш каби масалалар ифодаланган.
Иккинчидан, фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органлари такомиллашуви-нинг тарихий жихатлари: 1. Қадимги даврдаги; 2. Ўрта асрлардаги; 3. Мустабид тузум давридаги ва 4. Истикдол йилларидаги фукаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг ваколатлари ва уларнинг замонавий кўринишлари тарзида давр-лаштирилди.
Учинчидан, истиклол давридаги, яъни фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органлари ва улар ваколатларини такомиллашувининг замонавий боскичларини қуйидагича туркумлаш мақсадга мувофиқ:
- фукаролар узини узи бошкариш органларининг конституциявий-ҳуқуқий, ташкилий асослари хамда уларнинг давлат ва жамият ҳаётидаги муносиб ўрнини белгилаб бериш, шунингдек улар ваколатларини шакллантириш билан боглик масалаларни уз ичига олган дастлабки боскич -1991-2000 йиллар;
- фукароларнинг узини узи бошкариш органлари фаолияти ва ваколатлари такомиллашувининг 2001 йилдан 2010 йилгача бўлган муддатини уз ичига олган иккинчи боскич - фаол демократик янгиланишлар давридир;
- фукароларнинг узини узи бошкариш органлари фаолияти хамда ваколатларини янада такомиллашувининг учинчи даври 2010 йилнинг 12 ноябридан ҳозир-ги кунгача бўлган даврни уз ичига қамраб олган мамлакатимизда демократик ис-лохотларни янада чукурлаштириш ва фукаролик жамиятини ривожлантириш жа-раёнидаги «фукаролик жамияти институтларини шакллантириш ва ривожлантириш» давридир.
II. Узбекистан Республикасининг қонун хужжатларини такомиллаштириш билан боғлиқ бўлган таклиф ва тавсиялар:
2.1. Узбекис тан Республикасининг Конституциясига қуйидаги ўзгартиш ва кўшимчани киритиш мақсадга мувофиқ:
Қонуннинг 8-моддаси иккинчи қисмида фукароларнингўзини ўзи бошқариш органлари давлат ҳокимияти органлари тизимига кирмаслигиха оид норма ифода-ланганлигини инобатга олиб, Асосий Қомусимизнинг фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органларига бағишланган 105-моддасига ало.хида боб ажратиш масаласини куриб чиқиш ёки XXI-боб номигаўзгартиш киритиб, уни «Мауаллий давлат уокимияти асослари ва фукароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари» деб ном-лаш мақсадга мувофикдир. Сабаби, Конституциянинг «Мауаллий давлат уокими-ягпи асослари» деб номланган XXI-бобида фуқаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг хам фаолияти тартибга солиниши уларни маҳаллий давлат ҳокимияти органлари тизимига киришини ифодалагандек туюлади. Шундан келиб чиқиб, Асосий Қомусимиздаги мазкур номувофикдикларни бартараф этиш мақсадга мувофиқ.
2.2. Конунга қуйидаги ўзгартиш ва қўшимча киритиш мақсадга мувофиқ:
Биринчидан, махалла тушунчасига кўплаб миллий олимларимиз томонидан муаллифлик таърифлари ишлаб чиқилган бўлса-да, лекин, унинг таърифи миллий қонунчилигимизда ўз аксини топмаган. Фикримизча, ҳақиқий демократия дарс-хонаси бўлган маҳалла тизими ҳуқуқий асосларини янада такомиллаштириш мақсадида Қонунда «маҳалла» тушунчасининг мазмун-моҳиятини очиб беришга каратилган таърифни мустахкамлаш лозим.
ласини куриб чиқиш ёки XXI-боб номигаўзгартиш киритиб, уни «Мауаллий давлат уокимияти асослари ва фукароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари» деб ном-лаш мақсадга мувофикдир. Сабаби, Конституциянинг «Мауаллий давлат уокими-ягпи асослари» деб номланган XXI-бобида фуқаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг хам фаолияти тартибга солиниши уларни маҳаллий давлат ҳокимияти органлари тизимига киришини ифодалагандек туюлади. Шундан келиб чиқиб, Асосий Қомусимиздаги мазкур номувофикдикларни бартараф этиш мақсадга мувофиқ.
2.2. Конунга қуйидаги ўзгартиш ва қўшимча киритиш мақсадга мувофиқ:
Биринчидан, махалла тушунчасига кўплаб миллий олимларимиз томонидан муаллифлик таърифлари ишлаб чиқилган бўлса-да, лекин, унинг таърифи миллий қонунчилигимизда ўз аксини топмаган. Фикримизча, ҳақиқий демократия дарс-хонаси бўлган маҳалла тизими ҳуқуқий асосларини янада такомиллаштириш мақсадида Қонунда «маҳалла» тушунчасининг мазмун-моҳиятини очиб беришга каратилган таърифни мустахкамлаш лозим.
Учинчидан, Қонуннинг «Фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органларининг ваколатлари» деб номланган 2-бобига аҳамият берадиган булсак, ундаги 11-19-моддаларнинг тақсимланиши бир оз баҳслидир, яъни ушбу боб структуравий ва илмий-назарий жихатдан нотўғри ифода этилган. Сабаби, Конституциянинг 105-моддаси хамда Қонуннинг 8-моддасига кўра, фақатгина шауарча, уишлоу ва овулларда, шунингдекулар таркибидагимауаллалардауамда шауарлардагима-уаллалардаги фукароларнинг йигинлари ўзини-ўзи бошкариш органлари уисобланади.
Лекин, ушбу бобда алоҳида моддалар (13,14,15,16,17,18,19) тарикасида ифодаланган масалалар ушбу бобнинг предмети эмас. Шу боне, Қонуннинг 2-боби номини кайтадан кўриб чикиш ёки унинг 13-19-моддаларида мустаҳкамлантан нормаларни алоҳида бошқа боб сифатида ажратиш максадга мувофик.
Тўртинчидан, Қонуннинг 11-моддаси биринчи кисми ўн бешинчи хатбоши-сига кўра, шаҳарча, кишлоқ, овул ва шаҳардаги маҳалла фукаролар йигини уонун уужжатларида белгиланган тартибда тегишли ҳудудда тадбиркорлик фаолияти субъектларини, шу жумладан сартарошхоналар, пойабзал таъмирлаш ва тикиш бўйича устахоналар, халқ ҳунармандчилиги цехларини ва аҳолига маиший хизмат кўрсатувчи бошқа ташкилотларни ташкил этиш, қайта ташкил этиш ва тугатиш (уларнинг фаолиятини тугатиш) назарда тутилган. Бироқ, амалдаги қонун ҳужжат-лари тахлил этилганда, уларнинг ҳеч бирида айнан фукароларнинг ўзнни ўзи бошқариш органлари томонидан амалга ошнрилиши лозим бўлган ушбу масалалар ўзининг хукукий ечимини топмаган.
Бундан келиб чиқадики, ушбу хатбошида баён этилган масалалар ҳаволаки норма сифатида қўлланилган. Бу эса ўз навбатида «Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида»ги Қонуннинг 24-моддаси талабларига зиддир. Сабаби, ушбу моддага мувофиқ, хаволалар аниқбўлиши ва норматив-хукуқий хужжатни ёхуд унинг алохида қоидаларини кўрсатиши керак. Бундан келиб чикиб, ушбу хавола-ларни аниклаштириш мақсадга мувофиқ.
Бешинчидан, Қонуннинг 19-моддасида фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органлари ўз ваколатлари доирасида қабул крлган қарорлари тегишли ҳудудда яшовчи фуқаролар, тегишли ҳудудда жойлашган юридик шахслар, шунингдек уларнинг мансабдор шахслари томонидан ижро этилиши учун мажбурийлиги, кррорларни бажармаслик ёки лозим даражада бажармаслик хрнунга мувофик, жавобгарликка сабаб бўлиши баён этилган. Бирок, амалдаги қонун ҳужжатлари тахлил этилганда, уларнинг хеч бирида фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органлари ва улар мансабдор шахсларининг қарорларини бажармаслик ёки лозим даражада бажармаслик жавобгарликка сабаб бўлиш масаласи ифодаланмаган.
Бундан келиб чиқадики, Қонуни 19-моддасида мустаҳкамланган ушбу масалалар хам ҳаволаки норма сифатида кўлланилган. Шу сабабли, ҳаволаларни аник бўлишини таъминлаш мақсадида, МЖтКга «Фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органлари ва улар мансабдор шахсларининг карорларини бажармаслик ёки лозим даражада бажармаслик» деб номланган алохида модда киритиш тав-сия этилади.
Олтинчидан, Қонуннинг 26-моддасида давлатлар, давлатларнинг хукумат-лари, халқаро ва чет эл хукуматга карашли ташкилотлар шунингдек Узбекистан Республикаси Ҳукумати белгилайдиган рўйхатга киритилган халқаро ва чет эл но-хукумат ташкилотлари томонидан бетараз асосда бериладиган мол-мулк хам фукаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг мулки эканлигини ифодалаш лозим.
Еттинчидан, фукаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг хар бир соҳа-лардаги ваколатлари чукур илмий тахлил этилиши натижасида Қонунга уларнинг куйидаги ваколатларини киритиш максадга мувофик, деб ҳисоблаймиз:
7.1. Ижтимоий соҳада:
- ногиронларнинг хукукларини таъминлаш хамда уларни ижтимоий ҳимоя қилишга кўмаклашиш;
- одамнинг иммунитет танкислиги вируси келтириб чикарадиган касаллик тарқалишига қарши курашишга дойр тадбирларни ўтказиш, уни юқтириб олган-ларнинг хукуклари, эркинликлари ва конуний манфаатларини химоя килиш; уларга ёки уларнинг конуний вакилларига ҳуқуқий, услубий ёрдам, ахборот ёрдами ва бошқа ёрдам кўрсатиш; шунингдек аҳоли ўртасида ОИВ инфекцияси профилактикаси масалалари бўйича ахборот-тушунтириш ишларини махдллий урф-одатлар ва анъаналардан келиб чиққан ҳолда ташкил этиш ҳамда ўтказиш;
-аҳолини кон ва унинг таркибий қисмлари бепул донорлигига жалб қилишда, донорларга турли шаклдаги рагбатлантиришлар белгилашда, оммавий ахборот воситалари оркали ахолининг кенг хабардор килинишини ташкил этишда хамда кон ва унинг таркибий қисмлари донорлигини ривожлантиришга дойр бошқа тад-бирларда иштирок этиш;
- ахолини соглигини саклашда иштирок этиш.
7.2. Сиёсий соҳада:
- Узбекистан Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси, халк депу-татлари вилоят, туман ва шаҳар Кенгашлари депутатлигига номзодларга, сиёсий партияларга, шунингдек Узбекистан Республикаси Президентлигига номзодларга сайловчилар билан учрашувлар ўтказиш учун жиҳозланган хоналарни бепул ажратиш, зарур маълумот ва ахборот материалларини олишда ёрдамлашиш;
- референдумга қўйилган масалалар юзасидан ташвиқот олиб бориш;
- Узбекистан Республикасининг «Жисмоний ва юридик шахсларнинг муро-жаатлари тўғрисида»ги Қонунининг 2-моддаси иккинчи кисмига биноан, фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органларига мурожаатлар соҳасидаги муносабатлар ушбу Қонунда белгиланган тарзда тартибга солиниши кўрсатиб ўтилган. Бирок, Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 31 мартдаги 73-сонли Қарори асосида тасдик-ланган «Давлат органлари ва давлат муассасаларида жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари билан ишлаш тартиби тўғрисида»ги Намунавий низомда фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органларига мурожаат килиш тартиби ино-батга олинмаган. Шу сабабли, ушбу номувофикликларни бартараф этган ҳолда, «Жисмоний ва юридик шахсларнинг фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органларига мурожаат этиш тартиби тўғрисида»ги Намунавий низомни ишлаб чикиш мақсадга мувофиқ.
7.3. Маданий ва маърифий соҳада:
- номоддий маданий мерос объектларини муҳофаза қилиш, асраш, тарғиб қи-лиш ва улардан фойдаланиш тадбирларини ўтказишга қатнашиш;
- археология мероси объектларини муҳофаза қилиш, сакдаш ҳамда таргиб қилишга дойр тадбирлар ўтказишда кўмаклашиш;
- жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришда иштирок этиш, шу жумла-дан, Ўзбекистон миллий спорт турлари ва халқ ўйинларини ривожлантиришга ҳар томонлама кўмаклашиш, уларни аҳоли ўртасида ёйиш учун зарур шарт-шароит-лар яратиш, уларни халқаро майдондаги обрў-эътиборини мустаҳкамлашга кўмак-лашиш, фукароларнинг яшаш жойи ва дам олиш жойи бўйича бу соҳадаги мута-хассисларни жалб этиш йўли билан шароитлар яратиш, ногиронларнинг хамда жисмоний имкониятлари чекланган бошка шахсларнинг жисмоний тарбия-спорт ташкилотлари воситасида жисмоний тарбия, жисмоний камол топтириш ва жисмоний тайёргарлик тизимига уйғунлашувига кўмаклашиш.
7.4. Ҳуқуқ-тартибот, мудофаа ва хавфсизликни таъминлаш соҳасида:
- маъмурий хукукбузарликларнинг олдини олиш, уларнинг содир этилишига олиб келувчи сабаблар ва шароитларни аниқлаш хамда бартараф этишга, фуқаро-ларни онгли, интизомли бўлиш, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва ко-нунларига риоя қилиш руҳида тарбиялашга йўналтирилган тадбирларни ишлаб чикиш ва уларни амалга ошириш;
- «Махалла посбони» жамоатчилик тузулмаси рахбари ва унинг аъзолари томонидан Маъмурий жавобгарликтўғрисидаги Кодекснинг 56, 101, 104, 105, 106, 183, 184, 1841, 1842, 1843, 185, 1851, 186, 1861, 187, 188, 1881, 1882, 189, 1891, 190, 191, 200, 2001, 201, 202, 2021, 223, 240, 241-моддаларида назарда тутилган асосий маъмурий ҳуқуқбузарликлар аникданиши ва бу ҳакда зудлик билан тегишли давлат органларига хабар берилиши лозим;
- «чегара қўшинларига, Ҳаво ҳужумига қарши мудофаа қўшинларига, шунингдек Давлат чегарасида назоратни амалга оширувчи давлат бошқарув органларига кўмаклашиш, уларга зарур ахборот такдим этиш, шунингдек Давлат чегара-сини химоя килиш ва қўриқлашда фукаролар ихтиёрий асосда иштирок этишлари учун шароит яратиш;
- терроризмга қарши курашни амалга оширувчи давлат органларига кўмак-лашиш ва зарур ёрдам кўрсатиш;
- одам савдосига қарши курашиш бўйича фаолиятни амалга оширувчи давлат органларига кўмаклашиш хамда зарур ёрдам кўрсатиш;
- қутқарув хизматлари ва қутқарув тузилмаларига фавқулодда вазиятларни бартараф этиш ишларини бажаришда ёрдам кўрсатиш, шу жумладан, кейинчалик ўрни белгиланган тартибда қопланиши шарти билан уларга зарур транспорт ва моддий воситаларни такдим этиш;
- махаллий давлат хокимияти органларига, махсус ваколатли давлат органларига йўл харакати хавфсизлиги сохасидаги тадбирларни амалга ошириш, йўл-транспорт ходисаларининг олдини олиш бўйича тадбирларда, шунингдек давлат хокимияти ва бошқаруви органлари томонидан йўл харакати хавфсизлиги сохасидаги карорлар ишлаб чиқилишида қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда иштирок этиш.
7.5. Экология, шаҳарсозлик в а коммунал соуаларда:
- Қонунга экологик назорати соҳасидаги ваколатларни мустаҳкамлаш;
- чиқинди билан боғлиқ ишларни амалга ошириш объектларини тегишли ҳу-дудда жойлаштириш масалаларини ҳал қилишда иштирок этиш, шунингдек аҳоли пунктлари санитария жихатидан тозаланишига хамда маиший-рўзгор чикиндилари тўплаб олиб кетилганлиги учун тўловлар вақтида тўланишига кўмаклашиш;
- атроф-муҳитни муҳитни муҳофаза қилиш масаласини мустақил ҳал этиш;
- фукароларнинг экинзорларни ва томорқа ер участкаларини суғориш учун сувга бўлган эҳтиёжларини умумлаштиради, сув истеъмоли тўғрисидаги шартно-малар тузиш ва улар ўртасида сувни истеъмол қилиш тартибини белгилаш, суғо-риш тармокдарида таъмирлаш-тиклаш ишларини ташкил этиш, шунингдек худу-дидаги сув объектларидан фойдаланиш масалалари юзасидан фуқаролар ўртаси-даги сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли тўғрисидаги низоларни ҳал килиш;
- тегишли ҳудудда истиқомат қилувчи шахслар томонидан коммунал (газ, сув, электр энергияси ва чиқинди) хизматлар учун тўланган тўловларнинг бир фоизини ушбу худуддаги фукароларнинг узини узи бошкариш органлари ҳисо-бига ўтказиш, шунингдек, фукароларнинг узини узи бошкариш органларини коммунал тўловлар тўлаш мажбуриятидан озод этиш;
- шахарсозлик фаолияти соҳасидаги қарорларнинг муҳокамаси ва қабул қи-линишида иштирок этиш;
-ахоли пунктларининг таркибий кисмларига (махдллалар, шоҳкўчалар, кўча-лар, майдонлар, боглар, хиёбонларга) ном бериш ва уларнинг номларини ўзгарти-риш хақида тегишли туманлар, шаҳарлар ҳокимларига илтимосномалар киритиш;
7.6. Жамоат назоратини амалга ошириш соҳасида:
- айнан кандан тартибда сўровлар юбориш механизмини тулик ёритиб бериш;
- хар йили зарурат бўлган ҳолларда прокуратура органларининг конунийлик хамда жиноятчиликка қарши курашнинг ҳолати тўғрисидаги ахборотларини эши-тиш;
-хар чоракдаички ишлар органлари худудий профилактика инспекторининг амалга оширган ишлари юзасидан ҳисоботларини эшитиш хамда уларнинг нати-жалари бўйича қарорлар қабул қилиш;
- йилнинг хар чорагида амалга оширилган ишлар бўйича фукаролар йигини раисини хисоботини эшитиш;
- фукаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг ҳисоботларни тинглаш масаласи хам улар томонидан амалга ошириладиган жамоатчилик назоратининг шаклларидан бири, деган илмий-назарий хулосага келиниб, Қонуннинг 16-модда-сига «қонун ҳужжатларида назардатутилган тартибда хар чоракда махаллий ахамиятта молик масалалар юзасидан ҳисоботларни тинглайди», деган норманн мустахкамлаш;
- тадбиркорлик фаолияти субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаат-ларига риоя этилиши устидан жамоатчилик назоратини амалга ошириш механизмини тулик очиб бериш;
- радиациявий хавфсизликни таъминлаши, ёнгин хавфсизлиги талабларига риоя қилиниши, алкоголь ва тамаки маҳсулотларининг тарқатилиши ҳамда истеъ-мол килинишини чеклаш, уларнинг салбий таъсири профилактикаси соҳасидаги давлат дастурларининг, ҳудудий ва бошка дастурларнинг бажарилиши, шунингдек хукукбузарликлар профилактикаси хамда ветеринария соҳасини таъминла-ниши устидан жамоатчилик назоратини амалга ошириш;
-озик-овкат махсулотининг сифати ва хавфсизлигини таъминлашга дойр нор-малар ва коидалар бажарилиши устидан жамоатчилик назоратини амалга ошириш.
2.3. Халкаро хукукий хужжатлар ва хорижий давлатларнинг тажриба-сидан келиб чиққан холда миллий қонунчилигимизни такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва тавсиялар:
Биринчидан, махаллий узини узи бошкариш соҳасидаги халкаро ҳукуқий хужжатлар илмий тахлил этилиб, уларнинг куйидаги нормаларидан миллий конунчиликни такомиллаштириш учун фойдаланиш мумкинлиги илмий жиҳатдан асослантириб берилди:
- «махаллий ахамиятга молик масала» деган тушунчага аникдик киритиш;
- алохида ваколат сифатида худудларни ижтимоий-иқтисодий ривожланти-ришда иштирок этиш ҳамда аҳоли саломатлигини таъминлаш мақсадида ўзлари-нинг худудларида жойлашган соғлиқни саклаш бўлимлари билан ҳамкорлик килиш каби масалаларни киритиш;
- суднинг конуний кучга кирган қарори асосида ўтказилган сайловлар хаки-кий эмас деб топилган такдирда; маҳаллалар тугатилган такдирда; бир вақтнинг ўзида бошқа фаолият билан шугулланган такдирда фукаролар йигини раисининг ваколат муддатини илгари тугатиш;
- алохида модда тарикасида фукаролар йигини раиси ўз фаолият даврида илмий ва педагогик фаолиятдан ташқари ҳақ тўланадиган бошқа турдаги фаолият билан шуғулланиши мумкин эмаслигига оид нормани мустаҳкамлаш лозим.
Иккинчидан, хорижий мамлакатлар маҳаллий ўзини ўзи бошкариш органларининг конунчилик тажрибаси илмий-назарий жиҳатдан чукур тахдил этилиб, куйидаги ваколатларни миллий қонунчилигимизга имплементация килиш мумкинлиги хақидаги хулосага келинди:
- ахолидан солик (мулк, ер ва ҳ.к.) ва бошқа мажбурий тўловларини йиғишда солик органларига кўмаклашиш (Германия);
- мувофиқлаштириш бўйича республика Кенгашининг асосий вазифалари қаторига айнан давлатнинг айрим вазифа ва ваколатларини фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органларига ўтказиш бўйича асосли таклиф ҳамда тавсиялар ишлаб чикиш (Бразилия);
- фукаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг ҳамкорликдаги ваколатла-рининг айримларини шартнома асосида амалга ошириш (Литва);
- ижтимоий-иқтисодий ривожланиш сохасидаги комплекс чора-тадбирларни ишлаб чикиш ва улар ижросини ташкил этиш; ижтимоий-иктисодий ривожланиш тусидаги статистик кўрсаткичларини рўйхатини юритиш ва уни қонун ҳужжат-ларида назарда тутилган тартибда тегишли давлат органларига такдим этиш (РФ);
- махаллий ахамиятга молик масалалар юзасидан фукароларнинг хукук ижод-корлиги сохасидаги таклиф ҳамда тавсияларини кўриб чикиш ва уни тегишли ташкилотларга юбориш (Беларусь);
- махаллий ахмиятга молик масалалар ва уларнинг ечими юзасидан аҳоли ўртасида махаллий сўровлар ўтказиш (Литва, Озарбайжон);
- Қонунда «фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органларининг ваколатлари» деган тушунчасининг таърифини ифодалаш (Қирғизистон) мақсадга мувофик.
2.4. Қонунга таклиф этилаётган ўзгартиш ва қўшимчалардан келиб чи-қиб, куй ид аги айрим қонунларни хам такомиллаштириш мақсадга мувофик:
- «Фукаролар соғлиғини саклаш тўғрисида»ги Қонунига «Фукаролар узини узи бошуариш органларининг фууаролар соглигини саулаш соуасидаги иштироки» деган моддани киритиш;
- «Аҳолини иш билан таъминлаш тўғрисида»ги Қонунга «Фукаролар ўзини ўзи бошуариш органларининг ауолини иш билан таъминлаш борасидаги ишти-роки» деган моддани киритиш;
- «Узбекистан Республикаси Олий Мажлисига сайлов тўғрисида»ги ва «Ўз-бекистон Республикаси Президента сайлови тўғрисида»ги қонунларига фуқаролар ўзини ўзи бошкариш органларининг участка сайлов комиссияларининг аъзолигига номзодларни тегишли округ сайлов комиссияларига такдим этиш масаласи киритиш;
- «Табиатни мухофаза килиш тўғрисида»ги Қонунда «Фууаролар узини узи бошуариш органларининг табиатни мууофаза уилиш соуасидаги иштироки»ни белгилаш;
-«Атмосфера хавосини мухофаза килиш тўғрисида»ги Қонунда алоҳида модда тарикасида «.Фууароларўзиниўзи бошуариш органларининг атмосфера уавосини мууофаза уилиш соуасидаги иштироки»ни мустаҳкамлаш;
- «Озик-овкат махсулотининг сифати ва хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонунга «Фууаролар ўзини узи бошуариш органларининг озиу-овуат маусулотининг сифати ва хавфсизлигини таъминлаш соуасидаги иштироки» деб номланган янги модда киритиш;
-«Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги ва «Ои-лавий тадбиркорлик тўғрисида»ги қонунларга «Фууаролар узини узи бошуариш органларининг тадбиркорлик фаолияти субъектларининг ууууулари ва уонуний манфаатларигариоя этилишиустидан жамоатчилик назоратини амалга ошира-ди», деган нормани киритиш;
- Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга «Фууаролар узини узи бошуариш органларининг ваулар мансабдор шахсларининг уарорларини бажармаслик ёки лозим даражада бажармаслик» деб номланган алоҳида тарздаги янги модда киритиш максадга мувофик.
III. Фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органларига давлатнинг қуйидаги ваколат ва вазифаларини босқичма-босқич топширилиши лозим:
- фукаролар йиғинининг фаол жамоатчилари, шунингдек ўз ҳудудда истиқо-мат қилаётган муносиб фуқароларни давлат мукофотларига тавсия этиш;
- солиқ ҳақидаги қонун хужжатларига риоя этилиши устидан жамоатчилик назоратини амалга ошириш ва соликдар бўйича хуқуқбузарликларга карши кураш-да давлат солик хизмати органларига кўмаклашиш;
-радиоэлекгрон воситалар ва юқори частотали курилмаларнинг ишлаши бошка фойдаланувчиларнинг алока сифатига салбий таъсир этса ёки фукароларнинг сог-лиги ва атроф-мухитга зарарли таъсир кўрсатса, асослантирилган такдимномага кура тугатиш;
- конун лойихаларининг умумхалк муҳокамаси иштирок этиш, бунга дойр тадбирларни ташкил этиш, шунингдек умумхалк муҳокамаси давомида конун лойихаси юзасидан таклиф ва мулоҳазалар билдириш;
- норматив-хукукий хужжат лойихасини тайёрлашда иштирок этиш;
-ўзхудудида яшовчи ахоли сонининг статистик бирламчи хисобини юритиш;
- турар ва нотурар жой объектларини тафтишдан ўтказиш, уларда яшаётган шахслар сонини аниклаш, рўйхатга олинмаган фуқаролар, айниқса вояга етмаган болаларни рўйхатдан ўтказиш, аҳоли ички ва ташки миграциясининг ҳисоби юри-тилишини кучайтириш, кўрсатилган коммунал хизматлар учун тўловларни унди-риш юзасидан хамкорликда мониторингни амалга ошириш;
- ички ишлар органларига жазони ижро этиш муассасаларидан бўшатилган шахсларнинг хулк-атвори тўғрисидаги маълумотларни такдим этиш;
- ахоли ўртасида ижтимоий сўровлар ўтказиш каби ваколатларни бериш лозим.
Сигирларда оқсил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёнинг кўпчилик давлатларида чорвачиликда махсулдор корамолларнинг метаболизм бузилишлари ва жигар касалликлари билан касалланиш даражаси ўртача 40-50 фоизни ташкил этмокда. Мазкур муаммоларнинг самарали ечимларини ишлаб чиқиш аҳолининг чорвачилик маҳсулотларига бўлган талабини кондириш ҳамда озик-овқат хавфсизлигини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга бўлиб ҳисобланади.
Республикамиз чорвачилигида амалга оширилаётган туб ислоҳатлар ва чуқур таркибий ўзгаришлар натижасида чорва молларининг бош сони йилдан-йилга кўпайиб, маҳсулдорлиги ошиб бормокда. Бу борада чорва моллари касалликларига қарши курашишга каратилган, жумладан, маҳсулдор қорамолларда модда алмашинувининг бузилишлари ва жигар касалликларининг эртачи ташхис усуллари ҳамда самарали даволаш ва олдини олиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш ва такомиллаштиришга қаратилган кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда.
Кейинги йилларда дунёнинг турли геоэкологик шароитларидаги махсулдор қорамолларда хайвоннинг ёши, лактация ва бугозлик даврлари хамда рацион типларига боғлиқ ҳолда моддалар алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофияси патологиясининг турли хил шаклларда кечиши кузатилмокда ва натижада мазкур патологияга карши курашишда умумий характердаги мавжуд анъанавий диагностик усуллар ва даволаш-профилактик тадбирларини янада такомиллаштириш талаб этилмокда. Шу боисдан, махсулдор корамолларда хайвоннинг ёши, лактация ва бугозлик даврлари, озиқлантириш типлари хамда геоэкологик шароитлар кесимида оқсиллар, углеводлар ва липидлар алмашинуви даражасининг картаграммаларини ишлаб чиқиш, моддалар алмашинуви муайян турлари бузилишларининг сабабларини аниклаш, бундай бузилишларнинг жигар функционал ҳолати билан ўзаро боғликлиги, шунингдек, оқсил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофиясининг эртачи ташхиси, самарали даволаш хамда гурухди олдини олиш усуллари ва воситаларини ишлаб чикиш ва такомиллаштириш долзарб масалалардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасининг «Ветеринария тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сон «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рагбатлантиришни кучайтириш хамда чорвачилик маҳсулотлари ишлаб чикаришни кенгайтириш борасидаги кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ва 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сон «2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислоҳ килиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади республиканинг турли геоэкологии шароитларидаги сигирларда ҳайвон ёши, лактация даврлари ва рацион типларига боғлиқ ҳолдаги оқсил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофиясининг эртачи ташхис, даволаш ҳамда гуруҳли олдини олиш усулларини ишлаб чиқиш ва такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор республиканинг уч геоэкологии худуди (адекват, экстремал ва кескин-экстремал) шароитидаги ғуножин ва сигирларда оқсиллар, углеводлар ва липидлар алмашинуви даражасининг картограммалари ишлаб чикилган;
сигирларда оқсил-углевод-липид алмашинуви бузилишларининг жигар дистрофияси билан этиопатогенетик боғлиқлиги ва сабаблари аниқланган;
сигирларда оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофиясининг махсус гепатоклиник ҳамда махсус гепатобиокимёвий ўзгаришларга асосланган эртачи ташхис тестлари ишлаб чиқилган;
сигирларда оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофиясига карши самарали даволаш-профилактик мажмуа сифатида таркиби асосан махаллий воситалардан ташкил топган, осон тайёрланадиган, арзон, экологик тоза, ишлатилиши кулай ва организм учун зарарсиз ҳисобланган «Ультракетост» оқсилли-витаминли-минералли озиқа аралашмаси, «Гепастимулин» тўқима препарати ва «Фехоселен» муртак экстракти яратилган ва уларни ишлатиш тартиби асосланган;
сигирларда оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофиясининг янгидан яратилган даволаш-профилактик мажмуани қўллашга асосланган ва юқори самарадорликни таъминлайдиган гурухли олдини олиш усули ишлаб чикилган;
сигирларда оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофияси билан ўтадиган ошқозон олди бўлимлари гипо- ва атонияси, алиментар дистрофия, кетоз, алиментар остеодистрофия ва гепатодистрофия касалликларини даволаш усуллари такомиллаштирилган.
ХУЛОСА
1. Узбекистан Республикасининг Самарканд (адекват), Қашкадарё (экстремал) ва Бухоро (кескин-экстремал) вилоятлари шароитларидаги сигирлар орасида оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилишлари ва жигар дистрофияси патологияси кенг тарқалган ва улардан келадиган иқтисодий зарар ҳар бош сигир ҳисобига йилига ўртача 1,7-1,9 млн сўмни ташкил этади.
2. Маҳсулдор корамолларда оқсиллар алмашинувининг даражаси хайвон ёшининг ошиб бориши, лактациянинг кучайиши ва худуднинг шўрланиш даражасининг кўтарилиб бориши билан пасайиб боради ва бундай пасайиш адекват шароитдаги сигир ва гуножинларнинг 60-90, экстремал ва кескин экстремал шароитларда эса 80-100, шу жумладан, кучли даражадаги пасайишлар, мос ҳолда 10-20 ва 10-40 фоизини камраб олади.
3. Махсулдор корамолларда углеводлар алмашинувининг даражаси хайвон ёшининг ошиб бориши, лактациянинг кучайиши ва худуднинг шўрланиш даражасининг кўтарилиб бориши билан пасайиб боради ва бундай пасайиш адекват шароитдаги сигир ва гуножинларнинг 30-100, экстремал ва кескин экстремал шароитларда эса 60-100, шу жумладан, кучли даражадаги пасайишлар, мос ҳолда 10-50 ва 10-80 фоизини камраб олади.
4. Маҳсулдор корамолларда липидлар алмашинуви ҳайвоннинг ёши ва лактация даврларига боғлиқ ҳолда ўзига хос ўзгаришлар динамикасини намоён этади, хусусан, қондаги умумий липидлар, этерификацияланмаган ёғ кислоталари ва умумий холестерин микдорлари сигирлар ёшининг ошиб бориши ва лактациянинг кучайиб бориши билан ошиб борган бўлса (мос холда, 522,4±20,55 мг% гача, 13,6±0,91мг% гача ва 3,4±0,10 ммоль/л гача), фосфолипидлар, триглицеридлар, бета-липопротеидлар ва холестерин эфирлари микдорлари эса, эса аксинча, аксариат ҳолатларда пасайиб (мос холда, 234,5±5,60 мг% гача, 86,6±0,77 мг% гача, 328,5±6,26 мг% гача ва 1,30±0,05 ммоль/л гача) боради.
5. Махсулдор корамолларда оксиллар, углеводлар ва липидлар алмашинувининг бузилишлари хайвон ёшининг ошиб бориши, лактациянинг кучайиши ва тупроқ шўрланиш даражасининг кўтарилиб бориши, билан (пичан-концентрат типидаги озиклантириш шароитларида нисбатан кучли даражада) янада чукурлашади ва албатта жигар дистрофиясига айланади. Бунда жигарнинг дистрофия билан зарарланиш даражаси, адекват шароитда ўртача 31,5 - 38,0, экстремал шароитда 33,3 - 44,0 ва кескин-экстремал шароитда 36,0 - 48,0 %ни ташкил этади.
6. Оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофияси патологияси пайтида сигирларда тахикардия, хансираш, ошқозон олди бўлимларининг гипо- ва атонияси, лизуха, шиллик пардаларнинг саргайиши, жигар чегарасининг катталашиши ва унинг чукур пальпацияда оғриқ сезиши белгиларидан иборат гепатоклиник белгилар билан биргаликда қондаги гемоглобин, умумий оксил, альбуминлар, мочевина, глюкоза, холестерин эфирлари, триглицеридлар, фосфолипидлар,бета-липопротеидлар микдорлари ва ХЭ фермента фаоллигининг пасайиши, шунингдек, умумий билирубин, кетон таначалари, этерификацияланмаган ёғ кислоталари ва умумий холестерин микдорлари ва АлАТ, АсАТ, ЛДГ, СДГ ферментлари фаоллигининг ошиши билан намоён бўладиган махсус гепатобиокимёвий ўзгаришлар кузатилади.
7. Рационнинг кандга нисбатан 40,7-53,2% га, каротинга нисбатан 48,6-60% га ва фосфорга нисбатан 20-28,6% га паст, кальцийга нисбатан эса 30-60% га юқори бўлиши бўлиши, шунингдек, ундаги қанд-протеин нисбатининг 0,4-0,5 дан паст, кальций-фосфор нисбатининг эса 2,3-3,3 дан юкори бўлиши, сигирларда оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофияси патологиясининг асосий сабаби, сигир ёшининг ошиб бориши, лактациянинг кучайиши хамда тупроқ шўрланиши эса ушбу патологиянинг иккиламчи сабаблари хисобланади.
8. Яратилган «Ультракетост» - оксилли-витаминли-минералли озика аралашмаси, «Гепастимулин» тўқима препарата ва «Фехоселен» муртак экстракти маълум микдор ва тартибда ўзаро биргаликда қўлланилганда сигирлар организмига викар, адсорбент, иштаҳани қўзғатувчи, гемопоэзни кучайтирувчи, ацидозни бартараф этувчи, токсинлар таъсирини сусайтирувчи, оксидловчи, гепатоген, эстроген хамда умумий стимулловчи таъсир хусусиятларини намоён этади, шунингдек, 50-60 кун давомида организмининг клиник статусини яхшилаш, овқат ҳазмланиши, шунингдек, оқсиллар, углеводлар ва липидлар алмашинувини мўътадиллаштириш хамда гемопоэзни стимуллаш, жигарнинг ўт ишлаб чиқариш, альбумин синтезлаш, гликоген синтезлаш, мочевина хосил килиш, билирубин конъюгациялаш, ёгларни оксидлаш ва зарарсизлантириш функцияларини тиклаш оркали ундаги дистрофик жароёнларни ривожланишдан тўхтатади ва организмнинг иммун статусини тиклайди. Сигирларнинг ўртача тирик вазнини 15-15,5% га, ўртача кунлик сут согимини 7-7,1% га, пуштдорликни 8-10% га, янги туғилган бузокларнинг ўртача тирик вазнини 8-8,4% га ошириш, шунингдек, жигарнинг дистрофия билан зарарланиш даражасини 10-11% га пасайтириш оркали хар бош согин сигир ҳисобига бир йилда ўртача 410,0-410,8 минг сўмдан иқтисодий самара олиш имконини беради. Бунда харажатлар коплами ўртача 13-13,1 сўмни ташкил этади.
9. Сигирларда оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофияси билан ўтадиган касалликларни даволашда анъанавий даволаш усулларига қўшимча равишда «Ультракетост» оқсилли-витаминли-минералли озиқа аралашмаси, «Гепастимулин» тўкима препарата ва «Фехоселен» муртак экстрактини муайян тартиб хамда миқдорларда ишлатишга асосланган такомиллашган этиопатогенетик даволаш усулини қўллаш даволаш муддатини 2-6 кунга кисқартириш мажбуран сўйилиш хавфини 33,3 % га бартараф этиш оркали даволанган хар бош касал сигир ҳисобига ўртача 21200 сўмдан 1 млн 65760 сўмгача иктисодий самара олиш имконини беради.
10. Оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофиясига эртачи ташхис қўйиш учун диспансерлаш режасида сигирларда умумий метаболии синдром белгиларини эътиборга олган холда махсус гепатоклиник (лизуха, ошқозон олди бўлимларининг гипо- ва атонияси, пульс ва нафаснинг тезлашиши, шиллиқ пардаларнинг саргайиши, жигар сохасининг огрик сезиши ва унинг чегарасининг катталашиши) хамда махсус гепатобиокимёвий (олигемия, гипопротеинемия, гипоальбуминемия, гипоураремия, гипогликемия, кондаги холестерин эфирлари, фосфолипидлар, бета-липопротеидлар микдорлари ва ХЭ ферменти фаоллигининг пасайиши, гамма-глобулинлар, умумий билирубин, этерификацияланмаган ёг кислоталари, эркин холестерин микдорлари ва АлАТ, АсАТ, ГГТ, СДГ ва ЛДГ ферментлари фаоллигининг ошиши) ўзгаришларни аниқлашга қаратилган режали клиник хамда лаборатор текширишлар ўтказиш тавсия этилади.
11. Оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофиясининг олдини олиш учун сигирларга лактациянинг учинчи ойидан бошлаб кунига бир мартадан омихта емга аралаштирилган холда 0,5 г/кг микдорида «Ультракетост» оқсилли-витаминли-минералли озиқа аралашмасини бериш, кунора бир мартадан (ҳар 10 инъекциядан кейин 20 кунлик танаффус билан) тери остига 5 мл/100 кг микдорида «Гепастимулин» тўқима препаратини юбориш, хар куни бир мартадан (ҳар 10 кундан кейин 20 кунлик танаффус билан) 0,5 мл/кг микдорида «Фехоселен» муртак экстрактини ичириш ва хар хафтада бир мартадан мускул орасига хар бош сигир хисобига ўртача 10 мл микдорида Тривит юборишга асосланган 60 кунлик гурухли профилактик даволаш усули тавсия этилади.
12. Сигирларда оксил-углевод-липид алмашинувининг бузилиши ва жигар дистрофияси билан ўтадиган Ошқозон олди бўлимлари гипо- ва атонияси, Алиментар дистрофия, Кетоз, Алиментар остеодистрофия ва Гепатодистрофия касалликларини даволаш учун мавжуд анъанавий даволаш усулларига кўшимча равишда «Ультракетост» оксилли-витаминли-минералли озиқа аралашмаси, «Гепастимулин» тўқима препарати ва “Фехоселен” муртак экстрактини маълум микдор ва тартиб асосида кўллашга асосланган такомиллашган этиопатогенетик даволаш усули тавсия этилади.
Бўғоз сигирларнинг эндемик микроэлементозлари, уларнинг оқибатлари ва профилактика чора-тадбирлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёнинг кўпчилик давлатларида ҳайвонлар орасида моддалар алмашинуви бузилишлари, шу жумладан микроэлементлар етишмовчилиги ёки ортиқчалиги касалликлари учрамокда. Мазкур касалликларнинг келиб чикиши биогеокимёвий провинцияларнинг хусусиятларига боғликлигини аниклаш, микроэлементозларнинг диагностикаси, даволаш ва олдини олиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамиятга молик вазифалардан бири ҳисобланади. Хусусан, айрим корамолчилик хўжаликлари шароитида сигирларнинг юкумсиз касалликлари этиологиясида гипомикроэлементозлар 33,8% ни ташкил этмокда.
Республикамизда аграр соҳанинг етакчи тармокларидан бири чорвачиликда хам амалга оширилаётган туб ислохатлар натижасида чорва молларининг бош сони йилдан-йилга кўпайиб, маҳсулдорлиги ошиб бормокда. Бу борада чорва молларининг касалликларини олдини олишга қаратилган, жумладан, ҳайвонларда учрайдиган микроэлементозларнинг сабабларини аниклаш, эрта диагностика килиш, даволаш ва олдини олиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда.
Дунёда корамолчилик хўжаликлари шароитида ҳайвонлар орасида мис, рух, марганец, йод ва кобальт етишмовчилиги каби микроэлементозлар ҳайвонларнинг ўртача 40-60 фоизини қамраб олиши аниқланган. Ушбу касалликлар оқибатида гўшт ва сут махсулотларини ишлаб чикариш салмогининг камайиши ва сифатининг пасайиши, шунингдек, микроэлементозлар билан касалланган сигирлардан тугилган бузокларнинг диспепсия билан касалланиши, ўлими, ўсиш-ривожланишдан орқада қолиши, келгусида подани тўлдириш учун яроксиз бўлиши ҳисобига хўжаликларнинг муайян даражада зарар кўриши ҳолатлари кузатилади. Шу боисдан, бўғоз сигирларда микроэлементлар етишмовчилиги касалликларининг тарқалиши ва асосий турларини, хўжаликларга келтирадиган зарарини, сабаблари ва ривожланиш механизмларини аниқлаш, касалликларни эрта ташҳислаш, даволаш ва олдини олишнинг самарали услуб ва воситаларини ишлаб чиқиш, ҳамда ушбу касалликлар оқибатида бузоқларда кузатиладиган диспепсия касаллигининг кечиш хусусиятларини, симптом ва синдромлари, диагностикаси, олдини олиш ва даволаш усулларини такомиллаштириш долзарб бўлиб ҳисобланади.
Узбекистон Республикасининг «Ветеринария тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сон «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рагбатлантиришни кучайтириш хамда чорвачилик махсулотлари ишлаб чикаришни кенгайтириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ва 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-24/60-coh «2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислох килиш ва ривожлантириш чоратадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади бўғоз сигирлар эндемик микроэлементозларининг этиологияси, касалликларнинг кечиш хусусиятлари ва диагностикасини асослаш ҳамда у билан касалланган сигирлардан туғилган бузоқларнинг диспепсия билан касалланиши ҳамда касалликни олдини олиш ва даволашнинг самарали усулларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор республиканинг корамолчилик фермер хўжаликларида бўғоз сигирларда эндемик микроэлементозларнинг турлари ва этиологияси, ҳайвонларни йил давомида бир жойда саклашда уларнинг алиментар-эндемик характердаги мураккаб патология тарзида кечиши аниқланган;
мазкур патологиянинг ривожланишида модда алмашинуви, микро-элементлар алмашинувининг бузилиши, организмда овқат ҳазм қилиш, юрак-қон томир ва ҳаракат аъзолари функциялари, қоннинг морфобиокимёвий кўрсаткичлари ва жигар функционал ҳолатининг издан чиқиши исботланган;
бўғоз сигирларнинг микроэлементозлар билан касалланиши оқибатида улардан нимжон, тана вазни кичик, ҳаётчанлиги ва организм табиий резистентлиги паст бузоқларнинг туғилиши ва ҳаётининг биринчи кунларида диспепсия билан касалланиши аникланган;бўғоз сигирларда эндемик микроэлементозларнинг гуруҳ усулида олдини олишда кўлланиладиган микроэлементли-витаминли озиқавий аралашманинг таркиби ишлаб чиқилган, унинг бўғоз сигирлар организмига, увиз сутининг сифати, сигирларнинг маҳсулдорлиги ва улардан туғилган бузоклар физиологии ҳолатига таъсири аниқланган;
бўғоз сигирларнинг микроэлементозлар билан касалланиши окибатида кузатиладиган бузоклар диспепсиясини даволашда организмнинг сувсизланиши, интоксикацияга қарши ва ишкорловчи таъсирга эга бўлган 10%-ли бентонит эритмасидаги янтоқ ва аччиқ шувоқ дамламаси, «Электролитли-дегидратацион эритма» (ЭДЭ) ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Бўғоз сигирларнинг эндемик микроэлементозлар билан касалланишида рационларнинг такомиллашмаганлиги, таркиби ва тўйимлилиги бўйича сигирлар организмининг тўйимли моддалар, биологик фаол моддалар, макро- ва микроэлементларга нисбатан эҳтиёжларини тўлиқ қондирмаслиги, рационларнинг оқсилли ва энергетик жиҳатдан номутаносиблиги, қанд-оксил ва фосфор-кальций нисбатларининг пастлиги асосий этиологик омиллар ҳисобланади. Бўғоз сигирларда бир вактнинг ўзида бир неча микроэлементларнинг етишмовчилиги кайд этилиб, ҳайвонларни бир жойда сақлаш ва силос-сенаж-шрот типида озиқлантиришда асосан алиментар-эндемик микроэлементозлар тарзида кечади.
2. Бўғоз сигирларнинг микроэлементозлари иштаҳанинг ўзгариши, ошқозон олди бўлимларининг гипотонияси, юрак тонларининг бўғиқлашиши, шиллик пардаларнинг оқариши, кўз атрофида, пастки жаг ва пешонада жунларнинг пигментсизланиши, жунлар ўсишининг секинлашиши, кўз ва лаблар атрофида тушиб кетиши, «ёлғон ёллар»нинг ҳосил бўлиши, туллашнинг кечикиши, бўйин ва соннинг ички юзасида терининг қуруқлашиши, қалинлашиши, бурмаларнинг ҳосил бўлиши ва жароҳатланиши, «тилни ўйнатиш» (гиперкинезия) бўғинларнинг катталашиши, умуртка поғонасининг деформацияси, ариқлаш каби патогномоник белгилар билан тавсифланади.
3. Бўғоз сигирларда микроэлементозлар қондаги эритроцитлар сонининг 4,58±0,25 млн./мкл, гемоглобинни - 74,8±1,5 г/л, глюкозани - 2,02±0,06 ммоль/л, ишқорий заҳирани - 40,3±1,6 ҳажм%СО2, умумий оксилни -63,5±1,4 г/л. гача камайиши, умумий билирубин микдорини 7,89±1,0 мкмоль/л, АсАТ ва АлАТ ферментлари фаоллигини 0,96±0,07 ва 0,77±0,06 ммоль.с/л. гача ортиши, умумий кальцийни - 2,20±0,06 ммоль/л ва анорганик фосфорни 1,19±0,09 ммоль/л. гача, мис, кобальт, марганец ва pyx микдорини шунга мое равишда, 10,34±0,06; 0,34±0,07; 1,21±0,05 ва 23,4±2,1 мкмоль/л. гача камайиши билан кечади.
4. Микроэлементозлар билан касалланган сигирлардан олинган увиз сути кислоталигини 26,6±1,6 °Т, таркибидаги оқсилларни - 11,5±0,14, ёгларни - 2,7±0,05, кандни - 3,2±0,07, курук моддасини - 18,5±1,26 фоизгача камайиши ва иммунологик хусусиятларининг пасайиши билан тавсифланади.
5. Соғиндан чиқарилган бўғоз сигирлар рационига қўшимча равишда 60 кун давомида 1 бошга 1 кунда 50 г бентонит, 100 мг калий йодид, 100 мг мис сульфат, 20 мг кобальт хлорид, 100 мг марганец сульфат, 150 мг рух сульфат, А витамини 200 минг ХБ, Д3 витамини ва Е витаминидан 80 мг омихта емларга аралаштирилган ҳолда бериш кондаги эритроцитлар сонини ўртача 1,20 млн./мкл, гемоглобинни 23,1 г/л, глюкозани - 0,94 ммоль/л, умумий оксилни - 10,2 г/л, ишкорий захирани - 2,1 хажм%СО2, кальцийни - 0,36 ва фосфорни - 0,25 ммоль/л, мисни - 2,4, кобальтни - 0,14, марганецни - 0,95 ва pyx микдорини - 11,3 мкмоль/л. га кўпайиши, умумий билирубин концентрациясини - 1,90 мкмоль/л, АсАТ ва АлАТ ферментлари фаоллигини -0,17 ва 0,20 ммоль.с/л. га камайишини таъминлайди.
6. Бўғоз сигирлар эндемик микроэлементозларини профилактика қилиш максадида «Микровит» микроэлементли-витаминли озикавий аралашмасини бир бошга бир кунда 50 граммдан 60 кун давомида бериш бузоқларни туғилгандаги тана вазнининг 13,4 фоизга, тана вазнининг кунлик ўсишини 14,4 фоизга кўпайиши, уларнинг диспепсия билан касалланишининг 60 фоизга камайиши, сигирлар сут маҳсулдорлигининг 38,5 фоизга юқори бўлишини таъминлайди. Ишнинг иқтисодий самарадорлиги бир бош сигир хисобига 545,8 сўмни, 1 сўм ҳисобига харажатлар коплами 6,48 сўмни ташкил этади.
7. Бўғоз сигирларнинг эндемик микроэлементозлар билан касалланиши оқибатида увиз сути иммунобиологик хусусиятларининг пасайиши, улардан нимжон, организм табиий резистентлиги паст ва физиологик жиҳатдан тўлақимматли бўлмаган (гипотрофик), касалликларга мойиллиги юқори бузокларнинг тугилиши хамда хаётининг биринчи кунларида диспепсия (неонатал диспепсия) билан касалланишига сабаб бўлади.
8. Бузоқлар диспепсиясининг патогенезида уч патологик звено: овкат хазм килиш тизими функцияларининг издан чикиши, дисбактериоз ва ферментопатия; ич кетиши ва организмнинг сувсизланиши (дегидратация), кислота-ишкор мувозанатининг ва сув-электролит алмашинувини, қоннинг қуюклашуви ҳисобига гемодинамиканинг бузилиши ва аутоинтоксикация характерли бўлиб, касаллик ич кетиши, организмнинг сувсизланиши ва интоксикацияси белгиларидан иборат симптомокомплекс билан кечади.
9. Бузоклар диспепсияси кондаги лейкоцитлар сони, глюкоза, ишкорий заҳира ва иммуноглобулинлар микдорининг камайиши, коннинг куюклашуви оқибатида кондаги эритроцитлар сони, гемоглобин ва мочевина микдорларининг нисбий даражада кўпайиши, жигарнинг функционал зўриқиши ва дегенератив-дистрофик ўзгаришлари оқибатида умумий билирубин концентрацияси, АсАТ ва АлАТ ферментлари фаоллигининг ортиши, ҳамда альбуминларнинг камайиши, асосан гамма- ва бета-глобулинларнинг кўпайиши ҳисобига диспротеинемия кузатилиши билан кечади.
10. Диспепсия билан касалланган бузоқларни даволаш учун касалликнинг дастлабки дақикаларидан бошлаб, 10%-ли бентонит эритмасидаги янтоқ ва аччиқ шувок кайнатмасидан озиклантиришдан 0,5 соат олдин 300 мл. дан кунига 2 марта ичириб туриш, таркиби:10,0 г натрий хлорид, 0,25 г калий хлорид, 50,0 г глюкоза ва 0,5 г кофеин натрий бензоат, 5,0 г натрий гидрокарбонатданиборат «Электролитли-дегидратацион эритма»дан вена кон томирига томчилатиш усулида кунига бир марта юборишнинг иқтисодий самарадорлиги юқори бўлиб, бузоқларнинг қисқа муддатларда (ўртача 5 кун) тўлиқ соғайишини ва тана вазнини кунлик ўсишининг 19,2 фоизга ортишини таъминлайди.
Полимер системалар билан капсулалаш жараёнининг ғўза ўсимлиги ва уруғлик чигитнинг ривожланишига таъсири
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё бўйича 32 млн. гектардан ортиқ майдонга ғўза экилади ва гектарига ўртача 20 кгчигит сарфланади1. Пекин, баҳор ойларининг серёғин келиши, тупрок юзасида ҳосил бўладиган қаткалок ва бошқа табиий ноқулай шароитлар ниҳолларнинг тўлик униб чикишини қийинлаштиради, қайта экиш ҳолатлари кузатилади, натижада чигит сарфи ошишига олиб келади. Чигитга экишдан олдинтурли биологик фаол моддалар билан ишлов бериш натижасида кафолатланган тўлиқ ниҳоллар олинади, ўсимликлар ўсиши ва ривожланиши жадаллашадиҳамдаэкологик тоза,юкорипахта ҳосили олиш имконини беради.
Республикамизда табиий ресурслардан окилона фойдаланиш ва экологик муаммоларни ҳал этишга, жумладан табиий шароитларда парчаланадиган табиий моддаларни ишлаб чикариш ва ундан фойдаланишкўламини оширишга қаратилганкенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Маҳаллий, экологик хавфсиз бўлган биологик фаол моддалар, айникса табиий полимерлардан фойдаланишда уруғларни капсулалаш усули билан экишдан олдинги ишлов беришнинг янги мақбул агротехнологияларини тадбиқ этиш муҳим аҳамиятга эгадеб ҳисобланади. Хитин сақловчи табиий манбааларни доимо янгилаб бориш ва мазкур полимер моддалар ишлаб чикариш ҳажмини кўпайтиришҳамда тут ипак курти ғумбагини комплекс қайта ишлаш технологияси ишлаб чиқилган. Республикамизда қишлоқ хўжалиги соҳаси эҳтиёжлари учун зарур микдорда табиий полимер - хитозан - ишлаб чикариш йўлга кўйилган, унинг таркиби ва ҳосилалари аниқланган хамда ушбу биополимернинг турли биологик фаол хосилаларини олишни такомиллаштириш бўйича кенг камровли илмий-тадқиқотлар олиб борилмокда.
Бугунги кунда дунё бўйича хитин ва унинг хосилаларини ишлаб чикариш хажми йилига 3,0 минг тоннани ташкил этади. Бу борада дунё олимлари томонидан олиб борилаётган изланишлар юкори сифатли уруғларни тайёрлаш ва уларни экишдан аввал макбуллаштирилган усулларда биологик фаол моддалар билан ишлов бериб, бўғимоёқлилар, кисқичбақасимонлар, ўргимчаксимонлар (улардан хитозанажратиб олинган), ҳашаротлар, замбуруғлар, сувўтларида оқсил моддалари ва минерал кислоталар билан бирга учрайдиган хамда ҳимоя ва таянч вазифасини бажарадиган,атроф-муҳитга зарар етказмайдиган уйгунлашган усулларига эга бўлган экологик муаммоларнинг ечимини яратишга каратилган. Республикамизнинг турли тупроқ-иқлим шароитиларида маълум даражада капсулаланган уруглардан фойдаланилмокда. Жумладан, ғўза етиштиришда чигитни биологик фаол, экологик хавфсиз бўлган функционал ва бошқа хоссаларга эга бўлган полимер препаратлар билан капсулалаш онтогенезнинг бошланғич даврларига, ниҳолнинг униб чиқишига генетик белгиларини ўзгартирмаган ҳолда таъсир кўрсатади ва ўсимлик ривожланиш даврларининг эрта бошланишини таъминлайди.
Ўзбекистон Республикасининг 1996 йилдаги «Уруғчилик тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 19 сентябрдаги 328-сон «Ўзбекистон Республикаси ҳукуматининг уруғчилик соҳасидаги сиёсати тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади чигитга экишдан аввал маҳаллий экологии хавфсиз хитозан ва унинг хосилалари асосидаги полимер таркибли моддалар билан ишлов бериш ва капсулалаш технологиясини кўллаш оркали ўсимликнинг ўсиши-ривожланиши ва физиологик жараёнларини жадаллаштириш, уруғларнинг навдорлик сифатини яхшилаш хамда пахта хосилдорлигини оширишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор ғўзанинг чигити ва ўсимликнинг ривожланиши жараёнларига Bombyx mori хитозани ва унинг ҳосилалари билан капсулаланган полимер таркибли моддаларнинг таъсири аникланган;
хитозан ва унинг ҳосилалари асосидаги препаратларни қўллашнинг мақбул ва чегаравий меъёрлари ишлаб чиқилган;
ғўзанинг маҳаллий Узхитан полимер препарата билан капсулаланган чигитида кечадиган жараёнлар асосланган;
ўсимликда кечадиган фотосинтетик жараёнларга турли ташки ва ички омилларнинг таъсири аникланган;
Узхитан, карбоксиметилхитозан (КМХ) ва мис хитозан металлокомплексини чигитни капсулалашда кўллашнинг самарадорлиги аникланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Экологик хавфсиз бўлган биологик фаол табиий полимер хитозан ва унинг бирикмалари асосидаги полимер комплекслар ғўзанинг туксизлантирилган ва тукли чигитларини экишдан олдин капсулалашда қўлланилди. Капсулалаш технологияси билан Узхитан ва бошқа препаратлар чигитнинг униб чикиш кувватига (2-4%), унувчанлигига (5-8%) ва шунингдек экинбоплик сифатларига, ниҳоллар шаклланиши ва ривожланишига, эртанги ва аник экишга ижобий таъсири борлиги кўрсатиб берилди.
2. Полимер дорилагич Узхитан зарарсиз бўлиб (ЎзР ССВ СГКПИТИ тавсияси), экотизимни ифлослантирмаслиги, тупрокда тез чириши, туксизлантирилган ва тукли чигитларнинг унувчанлигини (2-8%) ошириши, ўсимликлар ўсиши ва ривожланишини, ҳосилдорлигини (2,5-4,0 ц/га) яхшилаши аниқланди.
3. Полимерлар билан капсулалаш чигитнинг сув шимишига (1,07-1,18 г), тўйиниш даражасига, унишигача бўлган даврда сувнинг шимилиш (0,247-1,196 г) тезлигига таъсири тажриба йўли билан тасдиқланди. Сувнинг энг кўп шимилиши ва илдизнинг ўсиш жадаллиги (3,1-3,3 см) чигитларни Узхитан билан ишлов берилганда кузатилди.
4. Хитозан ва унинг полимер препарат шакли бўлган Узхитан асосидаги полимер қопламаларнинг чигитнинг униши даврида фаоллиги ортадиган пероксидаза ферментига таъсири унинг физилогик-биокимёвий табиатини ўрганиш орқали аниқланди ва унинг фаоллигининг 2 мартадан кўпрокка ортганлиги қайд килинди.
5. Ғўза чигитларига полимер препаратлар билан ишлов берилганда уларнинг ёғ кислоталилик таркибининг ўзгармаганлиги кўрсатиб берилди. Ёғлар гидролизи (14,26% қарши 13,21%) билан тўғридан-тўғри боғланган, чигитнинг униш даврида кучли кечадиган липолитик фаоллик қайд килинди. Полимер препаратлар билан капсулаланган чигитларни бирмунча эрта экиш оркали ғўзанинг ўсиш даврини қисқартириш мумкин.
6. Полимер препаратлар билан капсулаланган ғўза чигитлари қўлланилиши ғўза ўсимлигининг баргларида хлорофилл (15%) тўпланишига ва курук модда микдорининг (5.9 дан 8.3 г) ошишига олиб келади. Бу эса хитозан асосидаги полимер препаратлар ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланишига рағбатлантирувчи таъсир килишини кўрсатади.
7. Ғўзанинг туксизлантирилган ва тукли чигитларини полимер препаратлари билан капсулалаш уларнинг экишда яхши тўкилувчанлигини оширадива бу, ўз навбатида, уларни аник уялаб экадиган сеялкалардан фойдаланиб экишга ёрдам беради. Бунда уруглик материал (25-30 кг/га) иқтисод қилинади, уруғ кўпайтириш коэффициенти ошади, нихолларни яганалаш харажатлари камаяди.
8. Капсулаланган чигитларни аник экиш бўйича дала синовлари ўтказилди ва дала унувчанлигига, ўсимликларнинг илдиз чиришга, ташки муҳитнинг нокулай омилларига бардошлилиги аникланди. Хитозан асосидаги полимер препаратлар билан капсулаланган чигитлар об-ҳавонинг нокулай шароитларига, илдиз чиришга (92%) бирмунча чидамли бўлиши, экстремал иссик ҳароратга бардош бериши, ўсув даврида косил элементлари тўпланишининг ортиши, кўсак вазнининг ортиши (0.1-0.2 г), пахта хом-ашёси хосилдорлиги 2,0-4,0 ц/га юқори бўлиши исботланди.
9. TSH-88-2007 «Капсулаланган уруглик чигит» Техник шартлари ишлаб чиқилди ва ундан Узхитан мисолида ғўза чигитини экишдан олдин тайёрлашда капсулалаш учун фойдаланилади.
10. Ишлаб чикариш синовлари Узхитан препарата билан капсулаланган чигитларнинг сифати хўжалик кўрсаткичлар сақланиб колиши ҳисобига махсулот сифатининг яхшиланиши, полимер препаратларнинг сарф меъёрининг пастлиги, капсулаланган чигитларни экиш майдонларининг 190 минг гектарга ортиб бориши, гектарига сарфланадиган чигит меъёри 30-40 кг га пасайиши ва хосилдорлик 2,0-4,0 ц/га га ошиши билан Узхитан билан уруғларни капсулалашни қўллашнинг самарадорлигини тасдиқлади.
11 .Хитозан асосидаги полимер препаратлар билан капсулалаш нокулай об-хаво шароитларида уруглик сифатини сақлашга имкон беришини хисобга олган холда, чигит эрта муддатларда экилганида капсулаланган чигитлардан фойдаланиш тавсия килинади.
12.Экишда туксизлантирилган капсулаланган чигитлардан фойдаланиш бўйича ишлаб чикариш синовлари бу технологиянинг самарадорлигини кўрсатади. Шундан келиб чиккан холда капсулаланган туксизлантирилган чигитларни республиканинг барча минтакаларида кенг қўллаш тавсия қилинади.
13. Тукли уруглик чигитларнинг сарф меъёрини камайтириш, уларнинг тўкилувчанлигини яхшилаш учун тукли капсулаланган чигитларни тайёрловчи технологияни ишлаб чиқиш ва республикамиз фермер хўжаликларида кенг майдонларда қўлланишини тадбиқ этиш тавсия қилинади.
14. «Навуругназорат» техник қўмитасида O’zDSt: 663 «Уруглик чигит» Техник шартлар стандартини капсулаланган уруглик чигит тайёрлаш позициясини киритиш нуқтаи назаридан кўриб чикиш таклиф этилади.
15. Ғўзанинг капсулаланган чигитларини етиштиришнинг афзаллигини ҳисобга олган холда туксизлантирилган чигитларни мис ионли хитозан полимерметаллокомплекслари билан экишдан олдин ишлов беришда капсулалаш технологиясини кенг кўллаш тавсия килинади.
Каламуш юраги деворининг макро - микроскопик тузилишини постнатал онтогенезда ҳамда пестицид таъсирида ўзгариши
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон соғликни саклаш ташкилотининг (ЖССТ) маълумотларига кўра, юрак кон-томир тизими касалликлари аҳолининг меҳнатга лаёқатли сшдаги контингентининг ногиронлигига олиб келиб, ср юзи аҳолиси орасида ўлим сабабининг асосий кўрсаткичи ҳисобланади. Дунсда ҳар Йили 17,5 миллион одам юрак кон-томир тизими касалликларидан вафот этиб, бу барча ўлим кўрсаткичининг 29 фоизини ташкил қилади. АҚШда бу холат 32,3 %, Россияда 57 %, Ҳиндистонда эса 60 % ни ташкил қилди.
Мамлакатимизда мустақилликнинг биринчи кундан бошлаб ахолига тиббий хизмат кўрсатишни сифатли ташкил этиш юзасидан кенг қамровли дастурий тадбирлар амалга оширилиб, соғлиқни саклаш тизимининг самарали модели жорий этилди ва ижобий кўрсаткичларга эришилиб келинмокда. Аҳолига кўрсатилаётган самарали тиббий хизматлар асосида қон босимини даврий равишда назорат қилиш тизимининг жорий килиниши натижасида миокард инфаркта касаллиги 9-10% га камайиб, ўртача умр кўриш давомийлиги 67 ёшдан эркаклар орасида 73,5 ёшга, аёлларда эса 75,8 ёшгача ошди.
Жаҳон миқёсида қишлоқ хўжалигида юқори самарадорликка эришиш мақсадида турли кимёвий бирикмаларга эга бўлган пестицидлардан фойдаланиш юзасидан максадли тадқиқотларни амалга ошириш муҳим хисобланиб, бу борада: псстицидларнинг инсон организмига салбий таъсир кўрсатишининг олдини олиш усулларини ишлаб чиқиш, пестицидлар узок вақт кам микдорда ишлатилганда миокардитлар кечиш оқибатининг жараёнларини аниқлаш, синтетик псритроид-кинмикс ва гсрбицид-которан-нинг юрак-қон томир тизимига таъсирини илмий асослаш, синтетик перитроид ва гсрбицидларнинг юрак қон-томир тизимига таъсирини мослашишдаги ўзгарувчанлиги ва физиологик жараёнлардаги ўзгариш-ларининг туб моҳиятини очиш, псритроид-кинмикс ва гсрбицид-котораннинг юрак қон-томир тизимига таъсири оқибатида юзага келадиган токсик миокардитни эрта ташхислашни математик моделини яратиш каби масалаларга алоҳида эътибор қаратилмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 19 фсвралдаги ПК-2133-сон Қарори билан тасдиқланган «Соғлом бола йили» давлат дастури, Вазирлар Махкамасининг 2011 йил 28 ноябрдаги 1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислох қилишни янада чукурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карори ҳамда мазкур фаолиятига тегишли бошқа мсъёрий-хуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади илк постнатал даврда она сути орқали ўтган пестицидлар таъсирида юрак бўлмача ва қоринчалари девори каватларининг анатомик, микроскопик, субмикроскопик ва морфомстрик ўзгаришларини баҳолашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор постнатал онтогенез даврида каламуш болалари юрагининг анатомик кўрсаткичлари, кўкрак қафасининг шакли ва ўлчамлари, каламуш болаларининг жисмоний ривожланиши орасида боғликлик ва назорат гуруҳидаги каламуш болалари юрагининг бўлмача ва коринчалар дсворлари қатламларидаги структур тузилмаларнинг микроскопик тузилишида ўзига хос ривожланиш аникланган;
пестицидларнинг заҳарли таъсири натижасида каламуш юрагининг артериола ва капиллярлар дсворида толали тузилмаларнинг дезорганиза-цияси, бириктирувчи тўқима ҳужайраларининг пролифсрацияси, миокард мушак ҳужайраларида оқсилли дистрофияси, миофибриллаларнинг титилиши ва уларнинг ядро-цитоплазматик муносабати бузилиши исботланган;
юрак бўлмача ва қоринчалар девори катламлари қалинлигининг морфомстрик тавсифи асосида тажрибавий хайвонлар юрагининг бўлмача ва қоринчалари девори барча қатламларининг морфомстрик кўрсаткичлари, назорат гуруҳига нисбатан сезиларли даражада мсъёрий даражага нисбатан камайгани асосланган;
которая ва кинмикс таъсирида каламуш юраги кардиомиоцитлари миофибрилларида субмикроскопик ўзгаришлар, кардиомиоцитларнинг қисқарувчанлиги, митохондрийлар энергетик ва мстаболик жараенларининг бузилиши, некробиоз, майда томирлар эндотелий ва бошқа катламларнинг транспорт фаолиятини ўзгариб, ҳужайра ичи ҳамда интсрстицийда шиш ривожланиши асосланган;
котаран ва кинмикс таъсирида илк постнатал онтогенез даврида каламушлар юрагининг автоматизми ва ўтказувчанлигининг бузилишига олиб келганлиги ЭКГ маълумотлари асосида исботланган;
ХУЛОСА
«Каламуш юраги девори макро-микроскопик тузилишининг постнатал онтогенезда ҳамда пестицид таъсирида ўзгариши» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Юракнинг узунлиги, кенглиги ва олд-орқа ўлчамининг максимал катталашуви туғилгандан бошлаб 6 кунгача кузатилади хамда кранио-каудал йўналишда ўзининг жойлашишини ўзгартиради. Туғилгандан бошлаб 21 кунликкача бўлган даврдаги юракнинг нисбий вазни тана вазнига нисбатан 1,75 %дан 1,1 %гача камаяди. Юрак ва тана вазнининг қиёсий ўзгариши коэффициента, шунингдек, юрак шаклининг ўзгариши ҳамда кўкрак қафасининг ривожланиши орасида боғлиқлик кузатилади.
2. Ил к постнатал онтогенез динамикасида назорат гурухи каламуш болаларида юракнинг бўлмача ва коринчалари деворидаги структур тузилмаларининг гистологик ва гистотопографик тузилишини ўзига хос хусусиятлари мавжуд.
3. Пестицидларнинг каламуш боласи юрагига кўрсатган токсик таъсири ўзига хос патоморфологик ўзгаришлар билан намосн бўлди, яъни артериола ва капиллярлар дсворида толали тузилмаларнинг дезорганизацияси, хусусий бириктирувчи тўкима ҳужайраларининг пролиферацияланиши хамда миокард мушак толаларида оқсилли дистрофия, миофибриллаларнинг титилиши ва дискомплексацияси, кардиомиоцитларда ядро-цитоплазматик нисбатнинг бузилиши кузатилади.
4. Назорат гуруҳи каламуш болаларида сш даврларига мос равишда юракнинг бўлмача ва коринчалари дсворининг барча қаватларидаги структур тузилмаларида морфомстрик ва гистотопографик хусусиятлар мавжудлиги ҳамда тажриба ҳайвонлари юрагининг бўлмача ва коринчалари дсвори қатламлари морфомстрик кўрсаткичлари назорат гуруҳига нисбатан камаяди.
5. Которан ва кинмикс юрак ультраструктура тузилмаларига таъсир қўрсатиб, миофибриллаларда қискаришининг ўзгариши, митохондрийларда нскробиозни юзага келтирувчи энергетик ва мстаболик жараёнларнинг бузилиши, майда томирлар дсворида эндотелий ҳамда ички қатламлари транспорт вазифасини издан чиқиши, бунинг натижасида ҳужайра ичи ва оралиқ тўқима шиши ривожланганлиги биланифодаланади.
6. Псстицидлар таъсирида ЭКГдаги ўзгаришлар юрак ритми ва ўтказувчанлигидаги турли бузилишларининг пайдо бўлиши билан тавсифланди. Тажрибанинг кейинги муддатларида миокардда некроз кўринишидаги ўзгаришлар кузатилди. Некроз QRS комплексида ўз ифодасини топади.
7. Морфомстрик маълумотлар, 0 коэффициента - миокарднинг строма ва парснхимаси ҳамда шкалаланган клиник симптомларнинг ўзаро нисбати асосида юракнинг токсик миокардитини башоратлаш учун яратилган математик моделлаштириш миокард касалликларини ташхислаш ва унинг даражасини аниклаш имконини бсради.
Биринчи туғувчи аёлларда нормал жойлашган йўлдош барвақт кўчишининг патогенези диагностикаси ва олиб бориш тактикаси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) маълумотларига кўра дунёда ҳар Йили ҳомиладорлик ва туғруқ жараёнида тахминан 550 мингта, акушерлик кон кетишидан эса 125-150 мингта ўлим ҳолати этилади ва хар Йили 14000000 ҳолатда тугрукдан кейинги кон кетишлар кузатилиб, шундан 120000-140000 нафари ўлим (биринчи 24 соатда) хамда 200000 нафари оналар касалланиши билан якунланади.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ килиш жараёнида оналик ва болаликни муҳофаза килишга алоҳида эътибор қаратилиб, бу борада муайян натижаларга эришилди. Амалга оширилган тадбирлар натижасида нормал жойлашган йўлдошнинг барвақт кўчишини эрта ташҳислаш 31,2% ошди' ва профилактика чора-тадбирлари кўрилганлиги сабабли асоратлар юзага келиши 28,5% камайишига эришилди2.
Дунёда нормал жойлашган йўлдош барвакт кўчишини ташҳислашда замонавий усулларни ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилиб ушбу йўналишда бачадон-йўлдош-ҳомила кон окими холатини, йўлдош ва бачадон қон томири эндотелийсидаги ўзгаришларни (клиник, лаборатор ва инструментал) текшириш усулларини такомиллаштириш, ҳомиладор аёлларда массив акушерлик кон кетишлари, геморрагик шок клиникаси ривожланиши, бачадон тампонадаси, аёллар ногиронлигини (бачадон ампутацияси ва экстирпацияси), оналар ўлимини олдини олиш муаммоси акушерлик ва гинеколгиянинг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади. Шу жиҳатдан юқорида кўрсатилган тадқикотларга йўналтирилган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 19 февралдаги ПҚ-2133-сон «Соғлом бола йили» Давлат дастури тўғрисида»ги, 2016 йил 9 февралдаги ПҚ-2487-сон «Соғлом она ва бола йили» Давлат дастури тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади биринчи туғувчи ҳомиладор аёлларда гипертензив синдромсиз НЖЙБК ривожланишини ташхислашни такомиллаштириш ва ҳомиладорликни олиб бориш учун патогенетик механизмларини аниклашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор гипертензия синдромсиз НЖЙБКда томир-эндотелиал ҳамда йўлдошнинг ўсиш омили, Виллебранд омил, фебронектин, оксидатив стресс, яллиғланишга хос ва яллиғланишга қарши цитокинлар кўрсаткичлари баҳоланиб, бу ўзгаришлар натижасида кон-томир деворларида эндотелиал дисфункция ривожланиши ва организмда тизимли яллиғланиш юзага келиши исботланган;
илк бор гипертензия синдроми кузатилмаган НЖЙБКнинг енгил даражасида она-йўлдош-ҳомила кон оқими ҳолати баҳоланган, йўлдошнинг барвакт кўчишида ҳомилада сифатли қон оқимининг маълум вақтгача сақланишига таъсир қилувчи она-ҳомила қон оқими ҳимоя механизмларининг ривожланиши аниқланган ва қон окими ҳолатига қараб ҳомиладорларни олиб бориш такатикаси ишлаб чиқилган;
эндотелиал дисфункция, цитокин статус кўрсаткичлари, ҳомиладорлар ва уларнинг чақалоқларида она-йўлдош-хомила кон окими кўрсаткичлари тўғри ва тескари корреляцией ўзаро боғлиқлиги аниқланган;
гипертензив синдромсиз НЖЙБКда йўлдош ва бачадоннинг она-йўлдош юзасидаги децидуал ҳужайралар деструкцияси, капиллярлар эндотелийсининг ойдинлашиши, синцитиотрофобласт ва базал мембрананинг йўлдош эндотелийси билан биргаликда унинг тўқима антигенларига нисбатан иммуногцитокимёвий реакция юзага келиши аникланган;
гипертензив синдром кузатилмаган НЖЙБКнинг патогенези ривожланиш чизмаси ишлаб чикилган.
Хулосалар
1. Нормал жойлашган йўлдош барвақт кўчишининг ривожланиш хавфи омилларига жинсий йўл орқали юкадиган инфекциялар (хламидиялар, оддий герпес вируси, цитомегаловирус, уреаплазма ва бошкалар) (75%), кичик чанок аъзоларининг яллигланиш касалликлари (37,1%), ҳомиладорликнинг I ярми (75%) ва II ярмида ҳомиланинг тушиш хавфи (76,5%), хомиладорлик кусиши (22,7%), хомиладорлик даврида ўткир респиратор инфекциялар (59,1%), фетоплацентар етишмовчилик (45,0%)лар киради.
2. Нормал жойлашган йўлдошнинг барвакт кўчиши фетоплацентар комплексда кон айланишининг бузилиши билан бирга кузатилиб,бу эса бачадон артерияларида иккала томонида хам СДМнинг 1,91 ±0,064 гача ва РИнинг0,44±0,014 гача ошишига олиб келади.
3. Нормал жойлашган йўлдошнинг барвақт кўчиши эндотелиал дисфункция фонида ривожланиб, VEGF, ЭТнинг ошиши хамда PLGF пасайиши билан тавсифланади. Бундан ташқари vFW ва фибронектиннинг ошиши қон-томир деворининг зарарланиши ва тромб ҳосил бўлишига сабаб бўлади.
4. Нормал жойлашган йўлдош барвақт кўчишининг клиник белгилари яллиғланишга хос ва яллиғланишга карши цитокинлар балансининг бузилиши натижасида ривожланади. Бунда IL-ip 3 баробар, TNFa 2,6 баробар, IL—6 8,0 баробар ошади, IL-10 эса 1,5 баробар камаяди.
5. Ҳомиладорлик динамикасида (П-Ш уч ойликда) НЖЙБКда децидуал хужайралар деструкцияси, лимфоид ва плазматик хужайралар билан инфильтрация, синцитиотрофобласт вакуолизацияси ва органеллалар деструкцияси кузатилади. Терминал ворсинкалар ўзаги склерозланиш ўчоқларига эга бўлиб, капилляр эндотелийлари ойдинлашган,кам микдорда органеллалардан таркиб топган, базилляр мембранаси говак ва калин.II уч ойлик охирида ва III учойлик бошларида децидуал хужайралар, синцитиотрофобласт ва базал мембрананинг йўлдош эндотелийси билан биргаликда унинг тўқима антигенларига нисбатан яқкол иммуногистокимёвий реакцияси она-йўлдош тизимида бузилишлар ва нормал жойлашган йўлдош кўчишининг морфологик эквивалента хисобланади.
6. Ҳомиладорлар ва киндик конидаги маркерлар орасида коррелляцион боғликлик аниқланган. TNF-ава IL-6 r=+0,64; NO ва IL-6 r=+0,063; NO2 BaIL-6 r=+0,56; СОД ва IL-6 r=+0,53 ораларида ўрта кучдаги бевосита коррелляцион боғлиқлик аниқланди.
7. НЖЙБК ривожланиши прогнози маркерлари ҳомиладорлар қонидаги қуйидаги кўрсаткичлар: IL-6 53,1+3,93 пг/мл ва ундан кўп, ЭТ-1 l,16+0,07fmol/ml ва ундан кўп;УЕСҒ 13,8+ 0,68 пг/мл ва ундан ортиқ; фибронектин 356,4+14,768 пг/мл ва ундан ортиқ; PLGF 182,8+8,2 пг/мл ва ундан паст бўлиши хисобланади.
8. Гипертензив синдромсиз ҳомиладор аёлларда НЖЙБК ривожланиши патогенези она ва хомила организмига инфекция кириши (кўпинча хламидиялар, ЦМВ, ОГВ, уреаплазма) ва тизимли яллиғланиш жавобининг фаоллашуви, эндотелиал дисфункция ривожланиши, гемодинамик бузилишлар, фетоплацентар комплексда компенсатор механизмлар узилишига олиб келади.
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни давлат томонидан қўллаб - қувватлашнинг назарий асосларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози давом этаётган шароитда иқтисодиётда чуқур таркибий ўзгаришлар ва тизимли ислоҳотларни амалга ошириш, барқарор иқтисодий ўсишни таъминлашнинг омили сифатида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик (КБХТ)нинг аҳамияти ортиб бормокда. Маълумотларга кўра, «Хитойда иш билан банд аҳолининг 81,4 фоизи, ялпи ички маҳсулотнинг (ЯИМ) 54,3 фоизи, Японияда мос равишда 70,8; 67,0 фоизи, АҚШ да 50,6; 53,1 фоизи кичик бизнес улушига тўғри келмокда»1.
Ўзбекистонда барқарор иктисодий ўсиш суръатларини таъминлаш борасида амалга оширилаётган ислоҳотлар «Республика иқтисодиётида хусусий мулкнинг ўрни ва ролини, ЯИМдаги улушини изчил ошириш, уларнинг моддий ва кредит ресурсларидан фойдаланишини кенгайтириш, бизнес муҳитни яхшилаш, иктисодиётда давлат иштирокини камайтириш»2 га қаратилган. Шу боне, республикада самарали тарзда амалга оширилаётган ислохотлар туфайли «ЯИМда КБХТнинг улуши 2000 йилдаги 31 фоиздан бугунги кунда 56,7 фоизга етди ва 1,8 баробар ошди. Жами саноат маҳсулотларининг 31,7 фоизи, кўрсатилаётган бозор хизматларининг деярли барчаси, иш билан банд аҳолининг 77 фоиздан ортиғи КБХТ улушига тўғри келди»3. Айни пайтда КБХТнинг жадал ўсишини таъминлаш, хусусий мулкни ҳимоя қилиш, тадбиркорликни ривожлантириш йўлидаги баъзи маъмурий тўсиқларни бартараф этиш, республикада инвестиция ва ишбилармонлик муҳитини сифат жиҳатдан янги босқичга кўтариш орқали уни халкаро меъёрларга тўлиқ жавоб беришини таъминлаш лозим.
Юқорида қайд этилган ҳолатлар мамлакат аҳолисининг ҳаёт даражасини ошириш учун тадбиркорлик салоҳиятини (ТС) ривожлантириш, унинг барқарор суръатларда ўсишини таъминлаш, мустақил хўжалик юритиш ташаббускорлигидан самарали фойдаланишга имкон берувчи институционал асосларини такомиллаштириб боришни такозо этади. Бунда КБХТ субъектлари фаолиятини давлат томонидан иқтисодий дастак ва воситалар оркали қўллаб-қувватлашда селективлик тамойилини қўллаш мақсадга мувофикдир. Ушбу ёндашув давлат томонидан КБХТни қўллаб-қувватлашнинг назарий асосларини такомиллаштиришни, тадбиркорлик салоҳиятини (ТС) ошириш услубиёти ва стратегиясини такомиллаштирувчи янги илмий дастур яратишни ва муаммоларни тизимли хал этиш имконини беради.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 15 майдаги ПФ-4725-сонли «Хусусий мулк, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ишончли ҳимоя қилишни таъминлаш, уларни жадал ривожлантириш йўлидаги тўсиқларни бартараф этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2016 йил 5 октябрдаги ПФ-4848-сонли «Тадбиркорлик фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга, хусусий мулкни хар томонлама химоя қилишга ва ишбилармонлик муҳитини сифат жиҳатидан яхшилашга дойр қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонлари ва мазкур соҳага тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади иқтисодиётни модернизациялаш шароитида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини давлат томонидан иқтисодий қўллаб-қувватлашнинг назарий асосларини селективлик тамойили асосида такомиллаштириш, уларнинг инновацион рақобатбардошлигини таъминлашга қаратилган илмий таклиф ва амалий тавсияларни ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
КБХТни давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг назарий асосларини тизимли такомиллаштиришнинг селектив ёндашуви асосланган;
юридик шахс макомини олмаган ҳолда якка тартибда фаолият юритувчи оилавий тадбиркорлик субъекта сифатида рўйхатдан ўтган оила аъзосининг солик тўлови ва суғурта бадалини ҳисоблаш ва тўлаш тартиби ишлаб чиқилган;
якка тартибда фаолият юритувчи тадбиркорларга қўшимча ишчи кучини ёллаш имконини бериш тартиби ишлаб чиқилган;
кичик бизнес субъектларини аниқлашда белгиланган меъёрдаги ишчилар сонини касб-хунар коллежи битирувчилари бандлиги самарадорлигини ошириш ва меҳнат сиғимкорлиги юқори бўлган тармокларнинг устувор ривожлантириш заруриятидан келиб чиқиб, селектив ёндашган ҳолда ошириб бориш услубиёти такомиллаштирилган;
солиқ конунчилиги концепциясида касб-ҳунар коллежи битирувчилари томонидан тадбиркорлик билан шуғулланишда катъий белгиланган солик ва ягона ижтимоий тўлов бўйича имтиёзлар қўллаш тартиби ишлаб чиқилган;
КБХТда бизнес муҳитининг шаффофлиги ва кулайлигини таъминлайдиган давлат хизматларининг интеграциялаштирилган тизимининг интерактивлик тамойили асосида фаолият юритадиган марказларни ташкил этиш услуби ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни давлат томонидан қўллаб қувватлашнинг назарий асосларини такомиллаштириш» мавзусида амалга оширилган тадқиқот жараёнида куйидаги илмий ва амалий таклифлар ишлаб чиқилди:
1. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини давлат томонидан иқтисодий кўллаб-кувватлаш тушунчаси кенг қиррали категория бўлиб, унинг мохияти корхоналарнинг шаклланиш давридаги бозор ўзгаришлари таъсирига мослашишида давлатнинг моддий кўмагини англатади. Бу кўмак кичик бизнес субъектларига такдим этилиши ва жахон тажрибасини умумлаштирган ҳолда «кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик» атамасини «кичик бизнес субъектлари» атамасига алмаштириш ва кабул килинган қонунларга ўзгартириш киритиш таклиф этилади.
2. Ўзбекистонда КБХТ субъектларини давлат томонидан қўллаб-кувватлашни селектив (танлама) тамойили асосида амалга ошириш мақсадга мувофикдир. Бунда қўллаб-қувватлашнинг максади - ижтимоий-иқтисодий нафликни (Margcnal Social Benefit); танлаш мезонлари -субъектларнинг инновацияларни қўллаши, экспортга йўналтирилган маҳсулот (хизматлар) ишлаб чиқариши, янги муқобил иш жойларини яратиши, локализация дастурида иштирок этиши, худудларда кластер тармокларни яратишга кўшаётган ҳиссаси ва рақобатбардошлиги; қўллаб-қувватлашнинг самараси сифатида - махсулотни ишлаб чиқаришдаги маржинал ижтимоий нафликнинг маржинал ижтимоий харажатлардан юқори бўлишини инобатга олиниши лозим.
3. КБХТ субъектларини давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг назарий асосларини куйидаги йўналишларда такомиллаштириш таклиф этилади:
- биринчидан, иктисодий қўллаб-кувватлаш танлов асосида, мақсадли, муддатли (қисқа давр), мезонли, ижтимоий-иқтисодий самарали хамда бозор механизми ишлаши, эркин рақобат шаклланишига тўсиқ бўлмаган ҳолда бизнес субъектларининг яшовчанлиги ва рақобатбардошлигига ижобий таъсир кўрсатадиган, субъектларни дискриминация қилинишига қарши чора-тадбир бўлмоғи;
- иккинчидан, ривожланган мамлакатлар тажрибаси ва тадқиқотимиз натижасига биноан давлатнинг бизнес субъектларини иктисодий қўллаб-қувватлашнинг оптимал кўлами олинган маржинал ижтимоий-иктисодий нафлик маржинал ижтимоий харажатларга тенг: MSB=MSC бўлган нуқтада белгиланиши лозим.
4. КБХТни давлат томонидан қўллаб-кувватлашнинг ташкилий, ижтимоий, ҳуқуқий ва иқтисодий механизмлари тахлил этилиб, амалга ошириш дастаклари баҳоланди. Иктисодий механизм тадбиркорлик фаолиятига ички харакатлантирувчи куч сифатида таъсир этади ва унинг таркибий кисмига айланади. Мамлакатнинг иктисодий ривожланишини таъминлашда КБХТнинг локомотив сифатидаги аҳамиятини оширишда «самарали ғилдирак» вазифасини бажаради. Тадбиркорлик фаолиятида тўғри ва мақсадли фойдаланиш натижасида корхонанинг ва аҳолининг тадбиркорлик даромади кўпайиши таъминланади.
5. Методологик нуқтаи назаридан КБХТни давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг назарий асосларини такомиллаштиришда мавжуд институционал механизмнинг бир-бири билан ўзаро боғлиқлиги, улар ўртасида юзага келадиган номутаносибликлар ва узилишларни аниклашни ўз ичига олувчи селектив ёндашувни қўллаш зарур.
6. Тадбиркорлик салохиятини оширишда фаолиятнинг нафлилик меъёрлари ва иктисодий ҳолатлари (нафсизлик, хусусий, жамоавий, ижтимоий ва кўшилмаган нафлилик) тадбиркорлик фаолиятининг сифат даражаларига (заифлик, етуклик, ривожланган, истиқболли ва номукаммал фаолият) мос келишига асосий мезон сифатида қаралиши соғлом рақобатни ривожлантиришда асос бўлади.
7. Миллий иқтисодиётда КБХТни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш назариясида антимонопол, бож-тариф ва монетар сиёсат дастакларининг рағбатлантирувчи функцияларини кучайтириш тақозо этилади. Жумладан, КБХТни давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг иктисодий механизмини дастак ва воситаларини рагбатлантирувчи ва тартибга солувчи функциялари таъсирчанлигини ошириш максадга мувофикдир.
8. Кичик бизнес субъектларининг саноат кооперациясини ривожлантиришда, молиявий қўллаб-кувватлашда селектив ёндашувни жорий этиш оркали иқтисодий механизмни такомиллаштириб борилиши худудларни индустриал ривожлантириш бўйича ишлаб чиқилган дастурлар ижроси самарадорлиги ошишига хизмат килади. Кичик корхоналарни селектив саралаш усули оркали кўллаб-кувватлаш ишлаб чиқариш қувватларидан тўлиқ фойдаланишни яхшилаш, корхоналарни техник-технологик қайта жихозлаш ишларини ташкил этишда, таркибий ўзгартириш ва молиявий соғломлаштириш натижасида кичик корхоналарни қўллаб-қувватлаш инфратузилмалари элементларини шакллантиришда, босқичли ишлаб чиқаришни кузатиш ва назорат килишга замин яратади.
9. Эконометрик таҳлил натижаларидан кўриниб турибдики, ўрганилаётган КБХТ ривожланишига таъсир этувчи омиллардан учтаси, сохага ажратилаётган кредитлар ва киритилаётган инвестициялар, соҳанинг мамлакат экспортидаги ҳиссаси ижобий (+), колган учтаси -иқтисодиётдаги солиқ юки, юридик шахсларнинг даромад (фойда) солиги ставкаси ва кичик бизнес субъектлари учун ўрнатилган ягона солик ставкалари ўртасида салбий (-) боғликликни доимий аниқлаштириб бориш тавсия этилади.
10. КБХТни давлат томонидан қўллаб-кувватлашнинг назарий асосларини такомиллаштиришда куйидаги тавсияларни амалиётга жорий этиш мақсадга мувофиқ: КБХТни ривожлантиришда тадбиркорлик соҳасида малакали кадрлар тайёрлашнинг ўрта ва узок муддатга мўлжалланган мақсадли Давлат дастурини ишлаб чикиш, янги бизнесни қўллаб-қувватлаш услубиятини касб-ҳунар коллежи ва олий таълим битирувчиларига нисбатан кенгроқ жорий этиш, КБХТ субъектлари учун давлат харидлари товар диверсификациясини янада кенгайтириш, тадбиркорлар учун хомашё ресурсларидан фойдаланишни янада соддалаштириш, КБХТ субъектлари экспортини қўллаб-қувватлаш жамғармаси устав капиталини кўпайтириш ҳисобидан молиявий хизмат турларини янада кенгайтириш ва ҳудудларда жамғарманинг таркибий бўлимларини ташкил этиш орқали корхоналарнинг экспорт салоҳиятини ошириш мақсадга мувофикдир.
11. «Навоий» эркин индустриал-иқтисодий ҳудудида жорий этилган солиқ ва божхона имтиёзларидан микрофирма ва кичик корхоналарнинг самарали фойдаланишини рағбатлантириш мақсадида жалб этилаётган тўғридан-тўғри инвестиция ҳажмини камайтирган ҳолда солиқ ва божхона режимини сақлаб қолиш, кичик саноат корхоналарида маҳсулотни 3-4 босқичли юқори кўшимча қийматга эга бўлган маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва сотиш муаммосини ҳал этишда жаҳон тажрибасидан самарали фойдаланиш, «Қишлоқ жойларида саноатни ривожлантириш тўғрисида»ги Қонунни қабул қилиш ва «Битта қишлокда юзта товар» шиорини амалда қўллаш максадга мувофикдир.
12. КБХТни молиялаштириш амалиётида молиялаштириш услубий ёндашувини такомиллаштиришда мулк шаклидан катъий назар барча кичик бизнес субъектларининг инвестициялаш манбаларидан фойдаланишда тенг имкониятларга эга бўлишлари ҳамда ўз фаолиятларини янги бошлаган тадбиркорлик субъектлари давлат кафолати оркали қўллаб-кувватланиши, жумладан, коллеж битирувчиларига энг кам иш ҳақининг 100 баробари микдорида берилаётган имтиёзли кредитларни гаров мулкисиз берилишида давлат (ёки ота-оналар) кафолатини таъминлаш, инфратузилма таркибида миллий венчур усулида молиялаштириш амалиётини кенг қўллаш, ишлаб чиқаришни модернизациялаш жараёнида инновацион усулларни қўллаш натижасида маҳсулот ҳажмини оширишдан олинган меъёрий даромадларга нисбатан солик имтиёзларини жорий этиш оркали рағбатлантириш услубиятини изчил давом эттириш максадга мувофикдир.
Кристалли кремний фотоэлектрик батареялари асосида бириктирилган энергетик қурилмалар
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жахонда бугунги кунда қизғин ривожланаётган гелиоэнергетика йуналишида муҳим физик - техник муаммолардан бири янги материалларни куёш элементига татбик килиш имкониятларини аниқлаш ва узок ишлаш муддатига эга, арзонлиги билан фаркланувчи, хар хил иклимий шароитларга мослашиш имконияти мавжуд бўлган фотоэлектрик ўзгартиргичларни ишлаб чиқишдан иборат. Шу нуқтаи назардан бириктирилган фотоиссиқлик энергия тизимлари соҳасининг ривожи истикболли йўналишлардан бири бўлиб хисобланади.
Фотоэлектрик ўзгартиргичларда иссиқлик ажралиши билан боглик ва қўшимча куёш нурланиши спектрини камраб олишни таъминлаш оркали электр энергияси ишлаб чиқаришни маълум даражада ошишини таъминловчи бириктирилган фотоэлектрик ва термоэлектрик тизимларини ишлаб чиқаришга мамлакатимиз олимлари томонидан алохида эътибор қаратилган. Бу сохада металл ва полимер трубкалар асосидаги сув билан совитиладиган конструкция ёрдамида хароратни пасайтириш имконини берувчи бириктирилган фотоиссиклик курилмасини яратиш, шунингдек совитувчи элемент - конструкцияси ёрдамида (вентилятор, иссиклик коллектори билан) фотоэлектрик батарея параметрларини маълум бир даражада тиклаш, замонавий талабларга жавоб берувчи конструкциялар ишлаб чиқиш борасида сезиларли натижаларга эришилмокда.
Бириктирилган фотоэлектрик ва термоэлектрик тизимларини ишлао чиқишда бутловчи кисмларни муваффакиятли саралаб танлаб олиш, шунингдек куёш элемента жуфтлигида электр энергиясини ишлаб чиқариш фойдали иш коэффициентини ошириш мухим аҳамият касб этмокда. Бу борада иссиқ иқлим шароитидаги минтақаларда бошқа курилмалар билан кристалл кремний асосидаги бириктирилган фотоэлектрик курилмани яратиш, фотоэлектрик батареянинг орка юзаси билан хар хил юзада туташтириладиган “буфер” иссиқлик кабул қилгич асосидаги фотоиссиклик курилмасининг тайёрлаш технологиясини ишлаб чикиш, фотоиссиклик батарея электрофизик ва иссиклик техникавий параметрларини оптималлигини таъминлаш, худудлар учун иқлим шароитига жавоб берадиган совитиш ускунасига эга фотоэлектрик батареясини ишлаб чикариш муҳим ҳисобланади. Юкорида келтирилган илмий-тадкикотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 1 мартдаги ПҚ-4512-сон “Мукобил энергия манбаларини янада ривожлантириш чора -тадбирлари тўғрисида”ги Фармони ва 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон “2015-2019 йилларда ижтимоий соха ва иқтисодиёт тармоқларида энергия сарфини кисқартириш, энергиятежамкор технологияларни татбик этиш чоралари дастури тўғрисида”ги Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади тўғри ва акслантирилган қуёш нурланиши учун оптимал параметрларга эга бўлган иссиқ иклим шароитларига мўлжалланган фотоэлектрик батарея асосида бириктирилган энергетик қурилмаларни ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
фотоэлектрик батареяни Қуёшга нисбатан оператив равишда ориентация қилишнинг интерфейс усули таклиф қилинган;
иссиқ иклим шароитларига мослаштирилган кўшимча қуёш элементлари билан таъминланган фотоэлектрик батарея конструкцияси ишлаб чиқилган;
фотоэлектрик батареянинг ҳарорат динамикасини ўзгаришини аниқлашга имкон берувчи Solid Works Flow Simulation дастурида фотоиссиклик курилмасининг иссиклик модели ишлаб чиқилган ва фотоиссиклик батареяси ҳароратига сув окими тезлиги таъсири баҳоланган, фотоиссиклик батареясининг иш ҳарорат режимининг барқарорлигини таъминловчи совитувчи трубкалар учун материаллар тури ва уларнинг металл-лист асосидаги (иссиклик ютувчи материал) абсорбернинг конструкция элементига боғлиқлиги аникланган;
илк бор экспериментал фотоэлектрик батарея ўлчамларига мутаносиб акслантирувчи рефлекторларнинг қўлланилиши қуёш нурланиши оқим зичлигини 1,6 марта ва мос равишда қуёш элементлари қувватини 18% га, термобатареяда эса 47% ортишига олиб келган. Термоэлектрик батареяларнинг қўлланилиши ҳисобига қуёш элементининг ҳарорати пасайиши натижасида куёш элементларининг самарадорлиги 2% га ортиши аниқланган;
юзаси тоза ва чангланган фотоэлектрик батареяда фойдали иш коэффициента нисбий ўзгаришини аниқлашга имкон берувчи фотоэлектрик батарея юзасининг чангланиш даражасини аниқлаш усули таклиф этилган;
бошқариладиган совутиш мосламасига эта фотоэлектрик курилма ишлаб чиқилган, иккита айнан ўхшаш фотоэлектрик батареянинг эксплуатацион характеристикаларига мажбурий хаво совутишнинг таъсири ўрганилган ҳамда фотоэлектрик батарея кувватининг совитувчи ҳаво оқим тезлигига чизикли боғлиқлиги аниқланган;
фотоиссиклик батареяси электрик кувватини 38% га ўзгартирувчи полимер трубкалар асосида совутиш мосламасига эга фотоиссиклик қурилмасининг янги варианта ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
“Кристалли кремний фотоэлектрик батареялари асосидаги бириктирилган энергетик курилмалар”мавзусидаги докторлик диссертациялари бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Кенг диапазонли куёш нурланиши спектридан самарали фойдаланиш орқали фотоқабулқилгич юзаларининг каскад жойлашуви ҳисобига, шунингдек хўжалик эҳтиёжи учун фойдаланиладиган сувни иситиш учун ажралаётган иссиқликни ишлатиш ҳисобига системанинг фотоэлектрик қисми ҳароратини тушириш эвазига куёш курилмаларининг тўғри ва кучсиз акслантирилган куёш нурланишларида фойдали иш коэффициентини оширишга эришилди.
2. Кристалл кремнийли фотоэлектрик батарея асосидаги бириктирилган курилмаларни тайёрлаш технологияси ишлаб чиқилган ва унинг асосида фотоиссиклик, мажбурий хаво совутишли фотоэлектрик курилмалар ишлаб чиқиш мумкинлиги кўрсатилди.
3. Қуёш нурларининг тушиш бурчагини ҳисоблаш учун Visual Basic да дастур ва усул ишлаб чикилган, хамда улар асосида фотоэлектрик батареяларнинг ориентация оптимал бурчаклари аниқ бўлган экспериментал курилмалар тайёрланди.
4. Фотоиссиклик батареясининг хароратига сув окими тезлигининг таъсирини баҳолаш ва фотоэлектрик батареяда ҳарорат таксимланишининг ўзгариши динамикасини аниқлашга имкон берадиган Solid Works Flow Simulation дастурида фотоиссиклик батареясининг иссиклик модели ишлаб чиқилди ва кувурлар учун турли материалларни қўллаш барқарор режимда унинг иш хароратларини ўзгартирмаслиги кўрсатилди ва аксинча харорат режими абсорбер конструкцияси элементи металл лист асосидаги иссиқлик ютувчи материалга боғлиқлигини кўрсатиш мумкин.
5. Атроф-муҳит ҳарорати 21° С бўлганда рефлекторлар кўлланилиши натижасида қуёш нурланишининг оқим зичлиги 1,6 марта, мос равишда қуёш элементларида электрик кувват 18% га, термобатареяда эса 47,0% га ортиши аниқланди, хамда термоэлектрик батареялар кўлланилиши ҳисобига куёш элементларининг самарадорлиги 2% га ошириш имкони кўрсатилди.
6. Илк бор таклиф қилинган усул ёрдамида тоза ва чанг босган фотоэлектрик батареяда фойдали иш коэффициентининг нисбий ўзгариши мумкинлигини кўрсатиш мумкин.
7. Иккита айнан ўхшаш фотоэлектрик батареяларда мажбурий хаво совитишдан фойдаланиш ҳисобига фотоэлектрик батарея кувватининг совитувчи хаво оқими тезлигига чизиқли боғлиқлигини аниқлаш мумкинлиги кўрсатилган.
8. Полимер трубкалар асосидаги совутиш мосламасини фотоиссиклик қурилмасида кўллаш ҳисобига унинг электрик кувватини 38% га оширишга имкон берувчи варианти ишлаб чиқилган.
9. Илк бор иссиқ иқлим регионлари учун пайвандлаш агрегатлари ва кудуқлардан сув кўтаришда фойдаланиш, марказлаштирилган электр энергиясидан узокда жойлашган объектларни электр энергияси билан шошилинч суратда таъминлаш учун автоном ҳаракатчан кўп функцияли фотоэлектрик станция намуналари ишлаб чикилган.
Марказий Фарғона ерларидаги арзик-шохли, шох-арзикли қатламлар генезиси, физик-кимёвий ва биогеокимёвий хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда экин майдонларининг деградацияга учраши, чўлланиш ва боткокланиш, сув ва шамол эрозияси, шўрланиш ҳамда ифлосланиш жараёнлари туфайли минглаб гектар ерлар қишлоқ хўжалигида фойдаланишдан чиқиб кетмокда. «Дунё бўйича суғориладиган ерларнинг қарийб 40 фоизи турли даражада шўрланган, 7 млн. гектар ер майдони деградация жараёнларига учраган ва хар Йили 25 млн. гектар ер сахроларга айланмокда»1. Антропоген таъсирлар натижасида тупроқларда деградация жараёни авж олиб бораётган шароитда геокимёвий ландшафтларда кимёвий элементларнинг ҳар хил барьерларда аккумуляция ва дифференциация жараёнларини баҳолаш долзарб муаммолар қаторида туради2.
Ўзбекистонда суғориладиган майдонлардаги деҳқончилик амалиёти, шўрланмаган тупроқлар биланбирга шўрланган ва ҳар хил чуқурликларида сув ва хаво ўтказувчанлиги ёмон бўлган тупроқларнинг кимёвий, геокимёвий хусусиятларини педогеокимёвий нуқтаи назардан тадқиқ этиш, уларда Fe, Са, Mg, Na, Ва, К, Sr, Rb каби макроэлементларни, захарли металлар ва металмасларни, яъни сурьма, мишьяк, кадмий, симоб кам ўрганилган, ўрганилмаган (Кист) литий, стронций, цезий, олтин, скандий, иттербий, лантан, самарий, калай, уран, торий ва бошқа элементларни агроландшафтларда ўсимлик-тупроқ-оналик жинс занжирида ҳамда тупрок қатламлари ва арзик-шохли, шох-арзикли катламлар занжирида тадқиқ этилиши зарур ва шу куннинг долзарб муаммолари каторидан жой олади.
Дунёда ҳар бир индивидуал шароит учун элемент ва элементлар гурухининг типоморф гурухдари, парагенетик ҳолатлари, миграция ва аккумуляция хусусиятларини тадқик этиш, хусусан сугориладиган тупрокларда, унинг генетик горизонтлари, педогеокимёвий барьерлари хамда янги яралмаларида ўрганиш ҳозирги кунда катта назарий ва амалий ахамият касб этади.Шунингдек, элементларнинг миграция ва аккумуляциясини, ўрганилган тупроқлар учун фон микдорлари хамда тупрок-геокимёвий провинцияларни, техноген информацион банк яратиш ва бошқаларни аниқлаш мавзунинг долзарблигидан далолат беради.Педогеокимёвий шароитларда очиқ ва ёпиқ, яъни кўмилган тупрок ёки педолит тадқиқ этишда элементлар ва моддаларнинг миграцияси, аккумуляцияси, дифференциацияси долзарб хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ-1958-сон «2013-2017 йиллар даврида сугориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида»ги карори ва Вазирлар Махкамасининг 2008 йил 28 ноябрдаги 261-сон «Сугориладиган ерларнинг мелиоратив холатини яхшилаш дастурларини шакллантириш ва амалга оширишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг максади Марказий Фарғонада шаклланган сугориладиган шўрланган педолитли ўтлоки саз тупрокларнинг агрокимёвий, мелиоратив ва педогеокимёвий хусусиятлари ҳамда унумдорлигини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилигикуйидагилардан иборат:
сугориладиган ўтлоқи саз тупроқларнинг генетик қатламларида арзик-шохли, шох-арзикли қатламлар чуқурлигини саёзлашиб бориши, марказ томон кўтарилиб ер юзасига яқинлашиб бориши аниқланган;
педолитли қатламлар ва тупрокда қатор микро- ва макроэлементлар учун фон микдори ишлаб чиқилган;
кислородли икки томонлама барьерлар тавсифи такомиллаштирилган;
молибденли кучсиз, ўртача, кучли аномалиялар очилган ва унга мое равишда провинциялар аникланган.
ХУЛОСАЛАР
Кимёвий элементларни табиий оқимини тупрокларда ва педолитли қатламларда тупроқ-геокимёвий аспектда локал ва регионал даражада кетма-кет тадқиқ этиш куйидаги илмий хулосаларга олиб келди:
1. Кимёвий элементлар ва уларнинг окими тупрок-генетик катламларини педолитли катлам билан тупроқларни боглаб туради ва элементар ландшафт таркибида бўлади, бир пайтнинг ўзида геокимёвий ландшафт занжирини ҳосил қилади.Бу оқимлар бир бутун бўлиб, кимёвий элементлар хам ўзаро бу оқимда таъсирланади ва биогеокимёвий жараёнларни ташкил килади, бу холат ўрганилган элементлар циклини хосил килади.
Тупрокларда, педолитли катламларда ва оналик жинсида кимёвий элементларнинг аккумуляцияси, миграция ва дифференциацияси педоген, экзоген, эндоген, техноген омилларни биргаликдаги ёки алоҳида-алоҳида таъсири натижасида юз беради.Бу оқимлар бир пайтнинг ўзида субстрат, яъни тупрок, педолит катлам, оналик жинсларга ўз таъсирини ўтказади. Кам ўрганилган, ўрганилмаган элементлар бу жараёнда фақат таркатувчилар бўлиб хисобланади.
2. Тупрокдаги кимёвий элементлар окими уларнинг антропоген айланма харакатида жиддий роль ўйнайди. Ландшафт блокларидаги Мо, Ва, Sr ва бошқа элементлар микдори унга жиддий таъсир кўрсатади. Бу таъсир тупрок унумдорлигини пасайишида, кишлок хўжалик ўсимликларини яшаш шароитини ёмонлашувида ва бошкаларда намоён бўлади. Кимёвий элементлар хусусияти ва геокимёвий ландшафт шароитлари, уларни яъни элементларнинг миграция, аккумуляция, дифференциация даражаларини белгилайди.
3. Педолитли тупроқларнинг тез қайта шўрланишига асосий сабаблардан бири бу - шўр ювиш жараёнида сувда эрувчи тузлар устки қатламлардан ювилиб сув-туз ўтказувчанлиги ёмон бўлган арзик-шохли, шох-арзикли катлам устида аккумуляцияланади, бу қатламлар унча чуқур эмас. Саёз педолитли барьерларга эга бўлган тупроқларга экилган буғдой май ойида бундан жиддий зарар кўрмокда, яъни сугоргандан кейин тузлар тезда 18-33 ёки 32-55 см. га тушиб боради ва суғориш тўхтагандан кейин яна 2-3 кунда тузлар юкорига ҳаракат қилиб чиқиб олади.Бу жараёнда айрим ҳолларда сульфатли шўрланган ерларда вактинча сода ҳосил бўлади ва натижада нам ҳамда озика элементлари етарли бўлишига қарамай буғдой майсаси аввалига дог шаклларида сарғайиб, кейинчалик нобуд бўлади.
4. Арзик-шохли, шох-арзикли қатламлари тупроқларнинг маданийлашганлик даражаси ортиши билан деградациясикучаймокда, яъни қатламни бузилиш ҳолати рўй бермокда, бу ҳодиса ушбу ўринда ижобий холат хисобланади. Ушбу қатламларда ўрганилган элементларнинг (Na, Mg, К, Са, Fe, Rb, Sr, Ва, Sc, Cr, Co, Ni, As, Br, Cd, Sb, Cs, Hf, Ta, W, Au, Hg, La, Ce, Nd, Sm, Eu, Tb, Yb, Lu, Th, U) атом ядросини мураккаблашуви ва огирлашуви билан уларнинг кларк микдори камаяди.
5. Тупроқ эритмаси каби реал эритмаларда кимёвий потенциал, яъни энергия эритмани ташкил этувчи ион концентрацияси билан эмас, балки унинг фаоллиги билан ифодаланади. Натрий катиони концентрацияси ортиши билан ион фаоллиги камаяди. Бунда тупрок эритмаси концентрацияси билан Na* катиони ўртасидаги богланиш +0,2 бўлиб, алокадорлик ўртача фаоллик билан фаоллик коэффициента ўртасидаги алокадорлик, яъни г=0,66 ни ташкил килади.
6. Арзик-шохли, шох-арзикли катламлар сугориладиган ўтлоқи саз тупрокларнинг генетик қатламлари бўлиб, улар педолитлар дейилади.Улар ушбу тупрокларнинг шаклланиши давомида хосил бўлиб, узок вақт давомида кишлок хўжалигида фойдаланиш натижасида, яъни антропоген омиллар таъсирлари натижасида ўз хусусиятларини йўкотадилар.
7. Элемент таркиби ва концентрация кларки, арзик-шохли катламларда аккумуляцияланиши ва дифференциациясига кўра 93-111 см., 32-55 см., 18-33 см. ларда жойлашган катламларнинг келиб чиқиши хусусиятини ўзаро якинлигидан далолат беради.
8. Кимёвий элементларнинг ландшафт блокларида таркалиши, аккумуляцияси уларнинг муҳим тавсифий кўрсаткичларидан бўлиб, элемент ва субстратнинг қатор хосса ва хусусиятларига боғлиқ бўлади. Литосфера, тупрокда элементларнинг таркалиши уларнинг тартиб раками, зарядига, шунингдек, атом массасига боғлиқ. Атом массаси ва заряди ортиши билан уларнинг тарқоқлиги камаяди.
9. Элементларнинг юкори микдорий провинциялари буғланувчи ва оксидланувчи, глейли барьерларга боғлиқ бўлади. Юқори микдорий провинция аккумулятив ландшафт тупрокларида кўпроқ ўз аксини топади.
Провинция ва барьерларни хам чукур 50-100 см., саёз 30-50 см., юза 0-30 см. га ажратиш мақсадга мувофиқ. Чукур ҳолатдаги баъзи ҳолларда саёз ҳолатдаги провинцияларнинг қишлок хўжалик ва бошқа илдизи унча чукурга бормайдиган ўсимликларга таъсири сезилмайди.
10. Ижобий провинцияларда элемент ёки уларнинг ассоциацияси тупрокда нисбатан кўп бўлади ва шу элементга муҳтож ўсимликлар гуруҳи экилганда юқори унумдорликка эришилади.
11. Салбий провинцияга тегишли элемент ёки элементлар ассоциацияси тупрокда ўсимлик учун етарли даражадан кам бўлади бу, ҳолатни тузатиш учун қўшимча равишда тегишли микроэлемент тупроққа солинади.
12. Кучсиз, ўртача ва юкори даражадаги молибденли провинция шўрланган, сугориладиган ўтлоқи саз тупроқларга хос бўлиб, унда Мо микдори 2-4 КК, 6-10 КК, 10-12 КК ларда мавжуд. Молибден етишмовчилиги унинг микдори тупрокда 1,5 мг/кг. гача бўлган ҳолатларда яқкол сезилади.
13. Ушбу тупроқлар ва педолит катламлар учун макроэлементлардан Na, Mg, К, Са, Fe, Rb, Sr, Ва, микроэлементлардан Sc, Cr, Со, Ni, As, Br, Cd, Sb, Cs, Hf, Ta, W, Au, Hg, лантаноид ва радиоактив элементлардан La, Се, Nd, Sm, Eu, Tb, Yb, Lu, Th, U ва бошкалар учун олинган ўртача кийматлар фон микдорини ташкил этади.
14. Туман кишлоқ ва сув хўжалиги бўлимлари ва фермер хўжаликларикенгашмалари кишлок хўжалиги экинларини жойлаштиришда ўсимлик турини илдизи чуқурлигини эътиборга олиб, юза, саёз ва чукур педолит катламли тупрокларнинг ҳайдов катлами учун биомикроэлементлар билан таъминланганлик даражасидан фойдаланишлари яхши натижаларга олиб келади. Вилоят гидрогеологик-мелиоратив экспедициялари шўр ювиш ишларини амалга оширишда эса сарфланадиган сув микдорини ҳисоблашни сув ўтказмас катлам чукурлигини эътиборга олган ҳолда амалга оширишлари тавсия этилади.
15. Илмий-тадқиқот ва лойиҳалаш, Ер кадастри, табиатни мухофаза килиш ва бошқа муассасалар мониторинг ишларини олиб боришларида Na, Mg, К, Са, Fe, Rb, Sr, Ва каби макроэлементлар, Sc, Cr, Со, Ni, As, Br, Cd, Sb, Cs, Hf, Ta, W, Au, Hg каби микроэлементлар хамда La, Ce, Nd, Sm, Eu, Tb, Yb, Lu, Th, U ва бошкалардан фон тариқасида фойдаланишлари мумкин.
Элементларнинг таҳлил натижалари, геокимёвий провинциялар, геокимёвий барьерлардан олий ўкув даргохдарида тупроқ кимёси, биогеокимё ва бошқа фанларни ўқитишда фойдаланишлари тавсия этилади.
Хоразм шевалари касбий лексикаси шаклланишининг ономасиологик тамойиллари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё тилшунослигида ҳар бир миллий тилнинг ички ривожланиш манбаи бўлган шеваларни тадқиқ қилиш, ушбу кўҳна бойлиқда жамулжам бўлган луғавий бирликларнинг тарихий хусусиятларини очиб бериш ҳамда лисоний ҳодисаларнинг ҳозирги тараққиёт тенденцияларини аниқлаш долзарб масалалардан хисобланади.
Мустақиллик йилларида жамият ҳаётининг турли соҳаларида аниқ мақсадга йўналтирилган изчил ислоҳотлар олиб борилиши натижасида қарийб унутилишга маҳкум бўлган маданий қадриятларимиз, хусусан, миллий тилимизни ривожлантиришга бўлган эътибор кучайди. Бунинг натижаси ўлароқ «... давлат тилининг ҳаётимиздаги ўрни ва таъсирини кучайтириш, уни том маънодаги миллий кадриятга айлантириш йўлида илгари тасаввур ҳам қилиб бўлмайдиган улкан ишлар амалга оширилди. Истиқлол йилларида ўзбек тилининг қўлланиш доираси амалда ниҳоятда кенгайгани, уни илмий асосда ривожланишга қаратилган тадқиқотлар, тилимизнинг ўзига хос хусусиятларига бағишланган илмий ва оммабоп китоблар, ўкув қўлланмалари, янги-янги луғатлар кўплаб чоп этилаётгани жамият тафаккурини юксалтиришга ўз ҳиссасини қўшмокда»1. Шу маънода миллий тафаккур ҳамда кўп йиллик анъана ва қадриятларимизнинг ёркин ифодаси бўлган касбий лексик бирликлар, уларнинг номланиш тамойиллари, ҳозирги таракқиёт манбаларини яхлит тадкик этиш, лингвистик табиатини белгилаш бугун ҳар қачонгидан ҳам долзарб ахамият касб этмокда.
Халқ тарихи ва этник-маданий ҳаётининг маҳсули бўлган соҳавий лексика, туркий тилларнинг диалектал ўзига хосликлари, сўз ва концептнинг лисоний моддийлашуви ҳамда ономасиологик жараённинг когнитив фаолият билан алоқадорлиги хориж ва ўзбек тилшунослари томонидан тадқик қилинган. Маънавий меросимиз ва кадриятларимизнинг таркибий кисми бўлган, халкимизнинг моддий ва маънавий маданият намуналарини ўзида саклаб, ривожлантириб келаётган диалектал лексика ва улардаги касбий лексик бирликлар ўзбек миллий маданияти, жамият тафаккури ривожининг асосий омилларидан биридир. Ҳудудлар аҳолиси нуткида сакланиб қолган тил элементларини йиғиш, уларни тўплаб тахдил килиш тилнинг тарихий таракқиётини кўрсатиб беришда катта аҳамиятга эта. Шу сабабли мустақилликка эришганимиздан сўнг тилшунослигимизда ўзбек адабий тилининг турли сатхдари, шу жумладан, ёзма ёдгорликларга нисбатан хам қадимийроқ бўлган халк шевалари, уларнинг ўзига хос хусусиятларини ўрганишга янада эътибор қаратила бошлади. Бу эса касбий лексик бирликлар шаклланишининг ономасиологик тамойилларини монографик тадкикот сифатида амалга ошириш заруратини кун тартибига кўяди. Мана шу мақсадда амалга оширилган ушбу тадқиқот мавзуси Хоразм шевалари касбий лексик бирликларининг ономасиологик тамойилларини белгилаши, бу жараённи харакатлантириб турувчи лингвистик конуниятларни очиб бериши ва пировардида дунё тилшунослигини бундан хабардор этиши билан хам муҳимдир.
Узбекистан Республикасининг 1995 йил 21 декабрда янги тахрирда кабул қилинган «Давлат тили хақида»ги қонуни, Узбекистан Республикаси Биринчи Президентининг 2016 йил 13 майдаги ПФ-4797-сон «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади Хоразм минтақавий касбий лексик бирликларининг ономасиологик хусусиятлари ва тамойилларини тавсифлаш, бу жараёнда содир бўладиган объект ва субъект муносабатининг воқеланиш механизмларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилар билан белгиланади:
тилимиздаги соҳавий лексик бирликларнинг тарихий-генетик таҳлили орқали уларнинг махсус тизим эканлиги очиб берилган;
касбий лексик бирликларнинг концептуал тараккиёти жараёнида белгининг категориялаштириш босқичида айрим ҳолатларда иккиламчи концепт ёки такрорий концепт масаласи юзага келиши хақидаги фикрлар асосланган;
соҳавий лексик бирликларни таркибий реконструкция килиш ва уларнинг функционал тахдили луғат таркибидаги субстрат қатлам муаммоси билан алоқадор эканлиги фактик материаллар орқали далилланган;
касбий лексик бирликларнинг вужудга келишида деривацион жараёнлар эмас, балки трансонимизация ҳодисаси, аникроғи, функционал ўзгариш содир бўлиши аниқланган;
касбий лексик бирликларнинг лисоний табиатини белгилашда, асосан, уларнинг диахрон хусусиятларини назарда тутиш билан бирга диалектологик жихатларини хам эътиборга олиш муҳимлиги лисоний материаллар асосида кўрсатиб берилган;
соҳавий лексик бирликларнинг шаклланишида, хусусан, уларнинг мотивларини белгилашда субъектнинг руҳий-психологик ҳолатидан кўра, унинг лингвокультурологик савияси муҳим омил ҳисобланиши исботланган.
ХУЛОСА
1. Минтақавий касбий лексик бирликлар умумтуркий лисоний хусусиятлар билан бирга маълум худудда яшовчи тил эгаларига хос лингвокультурологик ҳолатларни хам ўзида акс эттиради.
2. Касбий лексикага оид бирликларнинг шевалардаги бошқа тизимлардаги лугавий бирликларга нисбатан тез ўзгарувчанлиги, истеъмолдан чикиб кетиши, янги бирликларнинг пешма-пеш пайдо бўлиши каби жараёнлар иктисодий тараккиёт, глобаллашув каби ижтимоий омиллар билан боғлиқ.
3. Соҳавий лексик бирликларни ономасиологик ва стратиграфик тахдил килиш оркали уларнинг шаклланиш чегарасини хам белгилаш имкони бор. Бу борада ёзма манбаларнинг ахамияти каттадир.
4. Воха касбий лексикасига мансуб бирликлар узок асрлик тараккиёт давомида шакллангани боне улар турли лугавий катламларга мансуб бирликлардан ташкил топиши табиий. Лугавий катлам эътибори билан сохавий лексика тараккиётида ўзбек адабий тили ва бошка ўзбек шеваларида бўлгани каби туркий катламга мансуб сўзлар кўпчиликни ташкил килади. Бу холат ҳам аждодларимиз маданий ва моддий жихатдан жахоннинг бошка халкларидан колишмагани, ўзига хос тафаккур ва ҳаёт тарзига зга бўлганини белгилайдиган омиллардан биридир.
5. Минтақавий касбий лексик бирликларнинг лисоний таркибини реконструкция қилиш шуни кўрсатадики, айрим деривацион бирликлар туркий тиллар доирасидан чикиб, баъзи олтой тиллари оиласига мансуб тилларда ҳам учрайди.
6. Воҳа соҳавий лексикасининг генетик тадқиқида ареал ўзига хосликлардан бири шуки, Хоразм шевалари касбий лексик бирликлари тизимидаги эроний тилларга мансуб сўзларни эроний тилларнинг умумий лексикасига мансуб номлар; эроний тиллар учун умумий, аммо мазмунан фарқланувчи сўзлар; хоразмий тили материаллари асосида изохданувчи номлар гурухдарига ажратиш мумкин.
7. Хоразмий тилига алокадор деб ҳисобланадиган бирликларни эроний тиллар грамматикаси, улар бўйича тузилган луғатлар ёрдамида типологик қиёслаш, шунингдек, ҳозирги шева материалларини диалектологик таҳлил қилиш асосида тадқиқ қилиш тилимиз лексикасидаги субстрат бирликлар масаласига муҳим ойдинликлар киритиши мумкин.
8. Касбий лексик бирликлар инсоният маданий тараққиётининг маълум инъикоси бўлиб, дастлаб юзага келган буюм номлари кўпинча улар тайёрланган хом ашё ва материалига кўра номланган бўлиб, уларнинг номи айни предмет номларига айланган. Инсониятнинг мехнат фаолияти мукаммаллашиши билан кейинги боскичда хом ашё ва материаллар номига мансублик англатувчи кўшимчаларни кўшиш оркали турли номлар ҳосил қилинган.
9. Касбий лексикага оид номларнинг лисоний тадқиқи инсониятнинг тафаккур тараққиётини хам маълум маънода ўзида акс эттира олади. Чунки улар когнитив фаолиятнинг маҳсули сифатида билиш жараёни билан алокадордир. Жумладан, касбий лексик бирликларни функционал хусусиятга кўра танлаш усули инсоният уларнинг вазифаларини аник белгилаб олиш даражасида камолотга етгани, шунингдек, жамият хаётида мавсум билан боглик карашлар ва турли маросимлар шакллангани каби нолисоний омиллар билан боғлиқ. Инсониятнинг тафаккур ривожи кейинги боскичда уларни бирор нарсага қиёслаш, ўхшатиш, рамзий ном кўйиш даражасида тараққий қилган.
10. Касбий лексик бирликларнинг лисоний тахлили шуни кўрсатадики, хослаш тамойили нисбатан кейинги - ижтимоий формациялар шаклланган, жамиятда турли жинс, табака ва ижтимоий гурухдар ўрни муайян даражада белгиланган давр маҳсули эканини кўрсатади. Айни пайтда уларнинг ҳам ўз ички тараккиёт босқичлари мавжуд. Бирор худуд ёки шахслар томонидан ишлаб чиқилган, жорий қилинган буюмларнинг бошқа ҳудудларга тарқалиши эса жамиятнинг хар томонлама ривожланиши, халқлар ўртасида ижтимоий-сиёсий, иктисодий муносабатлар йўлга кўйилгани инъикоси ҳисобланади. Шу боне ушбу тамойил юкорида кайд килинганларига нисбатан кейинрок шакллангани хам табиийдир.
11. Сохавий лексик бирликларнинг мотивларни танлаш усулларини кузатар эканмиз, улардаги касбий йўналишлар бўйича умумий хусусиятларнинг мавжудлигини англаймиз. Тилимизнинг узок йиллик тараккиёти давомида шаклланган сохавий лексик бирликларнинг вужудга келиш жараёнида универсал ономасиологик тамойиллар хам пайдо бўлган ва мукаммаллашган.
Алкалоидлар ва олеанан қатори тритерпенларининг (глицирризин кислотаси) ҳосилалари синтези ва биологик фаоллигини аниқлаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда ацетилхолинэстеразанинг (АХЭ) юқори самарага эга бўлган қайтар ингибиторлари фосфорорганик пестицидлар билан захарланганда антидот сифатида ҳамда Альцгеймер, миастения, глаукома, фалаж, парез каби касалликларни даволашда кенг қўлланилади. Шу нуктаи назардан марказий нерв тизимининг турли патологиялари терапиясида қўлланиладиган АХЭнинг юқори самарали кайтар ингибиторларини яратиш, улар орасида антидот таъсирга препаратларни излаш; фармаконларни кимёвий модификация килиш; комплекс ҳосил қилувчи бирикмалар ёрдамида кам дозали, сувда эрувчан ва кенг терапевтик индексга эга препаратлар яратиш ҳозирги куннинг муҳим муаммоларидан бири ҳисобланади.
Узбекистан мустақилликка эришгандан кейин маҳаллий ўсимлик хом-ашёси асосида катар касалликлар терапиясида қўлланиладиган кам дозали, юқори самарали препаратлар яратиш бўйича илмий изланишларни юкори савияда ташкил этиш ва ахолини сифатли дори воситалари билан таъминлаш йўналишида кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижалар кўлга киритилди. Бу борада глицирризин кислотаси (ГК) ва унинг айрим ҳосилалари асосида тиббиёт амалиётида қўлланиладиган фармаконларнинг кам дозали, сувда эрувчан ва кенг терапевтик индексга эга дори шаклларини яратиш бўйича изланишларни алохида таъкидлаш мумкин.
Бугунги кунда дунёда ГК асосида молекуляр капсулалаш усули ёрдамида сувда кам эрийдиган турли хил фармаконларнинг комплекслари олиниб, талаб этилган самарага фармаконнинг микдори жуда кам бўлганда хам эришилиши аниқланган. Бу кўплаб дори воситаларининг салбий таъсирини сезиларли даражада камайтиришда энг самарали усул хисобланмокда, ГК ва унинг хосилалари асосида, яллиғланишга, орттирилган иммунотанкислик синдромига, тери ва ошқозон саратонига карши дори воситалари, кам дозали, сувда эрувчан ва кенг терапевтик индексга эга препаратлар яратилиб, амалиётга тадбиқ этилмокда. Бу соҳадаги изланишлар биоорганик кимё, тиббиёт соҳасидаги долзарб масалалардан ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 14 июлдаги ПҚ-416-сон «Маҳаллий дори-дармон ва тиббиёт буюмлари ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-кувватлаш чора тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ацетилхолинэстеразанинг антидот таъсирли азот тутган фосфорорганик қайтар ингибиторлари ҳамда яллиғланишга қарши фаолликка эта айрим препаратлар билан глицирризин кислота хосилалари асосида кенг терапевтик таъсири бўлган дори воситаларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
айрим алкалоидлар ва азот тутган гетерохалқали бирикмаларнинг (морфолин, пиперидин, гексаметиленимин, анабазин, лупинин, эпилупинин) метил-, метилтион- ва фенилфосфон кислоталари билан АХЭнинг фаол марказита мое келувчи мураккаб эфирлари ва тузлари синтез қилинган;
метилтионфосфонат молекуласида икки ва ундан ортиқ асимметрии марказлар бўлиши ЯМР-спектрида диастереомер анизохронлик эффектини пайдо бўлишига олиб келиши аниқланган;
АХЭ ферментининг ўта фаол кайтар ингибиторлари аниқланган;
моддаларнинг тузилиши билан фаоллиги орасидаги боғлиқлик ҳамда метилтионфосфонатларнинг антидотлик хоссалари аникланган;
глицирризин кислотаси тузлари билан АХЭнинг самарали кайтар ингибиторлари бўлган дезоксипеганин гидрохлорид (ДОП ГХ) ва галантамин алкалоидларининг турли нисбатда супрамолекуляр комплекслари олинган;
ГКМАТ ва ДОП ГХнинг комплекси (2:1) юкори антихолинэстераз фаолликка эгалиги ва кам заҳарли эканлиги кўрсатилган;
ГК ва унинг тузлари асосида олинган супрамолекуляр комплексларнинг сувли муҳитда гел хосил килиш жараёни механизмлари, мицеллалар хосил бўлиш критик концентрацияси аникланган;
ГК тузларининг АСК хамда унинг аналоглари гидролизига каталитик таъсир этиши аниқланиб, унинг назарий тахмин килинган механизми таклиф этилган;
ГКМАТ ва АСК (4:1) комплексининг юқори интерферон индукция қилиш хусусиятига эгали аниқланиб, унинг асосида яллиғланишга қарши ГЛАС дори воситаси яратилган.
ХУЛОСАЛАР
1. N-P-оксиэтил- ва N-P-оксипропилморфолин, пиперидин, анабазин, гексаметиленимин, лупинин, эпилупининнинг О-алкилметилфосфон, О-ал-килметилтионфосфон, О-алкилфенилтиофосфон кислоталар билан қатор эфирлари синтез килинди. О-алкилметилтионфосфонатлар молекуласида икки ва ундан ортиқ асимметрии марказ бўлса, уларнинг ПМР-спектрида диастереомер анизохронлик эффекта бевосита фосфор атоми билан богланган метил гуруҳи протонлари сигналларини қўш кўринишида намоён бўлиши аниқланди, бу ходиса шу каби моддалар тузилишини тасдиқлашда ёрдам беради.
2. О-алкилметилфосфонатлар, О-алкилметилтионфосфонатлар, О-ал-килфенилфосфонатлар ХГларининг учун одам кони эритроцитлари АХЭси ва от кони зардоби БуХЭсига нисбатан антихолинэстераз фаоллик ўрганилди. Барча ўрганилган бирикмалар АХЭ ва БуХЭ нинг кайтар ингибиторлари бўлиб, лупинин, эпилупинин хамда N-P-оксиэтилпиперидин метилфос-фонатлари ва метилтионфосфонатлари Kj катталигини тақкослаш шуни кўрсатдики, Р=О гуруҳни P=S га алмаштириш АХЭ ва БуХЭга нисбатан антихолинэстераз фаолликнинг кескин кучайишига олиб келди («тион эффект»), бу АХЭнинг янги самарали ингибиторларини яратишда мухим ахамият касб этади.
3. О-алкил-О-[Н-(Р-оксиэтилпиперидил)]- ва О-алкил-О-[Т4-(Р-оксипро-пилгексаметилениминил)]метилтионфосфонатлар АХЭ ва БуХЭ нинг кучли конкурент кайтар ингибиторлари бўлиб, АХЭга нисбатан кучли спецификлик намоён килиши кўрсатилди. О-алкил-О-[М-(Р-оксиэтилпиперидил)]метил-тионфосфонатлар арминнинг захарли таъсиридан самарали профилактик ҳимоялаш хоссасига эгалиги аниқланиб, метилтионфосфонатлар асосида келажакда самарали антидотлик хоссасини намоён килувчи янги препаратлар яратишга хизмат килади.
4. Дезоксипеганин ГХ, галантамин, преднизолоннинг ГК тузлари билан супрамолекуляр комплекслари олиниб, уларнинг тузилиши ИҚ- ва УБ-спектроскопия усуллари ёрдамида аникланди. ГКМАТ:ДОП ГХ (2:1) комплекси дезоксипеганин ГХ дан 85,3 марта юқори антихолинэстераз фаоллик намойиш этиши хамда 8,3 маротаба кам захарли эканлиги аникланди. Иммуносупрессорлик таъсири бўйича преднизолоннинг ГКМКТ билан комплекси (Глипред) 2,5 ва 5,0 мг/кг дозада перорал усулда юборилганда преднизолон 10 мг/кг дозада кўрсатган таъсиридан устун бўлиб, бу Дезоксипеганам ва Глипред дори воситалар ишлаб чикишга асос бўлди.
5. ГК тузларининг СК, АСК, ПСК, БСК билан янги супрамолекуляр комплекслари илк бор олинди. Уларнинг тузилиши ИҚ- ва УБ-спектрлар ёрдамида аникланди. ГКМАТ нинг янги комплекслари «мехмон» ва «мезбон» моддалар орасида водород хамда гидрофоб боглар эвазига юзага келиши спектрлар (ИҚ-, УБ) асосида тасдиқланди, бу ГК асосида олинадиган янги комплекслар тузилишини тасдиқлашда муҳим аҳамият касб этади
6 Сув молекулалари структураланиш жараёни ва эритма қовушқоқлигига таъсир этувчи кучлар табиатини аниқлаш мақсадида ГКМАТ-1 (75%) ва ГКМАТ-2 (97%) эритмаларининг (0,2% ва ундан кичик бўлган концентрацияларда) турли агентлар: мочевина (молекулалараро водород боғларини парчаловчи), ксилоза (гидрофоб таъсирлашувга таъсир этувчи) ва КС1 (электролит) таъсирида гидродинамикаси аникланганда, эритмаларда структураланиш жараёни нафақат водород боғлар хисобига, балки кучли гидрофоб таъсирлашув оқибатида хам вужудга келиши мумкинлиги кўрсатилди, бу комплекслар хосил бўлиш жараёнини тушунтиришга ёрдам беради
7. Фармакологик тажрибалар натижасида янги олинган ГКМАТ:АСК комплекси (ГЛАС) интерферон индукциялаш, яккол антиэкссудатив, яллигланишга карши, яра битириш хусусиятларига эга эканлигини ва шу билан бирга организмга захарли таъсир этмаслиги, ГЛАС нинг терапевтик индекси (ГД5о/ЕД5о) ГКМАТ индексидан 4 марта, АСК дан 52 марта юқорилиги, заҳарлилик кўрсаткичи АСК га нисбатан 6 марта камлиги, 10 ва 25мг/кг дозаларда ушбу комплекс пролифератив таъсири бўйича АСК дан 2 марта устунлиги илк бор аниқланиб, ушбу комплекс асосида яллигланишга карши дори воситаси яратишга асос бўлди.
8. ГЛАС субстанцияси ва таблетка дори шакли учун Вақтинчалик фармакопея маколаси, таблетка (0,05 г) дори шаклини олиш технологиялари лойихалари хамда таблетканинг тажриба партияси ишлаб чиқилди. Тошкент шахридаги 3 та клиник муассасада клиник синовлар муваффақиятли ўтказилиб, синов натижалари ҳисоботлари ишлаб чикаришга рухсат олиш учун ЎзР ССВ нинг ДВТТСНҚББга такдим этилди. ЎзР ССВ Фармакология қўмита кенгашининг қарорига кўра тиббиёт амалиётида қўллашга рухсат берилди.
Ғўзанинг фитопатогенларга қарши чидамлилик механизмининг шаклланиши ва уни табиий бирикмалар асосида бошқариш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёнинг барча пахта етиштирувчи давлатларидаги асосий муаммолардан бири ғўзанинг фитопатогенлар билан зарарланиши бўлиб, қишлоқ хўжалигига сезиларли даражада зарар етказмокда. Фитопатогенларга карши резистентлик белгисига эга янги навларни етиштиришга имкон берувчи маркер ассоциатив биокимёвий, молекуляр-генетик усулларни қўллаш натижасида селекция жараёнларини тезкор технологияларини ишлаб чиқиш, шунингдек, муҳитнинг ноқулай абиотик ва биотик омилларига карши табиий ҳимоя механизмларини индуцирлаш экологик соф ва самарадор химоя усулларидан бири хисобланади.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буён мамлакатимиз пахтачилигида юқори ҳосилдорликка эришиш, бу сохага замонавий фанлар -молекуляр биология, биотехнология хамда биоорганик кимё эришган ютукларини тадбик этиш борасида кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада ғўза касалликларига карши химоя жараёнларини бошқарувида турли биокимёвий тизимларнинг ролини аниклаш, ғўзани ҳосилдорлигини стабилловчи экологик усуллар (табиий биологик фаол моддалар асосидаги агропрепаратларни қўллаш) ва воситаларни (маркер ассоциатив тест-тизимлар ва х.к) такомиллашувини алоҳида таъкидлаш мумкин.
Бугунги кунда жаҳонда ўсимликлар иммунитетининг молекуляр-генетик асослари, биологик фаол бирикмалар ёрдамида ғўзанинг иммун тизимини кучайтириш ва бошкариш хисобига уларни патогенларга нисбатан чидамлилигини таъминлаш замонавий биологиянинг долзарб вазифаларидан хисобланади. Замбуруғли патогенлар билан зарарланган ғўзанинг фермент тизими холатини баҳолаш, чидамлиликни белгиловчи молекуляр структураларни аниқлаш, иммун-фермент усул ишлаб чиқиш, ғўзанинг системик индуцирланган чидамлилик механизмларини аниқлаш, ғўзанинг химоя воситаларини барча генетик потенциалини фаоллаштириш, глицирризин кислота препаратларини қўллаш асосида ғўза чидамлилигини ошириш технологиясини ишлаб чикиш кабилар долзарб вазифалардан хисобланади.
Ўзбекистон Республикасининг «Қишлоқ хўжалик экинларини зараркунандалар, касалликлар ва ёввойи ўсимликлардан химоя килиш тўғрисида»ги Қонуни (2000), Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2004 йил 29 мартдаги 148-сон «Ўсимликларни химоя килиш хизмати тузилмасини такомиллаштириш ва самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорида, Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланган 2016 йил 7 февралдаги «2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислоҳ килиш ва ривожлантириш бўйича тадбирларни 2016 йилда амалда жорий этишнинг йўл харитаси»ни хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ғўзада ҳимоя жараёнлари шаклланишининг биокимёвий механизмларини аниқлаш, селекция материалининг фитопатогенларга нисбатан чидамлилигини баҳоловчи тест-тизимини яратиш, глицирризин кислотаси препаратлари асосида муҳитнинг биотик омилларига нисбатан ғўзанинг чидамлилигини оширишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
V. dahliae, F.oxysporum замбуруғлари таъсири остида чидамли ва чидамсиз ғўза навларининг фитопатогенлар билан зарарланган жойларида кислороднинг фаол шакллари ва оксидловчи стресснинг локал зонасини юзага келтирувчи анион пероксидаза, полифенолоксидаза ва фенилаланин аммиак-лиаза иштирокидаги бирламчи химоя реакцияларининг шаклланиш механизми асослаб берилган;
илк бор ғўзанинг резистентлик даражасини прогнозлашга имкон берувчи иммун-ферментли таҳлил асосида ғўзанинг замбуруғли касалликларга чидамлилигини бахолаш тест-тизими ишлаб чиқилган;
ғўза етиштириш амалиётида муҳитнинг биотик ва абиотик омилларига чидамлиликни оширувчи ДАГ-1 ва ДАГ-2 препаратларини қўллаш асосида табиий асосга эга препаратлардан носпецифик чидамлилик индукторлари сифатида фойдаланишнинг мутлако янги концепцияси ишлаб чиқилган;
ДАГ-1 препарата таркибидаги салицил кислотанинг ғўзада фитопатогенларга нисбатан чидамлилигини бошқарувчи асосий хусусияти аниқланган, ғўзада индуцирланган системик чидамлилик шакилланишида салицил кислотанинг сигнал молекуласи сифатида иштирок этиши исботланган;
препаратларнинг табиий фитогормонлар таъсирига мос келувчи кичик 10’7 М концентрацияда экиш олдидан чигитларга ишлов бериш ғўза ўсимлигини ўсиш ва ривожланишини стимулловчи ва химояни пролонгирловчи таъсири аникланган.
ХУЛОСАЛАР
1. V. dahliae патогенезида ғўзанинг иммун ферментлари - пероксидаза, полифенолоксидаза, фенилалланин аммиак-лиаза фаол иштирокида ғўза жавоб реакцияларининг ўзига хос фарқлари аниқланиб, ғўзанинг замбуруғли зарарланишга жавобан химоя жараёнларни шаклланишининг бошланғич босқичлари анион пероксидазалар фаоллашуви ва кислороднинг фаол шакллари генерациясига боғлиги исботланиб, олинган маълумотлар асосида келажакда касалликларга карши чидамлилик механизмини молекуляр даражада бошқаришнинг самарадор восита ва технологияларини ишлаб чиқишга имконият яратади.
2. Патоген замбуруглар хитинига нисбатан спецификлик намоён килувчи хусусиятга эга хужайраолди анион пероксидазалари ғўзада биотик омиллар таъсирида ҳимоя реакцияларини белгиловчи маркер-фермент эканлиги тасдикланиб, изонукталари pl ~ 3,5 ва pl ~ 3,9 ва молекуляр массаси 93,5 кДа ва 85 кДа бўлган иккита гомоген хитин-махсус пероксидазалар ажратиб олинган, уларнинг КП1 ва субстратга спецификлиги аникланиб ғўзанинг вилтга чидамлилигини бахоловчи самарали усулни ишлаб чиқишда муҳим аҳамият касб этади.
3. Ғўзанинг pl ~ 3,9 гомоген хитин-махсус пероксидазасига поликлонал антитаначалар олиниб, уларнинг спецификлиги хамда сезувчанлиги аниқланган. Натижада ишкорий фосфатаза билан антитаначалар конъюгата тайёрланган, иммун-ферментли тахдил ўтказишнинг оптимал шароитлари танланиб, ғўзанинг чидамли шакилларини тезкор танлаш имкониятини янада такомиллаштиришга хизмат килади.
4. Илк бор ғўза селекциясида ишлаб чиқилган тест-тизими оркали 200 дан ортик элита навлари ва тизма намуналарининг вилтга нисбатан чидамлилиги баҳоланган. Бунда олинган натижалар дала тажриба усули ёрдамида олинган натижалар билан ўзаро мос келиши кўрсатилди, бу эса ғўзанинг янги навлар яратилишини илмий асосда олиб бориш имкониятини яратади хамда дала синовларини ўтказиш учун сарфланадиган вақт ва маблағларни иқтисод килишга хизмат килади.
5. Ғўза фитоиммунитет ферментлари фаоллигига ДАГ-1 (глицирризин ва салицил кислоталарнинг супрамолекулр комплекси) ва ДАГ-2 (глицирризин кислота моноаммоний тузи) препаратларининг индуцирловчи таъсир кўрсатиши исботланган. Ғўзанинг фитогенларга нисбатан системик чидамлилигини индуцирловчи препаратларнинг мақбул концентрацияси (10‘7 М) аниқланди, бу эса кишлоқ хўжалиги амалиётида муҳим аҳамиятга зга бўлган нобиоцид табиатли бирикмаларни самарали паст концентрацияларда кенг кўламда қўлланиш истиқболларини очиб беради.
6. ДАГ-1 ва ДАГ-2 препаратларининг паст концентрацияларини ғўза ниҳоллари фитогормонлар - СК, АБК ва ИУК балансига таъсири аниқланган. Препаратларни ғўзани биотик стрессларга адаптацияловчи ва уларни кучини юмшатувчи хусусиятга эга бўлган СК микдорини ортишига таъсир этиши аниқланиб, иммуномодуляторлик хоссаларни намоён килувчи препаратларнинг янги авлодини яратишни янада такомиллаштиришга хизмат килади.
7. СК ҳужайра жавоб реакцияларида қатнашувчи анион пероксидазанинг хамда СК янги молекулаларини синтезланишида иштирок этувчи фенилаланин аммиак-лиаза ферментларининг фаоллашувини стимуллагани аниқланиб, ғўзадаги иммун ферментларининг фаоллашувига ДАГ-1 препарата таркибига кирувчи СК жавобгар эканлиги исботланган.
8. Экиш олдидан чигитга ДАГ-1 и ДАГ-2 препаратлари билан ишлов берилиши фитоиммунитет ферментлари - пероксидаза, полифенолоксидаза, фенилаланин аммиак-лиаза фаолликларига юқори пролонгирловчи таъсир кўрсатиши (30 кунгача) аникланиб, глицирризинатларнинг индуцрловчи ва ҳимоя хусусиятларини белгилайди. Олинган натижалар табиий асосга эга препаратлардан ғўзанинг носпецифик чидамлилик индукторлари сифатида фойдаланишнинг янги концепциясини ривожлантиришга хизмат қилади.
9. ДАГ-1 ва ДАГ-2 препаратлари ғўзанинг ҳосилдорлигига, хўжалик жиҳатидан қимматли белгиларига, унинг фитоиммунитетини ҳимоясини кучайтирувчи таъсир этган, препаратлар ўртача чидамли ва чидамсиз навларини вилт билан зарарланишини камайтириб, қишлоқ хўжалиги экинларини муҳитнинг ноқулай таъсиротларидан химоялашдаги комплекс тадбирларнинг бирига айланишига имконият яратади.
Ўзбекистонда кўппартиявийлик миллий моделининг фалсафий генезиси ва ривожланиш истиқболлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахондаги кўппартиявийлик амалиёти муайян ижтимоий гуруҳ ва қатламларга хос хусусият хамда уларнинг манфаатларини ифода этиб келаётгани боне, унинг универсал моделини яратиш хамда уни экспорт қилиш инсониятнинг тинч ва барқарор ривожланишига хавф туғдиради. Бугун кўппартиявийлик амалиётида юз бераётган интеграция ва дифференциация жараёнлари, партиялараро рақобатнинг кучайиши сиёсий партиялар фаолиятини тизимли ва узлуксиз ўрганишни объектив заруратга айлантирди. Кўппартиявийлик тизими такомиллашиб борувчи сиёсий-ижтимоий ҳодиса эканлиги сабабли унинг фалсафий қонуниятларини тадкиқ этиш долзарб ахамият касб этмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда «ўзбек модели»га асосланган миллий ва умуминсоний қадриятлар уйғунлашган демократик сиёсий тизим шакллантирилиб, бир партияли тизимдан кўппартиявийлик тизимига ўтилди. Бу юртимизда плюрализм, баҳс-мунозаралар, соғлом рақобатга асосланган сиёсий мухитни вужудга келтириш оркали ижтимоий адолат ва қонун устуворлигига эришиш, ижтимоий-сиёсий баркарорлик хамда ҳокимиятнинг демократик асосда алмашишини таъминлаш, фукаролик жамиятини янада ривожлантириш кафолати бўлмокда.
Дунёнинг демократик мамлакатларида давлат хокимияти вакиллик органларига сайловлар кўппартиявийлик асосида ўтказилиши белгилаб қўйилган. Шунинг учун партиялараро соғлом рақобатни кучайтириш, сиёсий партияларнинг давлат хокимияти ва бошкарув органлари, фукаролик жамияти институтлари, жумладан, нодавлат нотижорат ташкилотлари билан хамкорлигини чукурлаштириш, фуқароларнинг сиёсий ва хукукий маданиятини янада юксалтириш, сиёсий партияларнинг сайлов жараёнидаги ваколатларини кенгайтириш муаммоларини тадкик этиш фалсафа фанининг энг муҳим масалаларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон сиёсий тизимини демократлаштириш ва модернизациялаш жараёнининг узлуксизлиги сиёсий партияларнинг гоя ва мафкураларини доимий равишда такомиллаштириш, партиялараро зиддият ва ихтилофларни консенсус асосида хал этиш, электоратнинг манфаат ва эҳтиёжларини чуқур тахдил килиш хамда мавжуд муаммоларнинг илмий ечимларини топишни талаб этмокда.
Узбекистан Республикаси Конституцияси, Узбекистан Республикасининг «Давлат бошқарувини янгилаш ва янада демократлаштириш хамда мамлакатни модернизация килишда сиёсий партияларнинг ролини кучайтириш тўғрисида»ги Конституциявий конуни, «Сиёсий партиялар тўғрисида»ги, «Сиёсий партияларни молиялаштириш тўғрисида»ги конунлари, Вазирлар Махкамасининг 2005 йил 16 мартдаги 86-сон «Сиёсий партияларнинг уставда назарда тутилган фаолиятини давлат томонидан молиялаштириш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш хақида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Ўзбекистонда кўппартиявийлик миллий моделининг фалсафий хусусиятларини очиб бериш, кўппартиявийлик амалиётининг ривожланиш тенденцияларини фалсафий умумлаштириш ҳамда кўппартиявийликнинг методологик асосларини такомиллаштириш юзасидан таклиф ва тавсияларни асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
давлат хокимияти вакиллик органларига сайловларда сиёсий партиялар ваколатларини янада кенгайтириш амалиётини такомиллаштиришга қаратилган норма ишлаб чиқилган;
Ўзбекистон кўппартиявийлик миллий моделидаги қонун, ахлоқ ва маънавият доирасида фаолият юритиш фалсафасини жаҳон давлатлари кўппартиявий тизимларида фойдаланишнинг максадга мувофиқлиги асосланган;
сиёсий партиялар фракцияларини парламент назорати субъекта сифатида эътироф этиш тўғрисидаги фалсафий асосланган таклиф ишлаб чиқилган;
сиёсий партиялар фракциялари ўртасидаги соғлом ракобат фалсафаси қонунлар кабул қилиш жараёнида фракция ва депутатлик гуруҳи манфаатларини уйғунлаштириш, қонунлар ижросини таъминлашда парламент назоратини амалга оширишга хизмат қилиши асосланган.
ХУЛОСА
Тадкиқот натижасида қуйидаги хулосаларга келинди:
1. Ўзбекистонда кўппартиявийлик тизими генезиси ўзбек халқи миллий давлатчилигини шакллантиришга оид сиёсий-ижтимоий харакатлари, сиёсий тизим ва халқ манфаатларини уйғунлаштириш, ижтимоий баркарорликни таъминлаш, идеал жамият хамда идеал давлат барпо этиш истакларига бориб такалади.
2. Ўзбекистонда кўппартиявийлик ўз эволюциясига эга, унда халк бетартиб харакатларидан то ўз сиёсий максадларига эга, яъни мустақиллик, озод ва обод Ватан барпо этишга йўналтирилган уюшмаларгача мужассамдир. Бу кўппартиявийлик ташқаридан киритилмаганлиги, балки миллий заминда, объектив конуниятлар асосида вужудга келганини англатади.
3. Кўппартиявийлик «ўзбек модели»нинг моҳиятини конун асосида, ахлоқ ва маънавият доирасида фаолият юритиш, жамиятда ижтимоий гуруҳлар ўртасидаги мувозанатни саклаш, баркарорликни таъминлаш ташкил этади.
4. Ўзбекистондаги демократик бошкарув маънавий-ахлокий мезонларга, халкаро демократик стандартлар ва қадриятларга тўлик мос келадиган бошқарув шакли бўлиб, бу сиёсий партияларнинг тинч-тотув, соғлом муҳитда ракобатлашуви ва ривожланишини таъминлайди.
5. Сиёсий партия фракциялари ўртасидаги соғлом рақобатнинг негизини қонун ижодкорлиги ташкил этади. Шу сабабли, Олий Мажлис Қонунчилик палатасидаги фракцияларга конунчилик ташаббуси ҳуқуқи берилиши мақсадга мувофиқ.
Сиёсий партиялар амалдаги конунлар ижросини таъминлашда биргалашиб фаолият юритишлари лозим. Бунда, сиёсий партияларнинг жамоатчилик назоратини таъминловчи, ижтимоий муаммоларни ҳал этишда ёрдам берадиган субъект сифатидаги роли юксалади, партияларнинг жамиятдаги обрўси кўтарилади, кўппартиявийлик тизими шароитида сиёсий партиялар ўртасида қонун лойиҳасини таклиф этишдан то уни қабул қилишгача бўлган жараёнларда соғлом рақобат муҳитини юзага келтириб, қонунлар сифати янада ошишини таъминлайди.
6. Ўзбекистондаги кўппартиявийлик миллий модели ҳамда унинг истиқболини белгилашда маҳаллий Кенгашлардаги партия гуруҳларининг ўрни ва роли юксалиб бораётгани мамлакатдаги мавжуд ижтимоий-сиёсий ҳамда иқтисодий муаммоларни ҳал этишга имкон беради.
7. Давлат бошқарувини янгилаш ва янада демократлаштириш ҳамда мамлакатни модернизация қилишда сиёсий партияларнинг роли кучайтирилаётганлиги фукароларнинг сиёсий фаоллиги, ҳукукий онги ва сиёсий маданияти ўсишига ижобий таъсир кўрсатади.
8. Сиёсий партиялар фуқаролик жамиятининг института сифатида давлат ижроия хокимияти органлари фаолияти устидан жамоатчилик назоратини амалга ошириши натижасида давлат ҳокимиятини суиистеъмол қилишга ва коррупцияга тўсиқ кўйилади, инсон хукук хамда эркинликлари таъминланади, шахе, жамият ва давлат манфаатларининг уйғунлиги қарор топади.
9. Партия гурухдарининг фаоллигини янада ошириш, улар манфаатдорлигини кучайтириш мақсадида вилоятлар ва Тошкент шахар халк депутатлари Кенгашлари сайловида энг кўп депутатлик ўринларини олган сиёсий партияларга ёки тент микдордаги депутатлик ўринларига эга бўлган бир неча сиёсий партияларга вилоят (Тошкент шахар) хокими номзодини Бош вазирга тавсия қилиш ҳукуқининг берилиши, туман ва шахар халк депутатлари Кенгашларида партия гуруҳини шакллантириш учун белгиланган микдордаги депутатларига хамда туман ва шахар халк депутатлари Кенгашига бўлган сайловда энг кўп депутатлик ўринларига эга бўлган сиёсий партиялар ёки тенг микдордаги депутатлик ўринларини қўлга киритган бир нечта сиёсий партияларга туман, шахар хокими номзодини тегишли вилоят ва Тошкент шахар хокимига тавсия этиш ҳукуки берилиши хам максадга мувофикдир.
Ушбу коиданинг амалиётга жорий этилиши сиёсий партияларга маҳаллий ижро хокимияти фаолияти устидан жамоатчилик назоратини амалга ошириш имкониятини кенгайтиради.
10. Ўзбекистонда сиёсий партиялар Адлия вазирлигидан рўйхатдан ўтказилмокда. Сиёсий партия давлат ҳокимиятининг бўлиниш принципидан келиб чиққан ҳолда, ижроия хокимияти томонидан эмас, мустакил субъект -Марказий сайлов комиссияси томонидан рўйхатдан ўтиши мақсадга мувофиқцир.
Таркибида N, P, S тутган бирикмалар асосидаги олигомер коррозия ингибиторларининг синтези ва физик–кимёвий хоссалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда ҳар Йили металларнинг 10% атроф муҳит билан кимёвий ёки электрокимёвий таъсирлашуви натижасида коррозияга учраб емирилади, бунинг оқибатида етказилаётган зарар миллиард сўмларни ташкил килади1. Замонавий техника ва технологияларнинг асосий материаллари бўлган темир асосидаги котишмалар намлик, хаводаги кислород, азот, олтингугурт оксидлари ва бошқа кимёвий фаол моддаларнинг таъсири натижасида коррозияланишга учрайди.
Республикамиз мустақилликка эришганидан буён кимё саноатида янги турдаги махсулотларни ишлаб чиқаришни ривожлантириш йўналишида илмий изланишларни юқори даражада ташкил этиш ва махаллий бозорни импорт ўрнини боса оладиган кимёвий реагентлар билан таъминлаш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада органик ва олигомер бирикмалар асосида ишлаб чиқарилган ингибиторлар турли сув тизимлари ва сув таъминоти тармоқларида, нефтни кайта ишлаш ва нефт кимё саноатларида, барча энергетик қурилмаларни ҳимоялашда ишлатилади ва металларни ишлаш даврини узайтиришини алоҳида таъкидлаш мумкин.
Жаҳон миқиёсида металлар сифатини ошириш ва улардан самарали фойдаланиш юзасидан мақсадли тадкиқотларни амалга ошириш муҳим бўлиб, бу борада қуйидаги масалаларга алоҳида эътибор қаратилмокда: жумладан, сувда эрувчан олигомер ва полимер ингибиторларнинг туз ҳосил қилиш жараёнларига қарши курашда қўлланилиши, металлар коррозиясини ингибирлаш хусусиятида мақбул шароитларни аниклаш, таркибида азот, фосфор тутган бирикмалар асосида қора ва рангли металларни турли муҳитларда ҳимояловчи сувда эрувчан органик ва олигомер ингибиторларни синтез қилиш, ингибирлаш механизмининг физик-кимёвий қонуниятларини илмий жиҳатдан асослаш. Металл билан адсорбцион таъсирлашув натижасида унинг ҳимоялаш хоссалари турли ҳароратларда қандай намоён бўлиши ва реакция механизмларини ўрганиш натижасида янги самарадор ингибиторлар ишлаб чиқариш бугунги кунда долзарб вазифалардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442- сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги қарори, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1992 йил 9 декабрдаги «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги, 2013 йил 27 майдаги «2013-2017 йилларда Ўзбекистон Республикасида атроф муҳит мухофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида»ги Қарорлари ижросини таъминлашда хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг ҳимоялайдиган янги
мақсади металларни коррозиядан самарали олигомер ингибиторларни яратиш ҳамда улар таъсирининг физик-кимёвий хусусиятларини аниклашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор таркибида азот, фосфор, олтингугурт тутган аддуктлар тиомочевина, мочевина, меламин ва гексаметилендиамин ҳамда олигомер типидаги ингибиторлар фосфор кислотаси асосида синтез килинган;
металларни коррозиядан самарали ҳимоялашда олигомер ингибиторларнинг ҳимояланиш ва таъсирлашиш механизми таклиф этилган;
юқори самарали ҳимояланишда коррозия токи ва тезлиги, ҳимоялаш даражаси, тормозлаш коэффициентининг ҳароратга ҳамда ингибиторларни кўллашда турли концентрациялардаги оптимал шароитлари аниқланган;
металлар коррозиясида электрокимёвий, гравиметрик усулларда турли азот тутган органик бирикмалар ҳамда фосфор кислотаси асосидаги аддуктлар ва олигомерларни ингибирланган системаларда адсорбцияланиш мувозанат константаси ва электродларнинг тўла копланиш даражалари аниқланган;
синтез қилиб олинган олигомерларнинг пўлат сиртида турли муҳитларда бошланғич моддадан таркиби ва структурасидан фарк киладиган ҳимоя қаватлар ҳосил қилиши исботланган.
ХУЛОСАЛАР
«Таркибида N, Р, S тутган бирикмалар асосидаги олигомер коррозия ингибиторларининг синтези ва физик-кимёвий хоссалари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Азот-, фосфор тутган аддуктлар, тиомочевина, мочевина, меламин ва гексаметилендиамин асосида ва олигомер типидаги ингибиторлар азот тутган органик бирикмалар хамда фосфор кислотаси асосида синтез килинган. Бирикмаларнинг молекуляр-динамик ва квант-кимёвий хусусиятлари аниқланиб, олигомер бирикмаларнинг ингибирлаш механизмининг умумий конуниятлари ўрнатилиши ўзига хос юқори самарадорли ингибиторларнинг йўналтирилган синтезига кенг имкониятлар очиб берди.
2. Диметилолмочевина фосфата (ОИКМ-8) олигомер бирикмалар турли функционал гуруҳлар мавжудлиги ҳисобига ички молекуляр синергизм эффекта кузатилган хамда бундай ингибиторларнинг металл сиртида зич каватлар ҳосил килиши ва ингибирлаш самарасининг ортишига олиб келиши кўрсатилган.
3. Кинетик ва термодинамик тадқикотлар, куйимолекуляр турдаги ва олигомер ингибиторлар адсорбцион хусусияти билан фарқланиб, куйимолекуляр ингибиторлар адсорбцион константаси кийматидан тўрт маротаба кўплигини, олигомер ингибиторларнинг адсорбцион мувозанат константаси ва электрод юзасининг тўлиши даражасининг юкори кийматини тасдиқлайди.
4. Калий дигидрофосфат асосидаги икки компонентой ингибиторлар систематик тарзда таҳлил қилинди ва иккинчи компонентнинг қўшилиши ингибирлаш таъсирининг ортишига, бу эса икки компонентли ингибиторларни химоялаш механизми фосфор тутган бирикмаларни металл сиртида юпқа қатламлар ҳосил қилиши билан тушунтирилган ва улар ярасимон коррозиядан саклашни таъминлаб бериши кўрсатилган.
5. Диметилолмеламин ингибиторини самараси агрессив муҳитда харорат кўтарилиши билан ортиши, кейин маълум хароратга етганда унинг самарадорлиги ўзгармаслиги аникланган,бу эса ингибиторлар хемосорбцион механизмда таъсир килиб, ҳосил бўлган қаватлар мустаҳкамлигини ошириб беришга хизмат қилади.
6. Диметилолмочевина ва диметилолмеламин фосфатлари пўлат сиртида турли pH муҳитда бошланғич модданинг таркиби ва структурасидан буткул фарқ қиладиган ҳимоя қаватлар хосил қилиши хамда диметилолмочевина ва диметилолмеламин фосфатлари анион ингибитори сифатида таъсир килиб, анод жараёнларини секинлаштириши аникланди.
7. Юқори самарадорли олигомер бирикмалар ОИКМ-8, ОИКМ-9 вауларнинг композициялари Бекобод металлургия комбинатида, АЖ «Навоийазот», ООО «Электр ускуна созлаш» ва «Сувокова» ИЧШК хамда «Фаргона НПЗ» да синовдан ўтказилиб ишлаб чикаришга жорий этилди.
Госсипол янги ҳосилаларининг синтези, тузилиши ва биологик фаоллиги
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда жаҳонда ўсимликлар таркибидан доривор моддаларни ажратиб олиш ва улар асосида янги доривор бирикмалар олиш 50-60% ташкил қилади. Пахта ўсимлигидан ажратиб олинадиган госсипол шундай доривор моддалар жумласига киради, интерферон индукторлари вирусли касалликлар (УРВИ, грипп, гсрпссвирусли инфскциялар, гепатитлар, ОИТС ва ҳж.) га нисбатан қўлланилганда юкори самарадорликни намосн килади.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буён маҳаллий хомашёлар асосида дори воситаларини яратишни ривожлантириш йўналишида илмий изланишларни юкори даражада ташкил этиш ва миллий фармацевтика бозорини сифатли дори воситалари билан таъминлаш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада вирусли касалликларни даволашда махаллий хомашёдан олинган госсипол асосида ишлаб чикарилган дори воситаларини (мегосин, рагосин, кагоцел, гозалидон ва ҳ.к.) алоҳида таъкидлаш мумкин.
Бугунги кунда жаҳонда госсиполнинг янги хосилаларини синтез қилиш, биологик фаолликларини аниклаш ва улар асосида иммунитет ҳасталикларига қарши дори воситаларини яратиш долзарб вазифалардан хисобланади. Госсипол асосида инфскцион патологияларни профилактика қилиш ва даволаш дори воситаларини ишлаб чикиш бўйича тадқиқотларни амалга оширишда дори прспаратларни яратиш учун алкалоидларнинг аминоҳосилаларини синтез қилиш, доривор моддаларни синтез килишда юкори самара бсрадиган мсханизмларни ишлаб чиқиш ҳамда синтез қилинган бирикмаларнинг тузилиши, хоссалари ва хусусиятларини замонавий физик-кимсвий усулларида аниклаш, госсипол моддасининг турли хил моддалар билан модификациялаш ердамида унинг захарлилигини камайтириб вирус ва замбуругларга карши фаоллигини ошириш ва госсипол ҳосилаларини хавфли шишларга карши фаолликларини аниклаш кабилар долзарб масал ал ал ар дан хисобланади.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2006 йил 14 июлдаги ПҚ-416-сон «Махаллий дори-дармон ва тиббиёт буюмлари ишлаб чикарувчиларни қўллаб-кувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Рсспубликаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа мсъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади госсипол молскуласи асосида стуктуравий аналогларини белгиланган парамстрлар асосида модификациялаш, биологик фаоллиги ва физик-кимсвий хусусиятларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор пахтада эркин радикалларнинг ҳосил бўлиши аниқланган ҳамда госсиполнинг 2-оксибензальдегид, 2-оксинафтальдегид ва пиридоксал-нинг 100 дан ортиқ янги азометинли ҳосилалари, гидразинга ўхшаш фармакофор гуруҳга эга бўлган бирикмалар (эфедрин, сальсолин, карбазол ва дифениламин) синтез қилинган;
госсиполнинг янги ҳосилаларини всзикуляр стоматит вирусига ва триптофан бирикмаларини вирусга қарши фаоллиги кўрсатилган, шунингдек, E.coli, St.aureus, X.malvasearum, B.subtilis каби бактсрияларга карши юқори биологик фаолликни намоён килувчи янги доривор моддалар синтез қилинган;
госсиполнинг Шифф асосларининг супрамолекуляр ва металлкомп-лекслари (Cu2+, Ni2 * ва бошқа металл ионлари) олинган;
диаминогоссипол икки хил усулда олинган ва унинг асосида турли табиатга эга бўлган альдегидлар ёрдамида Шифф асослари синтез килиниб, квант-кимёвий ҳисоблаш усуллари ёрдамида молекуляр-динамик кўрсаткичлари, электрон тузилиши аникланган;
ГКМАТни мегосин ва тагосин билан супрамолекуляр комплексларини интсрфсрониндуцирловчи фаоллиги госсипол, мегосин ва тагосинларга нисбатан устунлиги исботланган;
мегафсрон таркибидаги мегосин ва ГКМАТ микдорини идентификация қилиш, аниклаш ва ажратиш учун ЮССХ усули ишлаб чиқилган ва мегафсроннинг супрамолекуляр комплекси таркибини ҳамда моддаларнинг кристалланиш даражалари аниқланган.
ХУЛОСА
«Госсипол янги хосилаларининг синтези, тузилиши ва биологик фаоллиги» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Олиб борилган тадқиқотлар натижасида госсипол, 2-оксибснзальдегид, 2-оксинафтальдегид ва пиридоксал асосида турли табиатли азометин хосилалар, диаминогоссипол ва унинг асосида янги Шифф асослари синтез қилиниб, истиқболда маҳаллий хомашс асосида янги доривор прспаратлар ишлаб чикаришга хизмат килади.
2. Турли шароитларда пахта таркибида эркин радикалларнинг ҳосил бўлиши аникланиб, эркин радикаллар 30°С дан юкори хароратда липидларда эриган О2 комплекси парчаланиши қисобига ҳосил бўлиши исботланиб, келажакда қишлоқ хўжалигида мухим аҳамиятга эга бўлган фунгицид хоссаларни намоён қилувчи прспаратларнинг янги вакилларини яратишни янада такомиллаштиришга хизмат килади.
3. Синтез қилинган бирикмаларнинг бактерия ва замбуругларга (E.coli, St.aureus, V.dahliae, F.oxysporum, R.solani, X.malvasearum, S.cerevisiae, C.scotti, C.albicans ва B.subtilis) карши фаолликлари тизимли таҳлил қилинди, олинган натижалар келажакда антибиотиклик хоссасини намоён қилувчи янги доривор прспаратлар ишлаб чикишда муҳим ахамият касб этади.
4. ГКМАТнинг мегосин ва тагосин билан супрамолекуляр комплекслари-нинг псритониал суюкликдаги макрофаглар ҳужайралари сонига нисбатан фаоллиги аниқланиб, мегафсрон асосида юқори интсрфсрониндуцирловчи фаолликни намоён қилувчи препарат яратишда муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади.
5. Госсипол асосида синтез килинган айрим ҳосилаларнинг биологик фаолликлари PASS дастури ёрдамида аниқланди, бунда олинган натижалар тажриба усули ёрдамида олинган натижалар билан ўзаро мое кслиши кўрсатилди, бу эса компьютер дастурлари ёрдамида турли хисоблашлар ўтказиш келажакда кимматбаҳо реагентларни иқтисод килишга олиб келади.
6. Maxeye компьютер дастурлари ёрдамида турли ҳисоблашлар ўтказиш оркали комплекс ҳосил бўлиш энсргиясининг ўсиш динамикасидан кслиб чикиб, ГК (п) молекулалари сони ошган вақтда ҳамда йирик кластсрларнинг хосил бўлиш эхтимоллиги камлигини инобатга олиб, реал системаларда ГКнинг п = 2-4 ассоциатлари мавжуд бўлишини олдиндан тахмин килинади.
7. Госсиполнинг о-толуидин ва п-ксилидинлар билан хосил қилган Шифф асосларининг клатратларнинг кристалл тузилиши, Шифф асосларини 1,4-диоксан молекулалари билан водород боғлар ҳисобига таъсирлашиши ўрганилди, олинган натижалар турли эритувчиларни қўллаш оркали турли клатратлар олишга ёрдам бсради.
8. Биринчи маротаба мегаферон таркибидаги мегосин ва ГКМАТ микдорини аниқлаш ва ажратиш учун ЮССХ усули ишлаб чикилди. Микдорий аниклаш натижалари статистик қайта ишланди. Олинган натижалар келажакда супрамолекуляр таркибли доривор прспаратларнинг микдорий таркибини ўрганишда хизмат килади.
Экотоксикантларни сорбцион концентрлаш ва аниқлашда пиво олишда қўлланиладиган ачитқи ҳужайраси девори асосида олинадиган биосорбентлар
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жаҳонда қишлок хўжалиги чикиндилари асосида турли-туман, янги сорбцион материаллар олиш ҳамда улардан кимё саноатининг технологик жараёнларида, окава сувларни тозалашда ҳамда ер усти сувларининг ремедиация қилишда кенг миқёсида ишлатилиб келинмокда.
Мамлакатимизда мустақиллик йилларида саноатнинг турли сохаларига замонавий технологияларни киритиш, модернизация килиш ва улар асосида янги турдаги маҳсулотларни ишлаб чикаришга асосланган бир катор янги саноат корхоналари ишга туширилди. Бундай корхоналарда сувни тайёрлашда ҳамда оқава сувларини тозалашда турли шаклдаги экотоксикантли адсорбцион материаллар кенг кўлланилади. Огир металлар (ОМ), радионуклидлар, фенол тутган моддалар атроф-муҳитни асосий ифлослантирувчилар бўлиб, уларнинг мониторингини олиб бориш экоаналитиканинг ҳам назарий, ҳам амалий нуқтаи назардан долзарб масалалари хисобланади.
Бугунги кунда жаҳонда сувли муҳитда оғир металларнинг ультрамикро микдорларини аниклаш имконини берадиган кўплаб физикавий ва физик-кимёвий тадқиқот усуллари мавжуд, бирок улар хам рухсат этилган микдор (РЭМ) ва ундан кам даражада керакли сезгирликни таъминлаб бера олмайди. Жаҳон микёсида оғир металлар, радионуклидлар, фенол тутган моддалар атроф-муҳитни асосий ифлослантирувчилар бўлиб, уларнинг мониторингини олиб бориш юзасидан максадли тадқиқотларни амалга ошириш муҳим бўлиб, бу борада, жумладан, куйидаги масалаларга алоҳида эътибор қаратилмокда: сорбциялаш технологияларини амалга ошириш учун турли табиий ва сунъий материаллар асосида кайта тикланадиган ҳамда такчил бўлмаган хомашёга асосланган арзон сорбент ишлаб чиқариш; турли таксономик гурухга мансуб кўпчилик микроорганизмлар ўзида оғир металларнинг, радионуклид ва бошқа экотоксикантларнинг тегишли микдорини тўплаш хусусиятига эга бўлган микроорганизмлардан биосорбцион материаллар яратиш; кимматбахо синтетик ва табиий сорбцион материалларни ўрнини боса оладиган янги сорбентлар яратиш; қишлоқ хўжалиги чикиндилари ва тирик микроорганизмлар асосида янги сорбцион материаллар олиш; пиво тайёрлаш ачитқиси сахаромицетлар ёрдамида огир металл ионларини сорбциялаш кобилияти аниқлаш; ачитқилар хужайраларидан олинган сорбентларни биосорбцион хусусиятларини аниклаш, шунингдек пиво ишлаб чиқариш жараёнлари чикиндилари асосида огир металлар, токсинлар ва радионуклидарни ажратиб олиш учун янги биосорбентлар яратиш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 11 мартдаги ПҚ-1071-сон «Кимё саноати корхоналари қурилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё маҳсулотлари ишлаб чикаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 27 майдаги 142-сонли «2013-2017 йилларида Ўзбекистон Республикасида атроф-муҳит муҳофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Saccharomyces cerevisiae ачитки ҳужайра девори биомассасидан олинадиган биосорбентлар ёрдамида табиий шароитда оғир металлар ионлари, радионуклидлар ва бошқа экотоксикантларнинг кичик микдорларини концентрлаш ҳамда сувли муҳитда оғир металларни аниқлаш усулларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмнй янгилиги куйидагилар иборат:
илк бор Saccharomyces cerevisiae ачитқи ҳужайра девори асосида олинган сорбентлардан оғир металлар гурухдари, радионуклидлар ва токсинларни аналитик мақсадларда концентрлаш учун қўлланилган;
сорбентлар ёрдамида дастлабки биосорбцион концентрлашдан фойдаланиб, уларнинг РЭМ ва ундан кичик микдорларини сувли муҳитда инверсион-вольтамперометрия аниклаш усули ишлаб чиқилган;
илк бор тажриба ёрдамида ачитқи ҳужайра деворлари биополимерларининг функционал гурухдарини оғир металлар ионларини ўзига хос ва ўзига хос бўлмаган боғланишларига кўшган ҳиссаси аниқланган;
биосорбентларнинг микдорий десорбцияси ва регенерациясини амалга ошириш «эритма-биосорбент» гетероген системасида ион алмашинув жараёнининг сольватацион-координацион механизми аникланган;
илк бор комплекс ҳосил қилувчи металл ионининг нисбий электроманфийлиги сорбентнинг бирламчи сорбцион қобилиятини таққослаш учун муҳим кўрсаткич эканлиги кўрсатилган.
ХУЛОСАЛАР
«Экотоксикантларни сорбцион концентрлаш ва аниклашда пиво олишда қўлланиладиган ачитқи хужайраси девори асосида олинадиган биосорбентлар» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Илк бор Saccharomyces cerevisiae ачитқи ҳужайра девори (А.Ҳ.Д.) биосорбенти сифатида оғир металлар, радионуклидлар, органик моддаларни концентрлаш ва аниқлаш имконияти борлиги кўрсатилган. Янги биосорбцион материал ҳосил килиш усули таклиф этилган. У физикавий ва физика-кимёвий усулларда комплекс ўрганилган. Ундаги асосий функционал-аналитик гуруҳлар аникланган ва уларнинг оғир металлар концентрлашдаги ҳиссаси аникланган.
2. Кинетик ва термодинамик тадқиқотлар асосида огир металларни сорбцион концентрлаш аралаш механизм бўйича - специфик боғланиш, ион алмашиниш ва асосан физикавий адсорбция бўйича ўтиши аникланган.
3. АҲД Saccharomyces cerevisiae нинг сорбцион-аналитик имконияти индивидуал Cd(II), Pb(II), Cu(II), U(VI) ионлари ва фенолга нисбатан кўрсатилган ва уларнинг биосорбциясига таъсир этувчи омиллар аникланган.
4. Мульти-системаларида огир металл ионларнинг ўзаро таъсири ва селектив концентрлашнинг тўлалигига таъсири биосорбентнинг умумий сорбцион кобилиятини пасайишига боғликлиги кўрсатилган ва РЬ(П) ионлари моно-, ди-, три-ионли системаларда хам энг кучли ютилиш кобилиятига эга эканлиги исботланган.
5. Биосорбентларнинг сорбцион-аналитик ва экплуатацион хоссаларни яхшилаш максадида уларни кимёвий модификациялаш имкони аниқланди ва АХД бошланғич ҳолатдаги биомассасига поливинилпирролидон билан ишлов берилганда бундай сорбентлар сорбцион кобилияти анчагина ошиши кўрсатилган.
6. Илк бор биосорбцион процессларни ўрганишда инверсион-вольтамперометрик усулни кўллаш имконияти кўрсатилди ва компьютерланган вольт-амперометрик комплекс ва электрокимёвий датчик яратилди ва у «томчида» ўлчаш имкониятини беради.
7. Оқава, ерусти ва ичимлик сувлари таркибидаги кадмий, кўрғошин ва миснинг чексиз кичик микдорини инверсион - вольтамперометрик усулда кўрсатилган оғир металларнинг РЭМ ва ундаги паст даражадаги концентрациясини дастлабки биосорбцион концентрлаб ўртача квадрат хато 0,2 - 10‘4дан ошмаган аниқликда эга бўлган усул ишлаб чикилди.
8. Кадмий, кўрғошин ва мис ионларини инверсион-вольтамперометрик усулда гурух билан аниклаш учун дастлабки биосорбцион концентрлаш Навоий тоғ-металлургия комбинатининг ИИМ «Қимматбахо металлар ва уран геологияси» ИИМ «Ғарбий лабораторияси» да синовдан ўтказилди ва амалиётга жорий этилди. АҲД асосида биосорбент олиш технологияси ҚК МЧЖ «Pulsar - Group Brewery» да ишлаб чикаришга жорий этилди.
Гестацион гипертензия кузатилган ҳомиладорларда пренатал асоратлар профилактикаси ва истиқболини белгилаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти (ЖССТ) маълумотига кўра ҳомиладорлардаги гипер-тензив бузилишларни энг кўп тарқалган касалликлар орасида 4-8 фоизни ташкил этади. “Ушбу муаммо биринчи навбатда гестацион гипертензияли ҳомиладорларда кузатиладиган оналар саломатлигининг оғир бузилишлари ва ҳатто ўлими (баъзи мамлакатларда 40% гача), болалар ва перинатал касалланишнинг ҳамда ўлимнинг юкори даражада эканлиги, шунингдек, бир қатор акушерлик асоратларининг аникланиши билан изохданада. Шу билан қаторда ҳомиладорликда кузатиладиган асорат оналар ўлимининг структура-сида 2-3 ўринда туриши мазкур муаммонинг нақадар кескинлигини кўрсатади. Ушбу патология асоратини(преэклапсия) бошидан кечирган оналардан тугилган болаларнинг перинатал касалланиши 463,0дан 780,0%о булган кўрсатгични ташкил этади, чакалоклар ўлими эса 10,0дан 30,0 фоизгача бўлиши мумкин”.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда соғлиқни саклаш тизимини мустахкамлаш, айникса оналик ва болаликни мухофаза килишга алохида эътибор қаратилиб, салмокли натижаларга эришилди. Бу борада гестацион гипертензия кузатилган хомиладорларда пренатал асоратлар профилактикаси бўйича эришилган натижаларни алоҳида таъкидлаш керак.
Жахонда гестацион гипертензия кузатилган хомиладорларда пренатал асоратлар профилактикасини такомиллаштириш ва уни даволашнинг самарали усулларини ишлаб чикишга алохида эътибор каратилмокда. У борада хомиладорлик ва тугишни олиб боришнинг оптимал тактикасини танлаш, перинатал ва акушерлик хавфининг олдини олиш, тугиш жараёни асоратларини камайтириш ва ҳомила ҳаёт фаолиятининг бузилиши билан кечадиган аёллар гурухини ажратиш, шунингдек гестацион гипертензия кузатилган хомиладорлардаги перинатал асоратларда плацента ўсиш (ПЎО) ва томир-эндотелиал ўсиш (ТЭЎО) омиллари хамда ДНКга карши аутоиммун антителолар микдорининг патогенетик, клиник, истикболни белгиловчи услубий ёндашувларни такомиллаштириш зарур. Алохида таъкидлаш керакки, “гестацион гипертензиянинг ривожланиш хавфи гуруҳига киритил-ган хомиладорларда профилактик тадбирлар ва истикболни белгилаш алгоритмини ишлаб чикиш ва гестацион гипертензия ривожланиши хавфи гурухидаги хомиладорларда асоратлар частотаси, аутоиммун жараёнлар, ангиогенез, эндотелий дисфункцияси ҳолатини тавсифловчи кўрсаткичларга эндотелиал дисфункция ва ангиогенез корректори - L-аргининнинг превентив даволаш курсида қўлланилгандаги таъсири хусусиятларини ўрганиш ушбу муаммонинг замонавий ечимини топишни талаб қилади”1. Юқорида таъкидланганлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2009 йил 13 апрелдаги ПҚ-1096-сон Қарори билан тасдиқланган «Она ва бола саломатлигини саклаш, соғлом авлодни шакллантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ва 2014 йил 1 августдаги ПҚ-2221-сон Қарор билан тасдиқланган «2014-2018 йилларда Ўзбекистонда аҳолининг саломатлигини янада мустаҳкамлаш, оналар, болалар ва ўсмирлар соғлигини муҳофаза килиш борасида» Давлат дастурлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади гестацион гипертензияли ҳомиладор аёлларда кузатилган пренатал асоратларда аутоиммун антитаналар микдори ва ангиогенезини истикболни белгиловчи кўрсатгичлар даражасини аниқлаш ва унинг профилактик чора тадбирларини такомилаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
гестацион гипертензиясини истицболини ҳомиладорликни илк даври-даги ангиогенез ва эндотелий функциясини аниқловчи кўрсатгичлар асосида белгилаш усули ишлаб чикилган;
ҳомиладорликнинг I триместрида ангиогенезнинг паст кўрсаткичлари ва аутоиммун жараёнлар дисбаланси гестациянинг 20 ҳафтасидан кейин ҲИГ шаклланиши хавфи эканлиги исботланган;
илк бор гестацион гипертензиянинг клиникагача бўлган босқичида эндотелий дисфункцияси шаклланиши кўрсатилган ва истикболни белгиловчи мезонлари ишлаб чикилган;
биринчи марта эндотелиал дисфункция, гестацион гипертензиянинг клиникагача бўлган босқичи шаклланишида даврий ЛТА нинг таъсири исботланган.
ХУЛОСА
«Гестацион гипертензия кузатилган хомиладорларда пренатал асоратлар профилактикаси ва истикболини белгилаш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Анкеталаш, хомиладорларда гестацион гипертензия белгиларини клиникагача эрта аниклашни қўллаш натижасида шу маълум бўлдики, 17,7% ҳомиладор аёлларда ҲИГ ривожланиши эҳтимоли бор (ҳавф гуруҳи) бўлиб, улардан 44,6% ида ҲИГ ривожланади.
2. Ҳомиладорлар қон зардобида ҳомиладорликнинг II триместрида I триместрга нисбатан исДНК га карши ААТ 30,5% га, Trm-0,01 га карши 9,5% га ва Trm-0,15 га карши 6,9% га ишонарли камайгани аниқланди. Kim-0,5-300, Kis-0,7-120 ва НММР га карши ААТ микдори кўрсаткичлари сезиларсиз ошди ва ҳомиладорлик триместрлари орасида ишонарли фарк килмади. Бу эса барча ўрганилган антигенлар учун аутоиммун жараёнлар хос эканлиги, аммо антигенлардаги ўзгаришлар интенсивлиги бир биридан фаркли эканлигидан далолатдир.
3. ДАБ юқори микдори билан ЛТА, ЦЭҲ, IL-IB ва TNFa цитокинлари кўпайиш даражаси орасида бевосита боғлиқлик аниқланди, бу эса уларнинг ҲИГ патогенезида муҳимлигини кўрсатади.
4. Эндотелий дисфункцияси, эмбрионал ангиогенез ва аутоиммун жавоб кўрсаткичларини ўз ичига олган ҲИГ истикболини белгилаш усули таклиф қилинди, кейин эса дискриминант функциялар ёрдамида томир эндотелийси чидамлилиги ва эмбрионал ангиогенез индексини (ЭЧЭАИ) хисоблаб топилди. Ҳисоблаш ЭЧЭАИ (P)=LZ:(ZX LW) формуласи бўйича амалга оширилади.
5. NO микдори 31,6 дан 55,3 мкмоль/л гача атрофда, eNOS фаоллиги 10,8 дан 5,5 мкмоль/мин/л гача ва iNOS фаоллиги 0,37-1,1 мкмоль/мин/л, ONO'2 = 0,3-0,71 мкмоль/л, ЭТ-1 28,8-29,7 пг/мл, VEGF 228,7-271,3 пг/мл ва ПЎО 228,3-186,3 пг/л бўлганда асоратлар ривожланиш эҳтимоли ва ҲИГ нохуш якуни бўйича критик, деб хисобланиши лозим.
6. L-аргининнинг максимал эндотелиопротектив самараси ва ҲИГ кузатилган аёлларда ДАБ микдорининг пасайиши қонда NOhhht юқори экспрессияси аникланган аёллар гурухидан фаркли равишда, NO микдори ва eNOS фаоллигининг паст ва ўртача камайиши, iNOS, ONO2', ЭТ-1 и ЦЭҲ экспрессияси кузатилган гуруҳларда аниқланди. ҲИГ кузатилган хомиладорларга L-аргинин буюрилиши ПЭ енгил ва огир даражаси ривожланиш частотасини 2,1 ва 6,2 мартагача, ҲЎЧС нинг 3,7 мартагача, ФПЕ ва муддатидан олдин тугрукларнинг мос равишда 3,0 ва 7,5 мартагача қисқаришига олиб келади.
7. Ишлаб чикилган гестацион гипертензия ривожланиши бўйича хавф гуруҳидаги хомиладорларни олиб бориш ва истикболини белгилаш алгоритми умумий амалиёт шифокорига хомиладорлик индуцирлаган томирга хос ўзгаришлар ривожланишини ўз вақтида аниқлаш ва баҳолаш имконини беради.
Девиант хулқ-атворли беморларда алкоголизм ва наркоманиянинг клиник хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Гиёҳванд моддалар ва жиноятчиликка қарши курашиш бошкармасининг маълумотига кўра’ гиёҳвандлар сони дунё миқё-сида йилдан-йилга ортиб бормокда. Жумладан, 2006-2007 йилларда ер юзи аҳолисининг қарийб 200 миллион нафарини гиёҳвандлар ташкил этган бўлса, 2013-2014 йилларда уларнинг сони 246 миллионга етди. Алкоголизм ва унинг салбий окибатлари натижасида эса йилига 2,5 миллионга яқин одам вафот этади. Шу билан бир қаторда мазкур кассаллик катор ҳолларда инсоннинг меҳнат қобилиятининг йўқолиши, атрофдагилар билан зиддиятга киришуви, турли жиноятларни содир этиш каби салбий окибатларга олиб келмокда. Шу боне девиант хулқ-атворлилик масаласи бугунги кунда жаҳондаги жиддий ижтимоий муаммо хисобланмокда.
Ўзбекистон Республикасида мустақиллик йилларида наркология хизматини ташкил этиш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилиши натижасида алкоголизм ва гиёхвандликка чалинган беморларни самарали кўрикдан ўтказиш, маслаҳат бериш, ташхис кўйиш, даволаш ва тиббий-ижтимоий тиклаш каби наркологик тиббий хизматни замонавий талаблар асосида сифатли ташкил этиш бўйича ижобий ўзгаришларга эришилди.
Жахон микёсида алкоголизм ва опийли гиёхвандликнинг шаклланиши, ривожланиши ва касалликнинг кечиши билан преморбид даврдаги девиант хулк-атворнинг салбий таъсири орасидаги боғлиқлиқни ўрганиш ҳамда ушбу касалликни даволаш ва олдини олишнинг самарали йўлларини ишлаб чиқишга катта эътибор каратилмокда. Бу борада алкоголизм ва опийли гиёхвандликка чалинган беморларнинг шахсий-биологик хусусиятларини очиб бериш, девиант хулқ-атвор ва шахе девиацияси шаклланишидаги ижтимоий-психологик омилларини аниклаш хамда хулк-атвор шаклларини ҳисобга олган ҳолда даволаш-реабилитациясига оид тадқиқотларга алоҳида аҳамият берилмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 19 февралдаги 2133-сон Қарори билан тасдикланган «Соғлом бола Йили» Давлат дастури хамда 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислох килишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори, Узбекистан Республикаси наркотикларни назорат килиш Давлат комиссиясининг 2011 йил 8 августдаги 11/11-сон карори билан тасдикланган «2011-2015 йилларга мўлжалланган наркотикларни суистеъмол килиш ва ноқонуний муомалага чиқаришга қарши курашиш комплекс чора-тадбирлар дастури»да белгиланган вазифаларни бажаришга мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади преморбидда девиант хулқ-атворли бемор-ларда алкоголизм ва опийли гиёҳвандликнинг клиник-психопатологик хусусиятларини шахсий-биологик ва ижтимоий-психологик омилларини хисобга олган ҳолда даволаш-реабилитация хамда профилактика чора-тадбирларини мукаммаллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагиларидан иборат:
алкоголизм ва опийли гиёхвандликка чалинган беморлар преморбидидаги девиант хулқ-атвор ривожланишида перинатал патология кузатилиши, эмоционал-нотурғун ва эксплозив шахс типларининг устунлиги, наркологик ва руҳий касалликларга наслий мойиллик ҳамда ижтимоий-психологик омилларнинг ўзаро боғлиқлиги исботланган;
психоактив воситаларни истеъмол қилишнинг эрта бошланиши, қарамликнинг юкори тезликда шаклланиши хамда абстинент синдромнинг оғир кечиши билан характерланадиган, преморбидда девиант хулқ-атворли алкоголизм ва опийли гиёхвандликка чалинган беморларда қарамликнинг юқори даражадаги прогредиент кечиши асослаб берилган;
преморбидда девиант хулк-атворли беморларда патологик майлнинг хулк-атвор ва аффектив компонентлари устунлик килиши аниқланган;
девиант хулк-атворли беморларда қарамликнинг юқори даражада прогредиент кечиши натижасида бош миянинг бироз куришидан то субкор-тикал макон ва бош мия пўстлок кисми пешона бўлаги эгатчаларининг кенгайиши каби морфологик ўзгаришларнинг шаклланиши аникланган;
преморбидда девиант хулк-атворли алкоголизм ва опийли гиёхвандликка чалинган беморларнинг ижтимоий мослашувини яхшилаш учун когнитив хулк-атвор психотерапиясини қўллаш патогенетик асослаб берилган.
ХУЛОСА
«Девиант хулк-атворли беморларда алкоголизм ва наркоманиянинг клиник хусусиятлари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар олинди:
1. Агрессив ва делинквент хулк-атвор шаклларининг устунлиги алкоголь ва опийга карам беморлар преморбиддаги девиант хулк-атворининг ўзига хос жиҳати бўлиб, хусусан алкоголга карам беморларнинг преморбидида агрессив, опийга карамларда - делинквент хулк-атвор кўпроқ учрайди. Иккала хулк-атвор шакллари асосан эксплозив ва нотургун типдаги шахсларга хос бўлса, суицидал девиант хулк-атвор истероид типдаги шахсларга хос.
2. Преморбид даврда девиант хулк-атворли алкогол ва опийга карам беморлар орасида эксплозив ва нотургун типдаги психопаток ёки акцен-туацияли шахслар устунлик килади. Преморбид даврида девиант хулкатворсиз беморлар орасида психастеник ва конформ типдаги шахслар кўпчи-ликни ташкил этади.
3. Алкогол ва опийга карам беморларда девиант хулк-атвор шакл-ланишига нотўкис, моддий қийинчиликлари бор ва маънавий қашшоқ, шафқатсизлик ва зўравонлик, гипопротекция типи бўйича тарбиясида нуқсони бўлган оилаларда тарбияланиш, социал ва жиноий гурухлар билан алокада бўлиш каби ижтимоий-психологик омиллар сабаб бўлади.
4. Преморбидда девиант хулк-атворли алкогол ва опиатларга қарам-ликнинг клиник хусусиятиларига психоактив воситаларни суистеъмол қилишни эрта бошлаш, абстинент синдромнинг жадал суръатда шакл-ланиши, абстинент холатнинг огир кечиши, касаллик юкори даражада прогредиент кечиши сабабли шахе деградацияси ва салбий тиббий-ижтимоий окибатларнинг тез ривожланиши кабилар киради.
5. Касаллик муддати бир хил бўлган, преморбидда девиант хулк-атворли беморларда бош миянинг бироз куришидан (атрофия) то субкор-тикал макон ва бош мия пўстлоқ кисми пешона бўлаги эгатчаларининг кенгайиши, преморбид даврида девиант хулк-атворсиз беморларда асосан периваскуляр макон кенгайиши ва веналарда кон айланишининг бузилиши каби морфо-структуравий ўзгаришларнинг шаклланиши аниқланган.
6. Преморбидда девиант хулк-атворли шахсларнинг даволаш-реабили-тация мажмуасини такомиллаштиришда шахе девиацияси ва хулк-атворни коррекция қилишда айнан когнитив хулк-атвор психотерапиясини қўллаш талаб этилади.
7. Преморбидда девиант хулк-атворли шахсларда профилактик чора-тадбирларини ишлаб чиқишда шахе хусусиятлари, ижтимоий-психологик омиллар ва асосий касалликнинг клиник-динамик хусусиятларини инобатга олиш, иш йўналиши турлари ва ижрочиларни белгилаб олиш керак.
Билвосита солиқлар ҳисоби, таҳлили ва аудитини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон мамлакатлари иктисодиётида билвосита солиқларнинг ўрни катта аҳамиятга эга. Жумладан, Европа мамлакатлари, Хитой ва Японияда билвосита солиқлардан тушум давлат бюджетига асосий тушумларнинг 30-60 фоизини ташкил этади. Шунга кура, мазкур мамлакатларда билвосита солиқларни ҳисобини юритишни такомиллаштириш масаласига алоҳида эътибор каратиб келинмокда.
Узбекистан Республикаси мустақил тараққиёт даврида бухгалтерия ҳисобини халқаро андозадаги моделлар асосида юритишга алохида эътибор берилмокда. Солиқлар ҳисоби, жумладан билвосита соликлар хисобини юритиш зарурати, дастлаб «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги қонуннинг (1996) ишлаб чиқилиши билан юзага келган бўлса, солиқ ҳисоботи шаклларини алоҳида ҳисобот кўринишида шакллантириш хамда солик органларига топширилишини белгилаш, солиқ қонунчилигига айнан солиқ ҳисоботи тушунчасини киритилиши, солик ҳисоботларини аудиторлар, солиқ органлари томонидан назоратдан ўтказилиши мазкур тизимнинг тўлиқ шаклланиши ва такомиллашувига олиб келди.
Бугунги кунда жаҳонда, айникса, миллий хўжалик юритувчи субъектларда билвосита солиқлар ҳисоби, таҳлили ва аудитини такомиллаштириш бўйича тадқиқотлар устувор даражада амалга оширилмокда. Бу борада, куйидаги муҳим илмий вазифаларни хал этишга эътибор қаратилмокда: хўжалик юритувчи субъектларда билвосита солиқларни бошланғич хисоб ҳужжатларида акс эттирилишини танқидий ўрганиш, бошланғич хисоб ҳужжатлари маълумотларини умумлаштириш хамда солик ҳисоботларини шакллантириш, билвосита солиқлар ахборот-таҳлил маълумотлар базасини ўрганиш, билвосита соликлар тахдилини ўтказишда бухгалтерия ҳисоби маълумотлари шаффофлигини таъминлаш, молиявий ҳисоботлар аудити сингари солик ҳисоботлари аудитини ўтказиш услубиётини такомиллаштириш борасида илмий тавсиялар ишлаб чикиш.
Узбекистан Республикасининг «Аудиторлик фаолияти тўғрисида»ги қонуни (2000), Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 24 апрелдаги ПФ-4720-сон «Акциядорлик жамиятларида замонавий бошқарув услубларини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 12 апрелдаги ПҚ-2520-сонли «Мева-сабзавот, картошка ва полиз махсулотларини харид килиш ва улардан фойдаланиш тизимини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, Узбекистан Республикаси Президентининг 2016 йил 5 октябрдаги ПФ-4848-сонли «Тадбиркорлик фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга, хусусий мулкни хар томонлама химоя қилишга ва ишбилармонлик муҳитини сифат жихатидан яхшилашга дойр қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонида белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади билвосита солиқлар ҳисоби, тахлили ва аудита методологиясини такомиллаштириш борасида илмий-услубий ва амалий тавсиялар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
халқаро йўналишда ташишлар бўйича кўрсатилган хизматларга ноль даражали ставкани қўллаш натижасида ҳосил бўлган қўшилган қиймат солиғининг ортикча суммасини кайтариш учун асос бўлувчи қўшимча ҳужжатлар таркиби ва рўйхатини солиқ конунчилигига киритиш таклиф қилинган;
маҳсулотлар экспортини тасдиқлаш, қўшилган қиймат солиғи бўйича ноль даражали ставкани қўллаш, солик солинадиган базага тузатиш киритиш ва унинг натижаларини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш таклифи ишлаб чиқилган;
қўшилган қиймат солиғига ихтиёрийлик асосида ўтиш афзаллигини ҳисоблаш тартиби ишлаб чиқилган;
билвосита соликлар таҳлилини ташкил этишда ҳисоб-ахборот манбаларини тўплаш ва ундан тахдил ўтказишда фойдаланиш тизими яратилган;
билвосита солиқлар аудитида аниқланган камомад ва мол-мулкнинг ҳисобдан чикарилиши аудитини ўтказиш тартиби бўйича таклифлар асосланган.
ХУЛОСАЛАР
Диссертация ишида амалга оширилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар ишлаб чиқилди:
1. Республикамизда ишлаб чиқарилган техника, технология ва бошқа воситалар чет эл фукароси томонидан сотиб олинганда билвосита солиқлар бўйича экспорт тизимида имтиёз қўллаш ва бу имтиёзни бошлангич бухгалтерия ҳужжатида акс эттириш таклифини қўллаш маҳсулот ишлаб чиқарувчилар чакана товарлар экспорт қажмини оширади (Япония тажрибаси уйгунлаштирилган).
Асосий воситалар, номоддий активлар сотиб олинганда улар учун таъминотчиларга тўланган билвосита солиқларни бюджетга тўланган солик сифатида акс эттириш хамда тегишли узок муддатли ва жорий бўнак тўлови счётида ҳисобга олиб бориб, махсулот ишлаб чиқариш жараёнида хисобдан чиқариш махсулот таннархини пасайишига олиб келади (Россия Федерацияси тажрибаси).
2. Мол-мулкни молиявий ижарага берилиши, хукумат томонидан билвосита солиқлар тўланишининг кечиктирилиши ва бошқа узок муддатли билвосита солиқлар ҳисобини юритиш максадида 7410-«Бюджетга тўловлар бўйича карзни ҳисобга олувчи счётлар (узок муддатли кисми) турлари бўйича» счётини счётлар режасига киритиш солик ҳисобини тўғри ташкил килиш, солиққа тортиладиган базани аниқлаштириш, солик ҳисоботларида маълумотларни умумлаштирилган ҳолатда акс эттириш имкониятини яратади.
3. Қўшилган киймат солиғи бўйича ноль даражали ставками кўллаш окибатида ортиқча тўланган солиқ суммасини, 4400-счёт негизида 4420-«Бюджетга ортиқча тўланган қўшилган қиймат солиғи» счётини очиш ва унинг дебет томонида акс эттириш бюджет билан боғлиқ чалкашликларни олдини олади, бухгалтерия ҳисобида назорат самарадорлигини оширади.
4. Солиқ қонунчилигига йўловчилар, багажлар, юклар ва почтани халкаро йўналишда ташишда ноль даражани қўллаш учун асос бўлувчи асосий ҳужжатларга кўшимча ҳужжатлар таркибини киритиш таклифи солиқ тўловчиларда ҳисоб-китоб енгиллашиб, ноль даражали ставками қўллаш натижасида ҳосил бўлган ортикча суммани кайтариш тартиби осонлашган ва таклифни қўллаш самарадолигини йиллик кўрсаткичи ўртача 2,2 млрд сўмни ташкил қилган.
5. Ихтиёрийлик асосида қўшилган қиймат солиғига ўтишларини самарасини аниклаш тартиби, бир неча фаолият билан шуғулланиб, алоҳида-алоҳида ҳисоб юритувчи кичик корхоналар томонидан ихтиёрийлик асосида қўшилган киймат солиғини фаолият турларига татбиқ этиш таклифи кичик бизнес субъектлари солик харажатларини тўғри прогнозлашга хизмат қилади.
6. Фермер хўжаликлари, саноат соҳасидаги кичик корхоналар томонидан сотиб олинадиган асосий воситаларга нисбатан ноль (тескари) даражали ставкани жорий этиш ва бухгалтерия ҳисоби счётларида акс эттириш таклифи уларнинг замонавий техника сотиб олишга бўлган кувватини оширади, махсулот таннархини пасайтиради.
7. Билвосита соликларни соликлар тахдилида ва солик юкини аниқлашда хисобга олиш таклифи, бухгалтерия хисобида харажатларни тан олиш нуктаи назаридан келиб чикиб, солик харажатларини тўғри тақсимлашни таъминлайди.
8. Молиявий ва солик ҳисоботлари маълумот манбаи бўлган счётлар тизимини умумий тизимга келтириш лозимлиги асосланиб, 6240, 6250, 6990, 7240, 7250 счётлари бекор килиниб, жорий солик карзи 6410-90 счётларда, узок муддатли солик карзи 7410-90 счётлардда хисобга олиб бориш таклифи асосида билвосита соликлар таҳлилининг ҳисоб-ахборот таъминоти такомиллашади, билвосита соликлар тахдилида маълумотлар аниклиги ва ахборотлар шаффофлиги таъминланади.
9. Билвосита соликлар бўйича асосий ахборот берадиган счёт-фактура, счёт-фактуралар реестри, корпоратив пластик карточка оркали савдо қилишда тўлов чеки хужжатларининг такомиллашган вариантларининг таклиф килиниши, билвосита соликлар аудитини самарали ташкил этиш, бошланғич бухгалтерия ҳужжатларидан бир вақтнинг ўзида ҳисоб регистри сифатида фойдаланишни таъминланади хамда вақт тежалишига олиб келади.
10. Инвентаризация жараёнида аникланган мол-мулк камомадини билвосита солиққа тортиш масаласини солик конунчилигига киритиш таклифи, билвосита соликлар аудитида муаммо келтириб чикараётган, аудиторлик хулосасининг аник ва ишонарли бўлишини таъминлаб, пеня ва жарималар тўланишини олдини олади.
Қорақалпоғистон Республикаси нозогеографик вазиятини яхшилашнинг ижтимоий-иқтисодий хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги вақтда жаҳонда атроф муҳитнинг ифлосланиш муаммоси, аҳоли ва ҳудудларнинг экологик ҳавфсизлик масалалари долзарб ахамият касб этмокда. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг маълумотларига кўра, барча касалликларнинг 24 фоизи, аҳоли ўлимининг 23 фоизи бартараф этиш мумкин бўлган атроф-муҳит омиллари таъсири оқибатида содир бўлмокда. «Дунё бўйича салбий экзоген омиллар ҳар Йили ўртача 13 миллиондан ортик аҳолининг ҳаётдан кўз юмушига ва беш ёшдан кичик бўлган болаларнинг ҳар учтадан биттасини касалликка чалинишига сабаб бўлмокда».1
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач ижтимоий-иқтисодий ва экологик, шунингдек соғлиқни саклаш тизимини модернизация килишга алохида эьтибор каратилмокда. Узбекистан Республикаси хукумати томонидан мамлакат ахолисининг турмуш даражаси ва саломатлик кўрсаткичларини яхшилаш бўйича катар фармон ва қарорлар кабул килинди, улар ўз навбатида мамлакат ахолисининг турмуш даражасини янада юксалтиришда, нозогеографик вазиятни яхшилашда муҳим аҳамият касб этади.
Жаҳонда глобал, минтақавий ва маҳаллий миқёсда аҳолининг умр кўриш давомийлиги ва касалланиш таркибининг географик тафовутлари аҳоли саломатлигига салбий таъсир кўрсатувчи табиий ҳамда ижтимоий-иқтисодий омилларнинг ҳудудий ўзгарувчанлиги билан боғланган. «Муҳит-саломатлик» муносабатларининг ҳозирги йўналиши, нафакат табиий шароит, балки экологик омиллар билан, шунингдек аҳоли касалликлари ва атроф-муҳит ўртасидаги боғлиқлик сабабларини аниқлаш зарурлиги билан, жаҳонда ва унинг муайян ҳудудларида тиббий-географик вазиятни ўзида акс эттирувчи карталарни тузиш, мамлакат ва уларнинг минтакалари учун тиббий-географик прогнозларни ишлаб чикиш ва шуларнинг натижасида тиббий хизмат кўрсатиш тизимини ташкил этишда аҳоли касалланишининг ҳудудий тафовутларини хисобга олиш билан боғланган.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2016 йил 9 февралдаги ПҚ-2487-сон қарори билан тасдикланган «Соглом она ва бола Йили» Давлат дастури, Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 1 августдаги ПҚ-2221-сон карори билан тасдикланган «2014-2018 йилларда Ўзбекистонда аҳолининг репродуктив саломатлигини янада мустаҳкамлаш, оналар ва ўсмирлар соглигини мухофаза килиш борасидаги Давлат дастури тўғрисида»ги хамда "Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 27 майдаги «2013-2017 йилларда "Узбекистан Республикасининг атроф муҳитни мухофаза килиш ишлари дастури» тўғрисидаги 142-сон карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистон Республикаси аҳоли саломатлигини яхшилаш ва минтақани барқарор ривожлантириш бўйича илмий-амалий тавсияларни ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қўйидагилар билан ифодаланади:
Қорақалпоғистон Республикаси аҳоли касалланишининг ҳудудий тафовутлари ва географии хусусиятлари аникланган;
Қорақалпоғистон Республикаси тиббий-географик районлари миқёсида аҳоли касалликлари ва атроф-муҳит зарарли омилларининг ўзаро корреляцией алоқадорлиги аникланган;
муайян табиий ва экологик омилларнинг аҳоли касалланиш даражасига таъсир этишининг зонал конуниятлари ва маҳаллий ҳусусиятлари очиб берилган;
минтақанинг тиббий-географик ҳолатини акс эттирувчи туркум нозогеографик карталар ишлаб чикилган;
Қорақалпоғистон Республикаси аҳоли саломатлигини яхшилаш хамда минтақанинг барқарор ижтимоий ривожланишини таъминлашнинг асосий устувор йўналишлари аниқланган.
ХУЛОСА
Диссертацияда олиб борилган тадкиқотлар асосида катор хулосалар қилинган (уларнинг тавсифи иш матнида келтирилган). Тадкикотнинг асосий натижа ва хулосаларидан келиб чиққан ҳолда диссертацияда қуйидаги таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган:
1. БМТ конвенциясига мувофик трансчегаравий Амударё сув ресурсларидан биргаликда фойдаланиш ва уларни мухофаза қилиш бўйича халкаро битимни кабул килиш, Марказий Осиё давлатлари томонидан Орол ва Оролбўйига кафолатли сув ўтказишни таъминлашга каратилган аввалги битимини амалга ошириш, Тожикистондаги курилиши давом этаётган Роғун ГЭСи бўйича ўзаро келишилган ечимга келиш зарур.
2. Тегишли давлат, илмий ва жамоатчилик ташкилотлари томонидан атроф-мухит холатини мониторинг қилишни йўлга кўйиш; экология ва ахоли саломатлиги муаммоларини хал этиш бўйича атроф мухитни мухофаза килиш ва соғлиқни сақлаш тизими ўртасидаги интеграцияни (ўзаро алокадорликни) такомиллаштириш.
3. Янги экологик сиёсат ва барқарор ривожланиш концепциясини амалга ошириш, қишлоқ жойлар аҳолиси бандлик муаммосини хал этиб бориш, миграция жараёнларини тартибга солиш, янги иш ўринларини яратиш асосида Мўйноқ, Тахтакўпир, Қўнғирот ва бошка кишлок туманлари хамда Тахиатош шахри ахолисининг кўчиб кетишини (миграциясини) тартибга солиш, шахсий секторни инвестицион қўллаб-кувватлаш, ижтимоий мазмундаги қўшма корхоналарни куриш ва б.
4. Нозоэкологик вазият мониторингини йўлга қўйиш, тезкор, илмий асосланган амалий тавсияларни ишлаб чиқиш ва прогноз кўрсаткичларини такомиллаштириб бориш, алоҳида районлар кесимида экологик вазиятни мажмуали тахдил килиш, амалга оширилган тадбирлар натижаларини баҳолаш, аҳолининг экологик маданият ва тафаккурини яхшилаш.
5. Профилактик тадбирларни кучайтириш, Қорақалпоғистон Республикаси шахарлари, туман марказлари, кишлок аҳоли манзилгоҳлари аҳолисини водопровод суви билан таъминлаш (уни Ўзбекистон бўйича ўртача даражасига етказиш) ва сув сифатини яхшилаш, шаҳар ва туман марказларида канализация тизимини яратиш ва кенгайтириш, тиббий географик минтака ва районлар экологик инфратузилмасини яхшилаш асосида купай санитар-эпидемиологик ҳолатни шакллантириш.
6. Шимолий тиббий-географик минтакада ичимлик ва сугориш сув хажмини ошириш, тупрок минерализацияси ва чўлланишга қарши кураш, қуриган кўлларни сув билан тўлдириш, ландшафт-биотик холатни яхшилаш, пировард натижада тиббий-географик вазиятни ва ахоли яшаш шароитини мақбуллаштириш, болалар касалланишини, гўдаклар ўлимини олдини олиш ва камайтириш.
7. Марказий ва Жанубий тиббий-географик минтакаларда коммунал тармоклар ва водопровод тизимини ривожлантириш, сув сифатини давлат андозаларига (стандартларига) етказиш учун марказлашган водопровод бош тозалаш иншоотларини таъмирлаш. Аҳолини мунтазам водопровод суви билан таъминлаш.
8. Ичимлик ва хўжалик мақсадларида қудуқ сувларидан фойдаланувчи Жанубий тиббий-географик минтақада қўл насослар тизимини такомиллаштириш, аҳолига тозаланган сувни сотувчи кичик маҳаллий пунктларни ривожлантириш.
9. Замонавий тиббий диагностик анжомлари, масалан, доплерграф сингари асбоблар билан, жумладан Нукус шахридаги онкологик диспансерни, минтақанинг онкопаталогия хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, таъминлаш. Мўйноқ, Чимбой, Таҳтакўпир, Қораўзак туманларида нозоэкологик ва нозогеографик вазиятни яхшилаш. Шунингдек, Республика кўптармоқли касалхонасини гемодиализ аппарати билан таъминлаш хам талаб этилади.
10. ҚР нинг чорвачиликка ихтисослашган туманларида ахолининг айрим паразитар касалликлар (жумладан бруцеллез) билан касалланиш кўрсаткичлари юкори. Бу эса, мазкур туманларда эпидемиологик назоратни янада кучайтиришни талаб этади.
11. ҚР ижтимоий-иқтисодий ривожланиш концепцияси ва стратегия-сининг ажралмас таркибий кисми сифатида аҳоли саломатлигини прогноз килиш ва унинг натижаларига тузатишлар киритиб бориш, ушбу йўналишда олиб борилаётган илмий тадкиқот ишларини картографик таъминлаш.
12. Геоэкология ва нозогеография киррасида шаклланиб бораётган нозоэкология бўйича илмий тадқиқотларни кучайтириш. Бу борада йирик масштабли монографик илмий изланишларни (минтақага хос бўлган аҳоли касалликларга багишланган) алохида нозогеографик ареаллар, ўчоклар ва марказлар миқёсида мажмуали тадкик этиш муҳим аҳамият касб этади.
13. Тадқиқотда олиб борилган эксперт-суров2 усули натижаларидан маълум бўладики, Қоракалпоғистон Республикаси аҳолиси орасида келгусида умумий ва бирламчи касалликлар, нафас олиш аъзолари, сил, овкат ҳазм килиш аъзолари ва қон айланиш тизими касалликлари, шунингдек, гўдаклар ҳамда оналар ўлими кўрсаткичларининг бирмунча ортиши кузатилади. Булар эса, минтакада, нозоэкологик вазиятни яхшилашга доир чора-тадбирларни кучайтиришни такозо этади.
Совутиш техникаси иссиқлик алмашиниш аппаратлари ва машиналарини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда бутун жаҳонда озик-овқат, кимё саноати, тиббиёт ва фармацевтика соҳаларида совуқликнинг кенг кўлланилиши ишлаб чикаришнинг ритмиклигини таъминлаш, асосий фондлардан унумли фойдаланиш, озиқ-овқат, дори-дармон ва ҳакозолар сифатини саклаш имконини беради. Халқаро совуқлик институтининг маълумотига кўра, сўнгги йилларда дунёда ишлаб чиқарилувчи маҳсулотларнинг учдан бир кисмини тез айнийдиган маҳсулотлар ташкил қилади. Совутиш имкониятлари йўқлиги сабабли озик-овқат маҳсулотларининг дунё бўйича йўкотилуви ~25% ни, мева ва сабзавотлар йўқотилуви ~35% ни, тез айнийдиган махсулотлар - 20% ни ташкил қилади. Шу жихатдан янги совутгичларни куриш ва ишлаётганларини реконструкция килиш сунъий совуқлик олиш ва уни қўллаш соҳасидаги техник прогресс билан узвийликни талаб этади ҳамда муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда турли мақсадларда ишлатилувчи совутиш ва сунъий иқлим яратиш қурилмаларига алоҳида эътибор каратилди. Улар таркибига кирувчи компрессорлар ва иссиклик алмашиниш жиҳозларининг самарадорлигини ошириш бўйича сезиларли натижаларга эришилди. Бу борада энергия йўқотувларини камайтирадиган самарадор конденсатор, буглатгич ва конденсатор-буглатгич аппаратлар яратилганлигини алоҳида таъкидлаш мумкин.
Бугунги кунда жаҳонда совутиш курилмалари схемаларини мукаммаллаштириш, озонга хавфсиз ва умумжахон исишига ҳисса қўшмайдиган совутиш агентларини қўллаб табиатни муҳофазалаш долзарб вазифалардан хисобланади. Бу борада мақсадли илмий-тадқикотларни, жумладан, хавфсиз совутиш агентлари аралашмаларини яратиш, самарадор иссиклик алмашиниш аппаратларини такомиллаштириш, совутиш циклларини ва жиҳозларни ҳисобловчи янги дастурларни яратиш кабилар долзарб вазифалардан ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2011 йил 7 апрелдаги ПҚ-107-сон «2011-2015 йилларда мева-сабзавот махсулотларини саклаш моддий-техник базасини ривожлантириш ва мустаҳкамлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади кўп компонентли совутиш агента аралашмасининг кўндаланг-ҳалкасимон арикчали юзаларда пуффакли қайнашининг илмий-услубий асосини ва совутиш машиналарининг кўндаланг-ҳалкасимон турбулизаторли трубадан ясалган иссиқлик алмашиниш аппаратини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
углеводород совутиш агентлари ва уларнинг ноазеотроп аралашмасининг R290/R600a/R600 кўндаланг ҳалқасимон турбулизаторли трубалар юзасида пуффакли қайнашидаги иссиқлик алмашиниш модели яратилган;
самарадор конденсатор, буғлатгич ва конденсатор-буғлатгич билан жиҳозланган бир босқичли ва каскад совутиш машиналарининг совутиш унумдорлиги, энергия сарфи бўйича тенгламалар олинган;
совутиш унумдорлигининг, сарфланаётган кувватнинг совутиш агенти турига, самарадор трубаларнинг ишлатилиш ўрнига (конденсаторда, буғлатгичда ва конденсатор-буғлатгичда) боғликлиги аниқланган;
совиш, исиш, қайнаш, конденсацияланишдаги иссиқлик алмашинишнинг ярим эмпирик моделлари яратилган;
ташқи томонида ҳалқасимон арикчалар ичкари томонидан унга мос диафрагмаларга эга трубалардан ясалган иссиқлик алмашиниш аппаратларининг самарадорлиги кўрсатилган. Накаткаланган трубаларни буғлатгичларда ишлатиш термодинамик жиҳатдан фойдали, кўндаланг ҳалкасимон турбулизаторли трубалардан ясалган конденсатор ФИК RcB = 1500^-8000 интервалда 1,06 + 1,25 ни ташкил қилиши аниқланган;
ҳалкасимон ариқча ва диафрагмаларга эга трубалардан ясалган иссиклик алмашиниш аппаратли буг-компрессион совутиш машиналарининг самарадорлиги кўрсатилган. Конденсаторда №3 труба ва буглатгичда №4 труба қўлланилган энергетик самарадор совутиш машиналарининг ФИК 7^, =213 К да мос равишда це =0,60 ва 0,59 бўлиши аниқланган;
иссиклик алмашиниш аппаратлари энергетик самарасини баҳолаш учун критерий яратилган;
бир каскадли буг компрессион совутиш машинасини эксергетик таҳлил қилиш методикаси яратилган.
ХУЛОСА
«Совутиш техникаси иссиклик алмашиниш аппаратлари ва машиналарини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Самардор иссиклик алмашиниш трубаларига эга бўлган каскад совутиш машинасининг экспериментал натижаларини қайта ишлаш методикаси яратилиб, истиқболда ушбу методика илмий тадқиқотлар ўтказишга хизмат қилади.
2. Ҳалкасимон арикчали юзалар параметрларини эътиборга олган ҳолда пуффакли кайнашда иссиклик оқими зичлигини ҳисоблаш методикасига ўзгартиришлар киритилиб, улар совтиш машиналарининг самарадор буглатгичларини конструкциялаш ва хисоблашга хизмат килади.
3. Конденсатор да иссиклик алмашиниш юзаси сифатида халкасимон диафрагма ва арикчали трубаларнинг барча турларини кўллаш совутиш машинаси юкори тармогида конденсация температурасининг пасайишига хизмат килади.
4. R290/R600a/R600 ноазеотроп аралашма озонга хавфли R12 фреон билан деярли бир хил энергетик кўрсатгичларга эга ва мукобил совутиш агента сифатида кўлланилиши мумкин.
5. Конденсатор да №2 трубани қўллаш машина самарадорлигини пасайтиради, №4 труба эса - s га таъсир этмайди. Энг макбул иссиклик алмашиниш юзаси сифатида №3 труба хизмат килади.
6. Бир хил шароитларда пропанда ишловчи каскад машинасининг совутиш коэффициента аралашмада ишловчидагига нисбатан катта. Қайнаш температураси ортиши билан г ошиб боради. Совутиш машинаси энг самарадор бўлиши учун унинг буғлатгичида d/D = 0,945 труба ишлатилиши зарур.
7. Иссиклик алмашиниш аппаратлари самарадорлигини бахолаш критерийси таклиф килинди. Критерий эксергия тушунчасига асосланади. Ундан ишлаб турган аппаратлар иссиклик алмашиниш юзаларининг энг яхшисини аниқлаш ва лойиҳаланаётган термодинамик жихатдан яхшиланган аппаратларни танлаш учун фойдаланиш кулай. Бир каскадли буг компрессион совутиш машинасини эксергетик тахдил қилиш методикаси яратилди. Методика бир босқичли машиналарни таҳлил қилиш кетма-кетлигига асосланган.
8. Яратилган методика асосида 213 <ГО <233 А диапазон учун каскад совутиш машинасининг иши тахдил килинди. Самарадорлик критерийи бўлиб г)е хизмат килди. Энг яхши энергетик характеристикаларга эга бўлган конденсатори №3 трубали ва буглатгичи №4 трубали машиналар То =213 К да мос равишда г/е = 0,60 ва 0,59 ФИК га эга. Конденсатор-буглатгичда накаткали трубаларни қўлланилиши совутиш машинаси ишига амалда таъсир этмайди. Максимал ФИК га машина То <2\ЗК да эришилади. 213 К дан катта барна То ларда ФИК нинг кескин камайиши кузатилади. Совутиш машинасининг самарадор трубалар билан жихозланган компрессор-конденсатор тармогининг энергетик характеристикалар ҳисобланди. Йилига 7000 ишлаш соати бўлганида энергия йўқотувлари 5190,5 кВт ч/йил га кискаради.
Насос станцияларининг ҳолатларини ростлаш алгоритмлари ва усуллари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида энергетика, ерларнинг мелиорацияси, углеводород маҳсулотларини етказиш ҳамда уй-жой коммунал хўжалигида насос станцияларининг аҳамияти ошиб бормокда. Иқтисодиётнинг ушбу соҳасида насос станциялар ишини ишончлилиги, узлуксизлиги, юқори энергия самарадорлиги ва мослашувчанлиги ҳамда бсқарор ҳолатларида ишчанлик қоюилиятлилигини таъминлаш долзарб масала хисобланади. Ривожланган хорижий мамалакатларда барча парамстрларга эришиш учун замонавий насос жиҳозларини доимий равишда янгилаш ва такомиллаштиришнинг маълум ютукларига эришилган. «Бу борада кувур тизимларининг эксплуатация муддатини 1,5-2 баробарга узайтирадиган насос станцияларининг юқори технологик ихтисослашган асосий ва ёрдамчи энергетик жиҳозларини қўллаш талаб қилинмокда».
Узбекистан Рсспубликасида насос станциялари иш холатларини ростловчи энергия тежамкор усул ва қурилмаларини яратишга оид тадбирларни самарали ташкил қилиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада насос станцияларининг энергетик жихозлари ва қувурларига электромеханик ва гидромсханик утиш жараён-ларига таъсирини пасайтиришнинг самарали усул, услуб ва курилмаларини ишлаб чикишда маълум натижаларга эришилган. Ростланадиган элсктр юритмаси асосида насос курилмаларини бошкариш структура схемаси ва алгоритмлари, «асинхрон двигатсль-насос» частотали ростланадиган тизимлари, турбомсханизмлардаги асинхрон двигателнинг мураккаб бошкарув структуралари ишлаб чикилган.
Жаҳонда бсқарор ҳолатларда насос станциялари узлуксизлиги ва ишончлилигини таъминлаш, бсхосдан утиш жараенларига тушувчи насос станцияларининг энергетик жихозлари ва кувурларини химоя килишнинг янги техника ва тсхнологияларини яратиш алоҳида ахамият касб этмокда. Бу соҳада насос станциялари ишининг барқарор ва бсқарор иш холатларини ростлашнинг усулларини ишлаб чиқиш, гидравлик зарблардан асосий энергетик жихозлар ва кувурларни ҳимоялаш курилмаларини яратиш, дренаж ва окова сувларни чиқариб ташлаш учун ёрдамчи энергетик жихозлар учун техник счимларни топиш ва ишончлилигини такомиллаштириш каби йўналишларда максадли илмий-тадкикотларни амалга ошириш устувор вазифа хисобланади. Юкорида кслтирилган илмий-тадкикотлар йуналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзуси долзарб-лигини изохдайди.
Узбекистан Рсспубликасининг «Энергия билан оқилона фойдаланиш туғрисида»ги Қонун (1997 йил), Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий сохада энергия сарфи хажмини кискартириш, энергияни тежайдиган тсхнологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори, Вазирлар Махкамасининг 1999 йил 16 ноябрдаги 499-сон ««Гидротехника иншоотларининг хавфеизлиги тугрисида»ги Узбекистан Рсспубликаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари тугрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тсгишли барча мсъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади насос ва гидроэлектрик станцияларнинг асосий ва ёрдамчи энергетик жиҳоз ва қувурларидаги бсҳосдан ўтиш жараёнлари ҳамда бсқарор ҳолатларига салбий таъсири ва оқибатларини пасайтирувчи алгоритм, усул, услуб ва курилмаларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
насос станцияларининг энергетик жиҳозларидан фойдаланиш муддати-ни ҳисобга олган ҳолда электромеханик ва гидромеханик ўтиш жараёнлари-ни боскичма-босқич ечиш алгоритми ишлаб чикилган;
насос станцияларининг бсқарор ҳолатларидаги энергия тизимлари-нинг ўтиш жараёнларини тадқиқ қилиш имкониятини бсрувчи «кувур-насос-электрдвигатсль-электр тармок» тизими элементларини хисоблашнинг умум-лаштирилган математик модели ва дастурий мажмуалари ишлаб чиқилган;
насос станцияларининг энергетик жиҳозлари ва кувурларини гидравлик зарбдан ҳимоялаш учун кайта ишга тушириш курилмасини қўллашнинг янги усулари ишлаб чикилган;
насос станцияларининг энергетик жихозлари ишончлилигини ошириш учун насоснинг дискли занжирини пропорционал бошқариш курилмаси ишлаб чикилган;
ростлаш тизимли оқимли насос ёрдамида турли хил баландликдаги дренаж ва окова сувларни бир вақтда чиқариш услуби ишлаб чикилган;
бинодан фильтрацияли, дренаж ва ёмгир сувлари хамда насос станцияси ҳудудига туташган киемдаги сувларни оқимли насос ёрдамида бир вақтда олиб ташлашнинг ростлаш тизими яратилган;
ХУЛОСА
«Насос станцияларининг холатларини ростлаш алгоритмлари ва усуллари» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари қуйидагилардан иборат:
1. Насос станцияларидаги аварияларнинг асосий сабабларидан бири гидравлик зарб билан мураккаблашган электромеханик ёки гидромеханик ўтиш жарасн ларид ир. Босимнинг кескин тсбранишлари тармоқнинг бузилишига, қувур арматурасининг бузилишига, насоснинг тўхташига ва хаттоки насос станцияларининг ишдан чиқишига олиб кслиши мумкин. Бу борада асосий энергетик жихоз ва кувурларни гидравлик зарбдан ҳимоялашнинг услуб ва курилмаларини ишлаб чиқиш масаласи мухим бўлиб қолади.
2. Илк бор “кувур - насос - элсктр двигатель - элсктр тармок” тизими модели таклиф килинди. Кслтирилган тенгламалар тизими турли авариявий ва эксплуатацион ҳолатларда энергия тизимнинг ўтиш ҳолатини тадкик этиш имкониятини бсради, яъни шиналарда босимни ўзгариши синхрон двигателнинг авариявий ҳолатда ўчиши, насос ёки кувур билан боғлиқ аварияларни тахлил килишда қўлланилади. Синхрон двигатель кувватининг кутилмаган ҳолда 15% га пасайиши агрсгатнинг турғунлигини сақланиб қолади, бунда электр механик жараёнлар тез пасаяди, гидромсханик жараёнлар эса 140 секундга якин давом этади. 30% га пасайиши агрегат узок муддатли тебранишлар холатига тушади. 50% га пасайиш бўлганида двигателнинг баркарорлиги бузилади ва у синхронизмдан чикиб кетади.
3. Диамстри 4,2 мстргача бўлган кувурли насос станцияларда гидравлик зарбларни ҳисоб қила оладиган дастурий комплекс ишлаб чиқилди. Бу комплекс асосий ва ёрдамчи энергетик жихозларни конструкция ва сув ўтказувчи иншоот ва кувурларни парамстрларини танловига таъсир эта олади. Электрон ҳисоб машиналари учун дастурларни расмий рўйхатдан ўтказиш ҳақидаги гувоҳномалар олинди, № DGU 03124 ва № DGU 03644.
4. Босим кувурларда қайта ёкиш курилмасидан фойдаланиш гидравлик зарбда босимнинг ошиш катталигини пасайтириш имкониятини бсради. Қайта ёқиш курилмаси ишлатилганида босим кувурлардаги гидравлик зарб юмшоқроқ ўтади. Қувурларнинг бирида босим ошганида қўшни кувурларга сув ташланади, пасайганда эса кўшни кувурлардан сув оқиб ўтади. Бунда гидравлик зарб ўрта ҳисобда 40%га пасаяди, босимнинг пасайиш муддати эса 1,5 баробарга камаяди.
5. FAP 01119 фойдали модель Патент даражасида насос станцияларининг дискли затвори ёпилишининг пропорционал бошқаруви қурилмасини тавсия килади. Дискли затворини ёпилиш тезлигининг ўзгариши аста-секин ўтади ва кувурда суюқликнинг окиш тезлигига пропорционал тарзда бўлади. Дастурланаётган логик контроллернинг техник тавсифи шундай тарзда дастурланадики, босим сув кувурида суюқликни тўғридан-тўғри етказиб бсриш тезлиги кайта тезлигига алмашганида, яъни суюқлик тезлиги нулга тенг бўлганда, диск затвори тўлиқ ёпилади, бу эса асосий энергетик жиҳоз ва кувурларда гидравлик зарбнинг пайдо бўлишини тамоман тўлиқлигича истисно этади.
6. Бир пайтнинг ўзида фильтрация, дренаж ва оқова сувларини нафақат бино, балки насос станцияларини атрофидаги ҳудуддан чиқариб ташлаш заруриятининг илмий асосланган услубияти барча гидроэнергетик объектларни эксплуатация килиш хавфеизлиги ва ишончлилигининг замонавий талабларига жавоб бсриши мақсадида тавсия килинади.
7. Насос станцияси биноси ва атрофдаги ҳудудлардан тортиб олинадиган окимлар парамстрлари ҳисобининг алгоритми ишлаб чикилган. Ечимнинг натижаси тортиб олинадиган фильтрация, дренаж ва оқова сувларнинг окимини насос станцияси биноси ва атрофидаги ҳудудидан тартиб солувчи гидравлик калкитмалик тизимнинг тартиб солиш қонуни асосида бўлади. Олинган боғликлик ва тобеликнинг таҳлили шуни кўрсатдики, насос станцияси атрофидаги ҳудуддан тортиб чикиладиган сувнинг максимал катталиги 40-45 градуслик бурчакда тартибга солувчи қалқитма қурилманинг диск затворини ёпиш соҳасида эришилади.
8. ҒАР 00592 рақамли Патент бўйича фойдали модель даражасида насос ёки гидроэлектр станцияси биноси ва атрофидаги ҳудудидан фильтрация, дренаж ва жала сувларини бир пайтнинг ўзида олиб ташлаш учун тизим тавсия килади, бу тизим ҳам стационар ҳолатда, ҳам авариявий сув тошкинларида ишлашга мўлжалланган.
9. Ишнинг натижалари бир қатор насос ва гидроэлектр станция эксплуатацияси амалиётига жорий этилган. Бажарилган комплекс экспериментал тадкикотлар ишлаб чикилган услуб ва математик моделларнинг мувофиқлигини тасдиклади. Теоретик ва экспериментал ҳисобларнинг ўртасидаги фарқ 6%дан юкори бўлмади, бу амалга оширилган тадқиқотларнинг ишончлилигини тасдиқлайди. Диссертация иши натижаларини жорий этишдан тушадиган тасдиқланган иқтисодий самардорлик йилига 200 млн сўмдан ошади.
Электр тизимларининг статик турғунлигини таҳлил қилишнинг матрица усуллари ва алгоритмлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида электр энергетика тизимлари турғун ишлашини таъминлаш сохасида электр энергияси ишлаб чиқариш ва истеъмол килиш жараёнини интеллектуал технологиялар ютукларига асосланган юкори самарадорликка эта бошқариш тизимларини яратиш жараёни етакчи ўринни эгаллайди. Жа-дал ривожланаётган замонавий электр энергетика тизимлари статик тургунлигини реал вақт жараёнида тезкор маълумотларни кайта ишлаш ва тахдил килишга асосланган холда таъминлаш долзарб муаммолардан бири хисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида режим пара-метрлари тебранишини хисобга олиб электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлаш учун бошқариш тизимларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда. «Интеллектуал электр тизимларини яратиш, жумладан, Smart Grid тизимини яратиш учун АҚШ - 7,1 трлн., Хитой - 7,3 трлн., Япония - 0,8 трлн, доллар сарфламокда. Smart Grid тизимларидан фойдаланиш энергия истеъмолини камайтириш ва ишончлиликни ошириш ҳисобига АҚШга 2020 йилгача 1.8 трлн, доллар иктисод килиш имконини беради1».
Ўзбекистон Республикасида электр энергияни ишлаб чикариш ва электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлашни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, электр энергиясини ишлаб чикариш имкониятини берувчи парагаз ва газ турбина технологиясига асосланган юкори самарали ускуналар билан тўлиқ кайта жихозлаш, технологик объектларнинг юкори самарали бошқариш тизимларини яратиш ва бошқарув тизимларининг тадкик этиш усуллари ва алгоритмларини такомиллаштиришга бағишланган қатор илмий-тадкикот ишлари олиб борилмокда.
Жаҳонда электр тизимлар тургунлигини аниклашнинг янада такомил-лашган усуллари, замонавий бошкарув мосламаларига эга мураккаб электр энергетика тизим режимларининг ҳусусиятларини назоратлаш имкониятини берувчи матрица усуллари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: синхрон генераторлар автоматик ростлагич-ларини ҳисобга олган ҳолда электр тизимларининг тургунлигини назорат килиш матрицали усуллари ва алгоритмларини яратиш, мураккаб электр тизимлари тургунлиги чегарасини назорат килишнинг соддалаштирилган мезонларини ишлаб чиқиш, тизимларни киритиш технологияси асосида қўзғалишнинг автоматик ростлагичларини синтезлаш моделини яратиш. Юқорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзуси долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иктисодиёт тармокдари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи хажмини қисқартириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 13 августдаги 238-сон «Энергия самарадорлиги ва энергиянинг тикланадиган манба-ларини ривожлантириш масалалари бўйича республика комиссияси туғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида» қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъё-рий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади мураккаб электр тизимларида кичик тебра-нишлар таҳлилининг матрицали усуллари ва алгоритмларини, статик турғунлик чегарасини аниклашнинг соддалаштирилган усулларини ишлаб чикиш ҳамда тизимларни киритиш технологияси негизида автоматик ростла-гич моделларини синтезлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
квадратик шаклда Ляпунов функциялари асосида электр энергетика тизимлари турғунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминлайдиган, квадратик шаклдаги матрицанинг биринчи асосий минорининг (qn>0), мусбатлигидан иборат бўлган, электр тизими статик турғунлигининг соддалаштирилган мезони ишлаб чиқилган;
мураккаб электр тизими статик турғунлиги тадқикотларини оддий «генератор-шина» схемасига келтириш имконини берадиган квадратик шаклда Ляпунов функцияларини ва тугун кучланишлар тенгламаларини биргаликда қўллаш усули ишлаб чиқилган;
электр энергетика тизимлари динамик хусусиятларини тадкиқ килиш имконини берувчи тизимларни киритиш технологияси асосида мураккаб электр тизимининг муаммоли матрицаси ишлаб чикилган;
ХУЛОСА
Квадратик шаклдаги Ляпунов функцияларини ва тизимларини киритиш технологиясини кўллаган ҳолда маълум ва ишлаб чиқилган матрицали усуллар ва алгоритмлар негизида мураккаб электр тизимларининг статик турғунлиги юзасидан ўтказилган назарий ва ҳисоб-экспериментал тадқиқотлар куйидаги хулосаларга келиш имконини беради.
1. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари чизиқли динамик ти-зимларга кирадиган электр тизими тадқиқот қилиш учун самарали усул сифатида тавсия қилинади.
2. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари матрицалари асосий минорларининг мусбатлиги асосида олинган электр тизим статик тургун-лигининг бузилиш шартларининг Гурвиц мезонлари шартларига мослиги исботланган.
3. Олинган назарий ва хисоб натижалариквадратик шаклдаги Ляпунов функцияси биринчи, асосий минорининг мусбатлик qnj > О шартини таҳлил қилиш усули билан ЭЭТ статик турғунлигини тадқиқ қилиш ва уни, ЭЭТ статик тургунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминловчи амалий (соддалаштирилган) мезони сифатида кўриб чиқиш имконини беради. Мазкур минор тадкиқот қилинаётган тизим ўз динамикаси матрицаларининг элементларидан шакллантирилади.
4. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари ва тугун тенгламалардан биргаликда фойдаланиш, статик турғунлик бўйича чегарага биринчи яқинлашадиган генератор (станция)ни аниклаш имконини беради. Бошқа генераторларга нисбатан j-чи генератор учун ростланувчи параметр бўйича квадратик шаклдаги матрица асосий биринчи минорининг ҳосиласи максималлиги яъни dq11j/dFI ->max, мазкур гоянинг математик шарти ҳисобланади. Ушбу ҳолатда мураккаб ЭЭТ статик турғунлиги чегарасини тадқик килиш «генераторлар-шина» схемасининг тадқиқотига айланади.
5. Тизимлар киритиш технологияси асосида ўтиш жараёнларнинг ҳар қандай тавсифларини тўлик тасвирлаб ва белгилаб берадиган, шунингдек параметрлар кичик тебранишларида электр тизими динамик жараёнларни тадқиқ килиш имконини берадиган мураккаб ростланмайдиган ва ростланадиган ЭЭТ проматрицалари ишлаб чиқилди.
6. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТда турғунликни ва тебранишларнинг демпферланишини таъминловчи ростлагичлар туркумини таҳлилий жиҳатдан тасвирлаб берадиган мураккаб электр тизимининг ростлагичини синтезлаш модели таклиф этилди.
7. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТ статик тургун-лигининг таҳлили бўйича ўтказилган ҳисоб-экспериментал тадқикотлар олинган натижаларнинг электр тизимларда амалда фойдаланиб келинаётган усуллар натижаларига мос келганлигини кўрсатди ва бу ишлаб чиқилган моделларнинг мавжуд моделларга ўхшашлигини тасдиқлаб берди.
8. Мураккаб ЭЭТ кичик тебранишларини тадкиқот қилиш учун фойдаланилиши мумкин бўлган синхрон генераторлар мутлоқ бурчак-ларининг рухсат этилган оғишларига нисбатан математик модели ишлаб чиқилди. Мураккаб электр тизимлари кичик тебранишларининг мазкур моделидан, Ui тугунлари кучланишлари модуллари ва балансловчи тугунига нисбатан 5i мутлоқ бурчагини ва уларнинг аргументларини белгилаб берувчи тугун кучланишлар тенгламалари билан биргаликда фойдаланиш тавсия этилди.
Хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантиришда кредит самарадорлигини ошириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахондаги тараққий этган мамлакатлар тажрибасига кўра, хизматлар сохаси мамлакат иқтисодиётини ривожлантиришнинг асосий омилларидан бири хисобланади. Кўпчилик ривожланган мамлакатларда хизматлар сохасининг ЯИМдаги улуши 70-75 фоиз оралиғида тебранади. Бундан ташкари, иқтисодиётда банд аҳолининг асосий қисми, жумладан, АҚШда 80 фоиз, Японияда 70 фоиздан кўпроғи мазкур соҳанинг ҳиссасига тўғри келади. Хизматлар хажмининг асосий қисми, хусусан, маиший хизматларнинг 99 фоизи кичик бизнес субъектлари томонидан кўрсатилмокда. Ўз навбатида, кичик корхоналар харажатларининг 90 фоизгача бўлган қисми тижорат банкларининг кредитлари ва инвестициялари хисобидан молиялаштирилмокда (йирик корпорацияларда ушбу кўрсаткич деярли 30 фоизни ташкил этади)1.
Ўзбекистонда хизмат кўрсатиш соҳасига иқтисодиётни барқарор ривожланишини таъминлашнинг зарурий шартларидан бири сифатида алоҳида эътибор қаратиб келинмокда. «2015 йилда ялпи ички маҳсулот ўсишининг ярмидан кўпи хизмат кўрсатиш соҳаси ҳиссасига тўғри келгани бу тармоқнинг иқтисодиётимиздаги ўрни ва таъсири нақадар катта эканини кўрсатди».
Халқаро амалиётда хизматлар соҳасини ривожлантиришда тижорат банклари кредитларининг ролини ошириш, жумладан, тижорат банклари томонидан хўжалик юритувчи субъектларга ва аҳолига берилган кредитларнинг умумий ҳажмида хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасига берилган кредитлар салмоғини кўпайтириш; хизмат кўрсатиш субъектларида пул оқимининг барқарорлик даражасини ошириш; хизматлар соҳасини кредитлаш жараёнидаги рискларни камайтириш; хизмат кўрсатувчи субъектларнинг тижорат банклари кредитларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш; хизматлар соҳасини кредитлашнинг услубий асосларини такомиллаштириш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 10 майдаги ПҚ-1754-сон «2012-2016 йилларда Узбекистан Республикасида хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш дастури тўғрисида»ги Қарори, 2015 йил 15 майдаги ПФ-4725-сон «Хусусий мулк, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ишончли ҳимоя килишни таъминлаш, уларни жадал ривожлантириш йўлидаги тўсикларни бартараф этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистон Республикасида хизмат кўрсатиш соҳасини кредитлаш самарадорлигини оширишга қаратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
хизмат кўрсатиш соҳасига кредит ташкилотлари томонидан кўрсатилаётган лизинг хизматлари учун ундириладиган устама фоизни лизинг объекта баҳосида ҳисобга олиш ва фоизли даромадларни бутун фойдаланиш даври учун бир хилда тақсимлаш ҳамда банкларнинг лизинг хизматидан оладиган фоизли даромади улушини лизинг олувчининг меъёрий фойдаси ҳисобидан қоплашнинг мақсадга мувофиқлиги асослаб берилган;
тижорат банклари фаолиятида кредит линиясини очиш йўли билан кредитлаш ва факторинг шаклларидан фойдаланиш; барқарор пул окимига эга бўлган хизмат кўрсатиш субъектларини алоҳида гуруҳга ажратган холда кредитлашни йўлга қўйиш йўли билан хизматлар соҳасига бериладиган ишончли (таъминотсиз) кредитлар ҳажмини ошириш таклифи асосланган;
кўчма хизмат турларини кўрсатишга ихтисослашган субъектларни маъсулияти чекланган жамият ёки пай фонди шаклида бирлаштириш асосида уларнинг айланма маблағларини тўлдириш ва инвестиция харажатларини молиялаштириш мақсадига бериладиган кредитлар ҳажмини, уларга тегишли бўлган ликвидли активларни гаровга олиш йўли билан оширишнинг мақсадга мувофиқлиги асослаб берилган;
Қоракалпоғистон Республикасининг минтақавий ижтимоий-иқтисодий ривожланиш хусусиятларини эътиборга олган ҳолда, шимолий худудларда фаолият юритаётган хизмат кўрсатиш субъектларига тижорат банклари томонидан бериладиган кредитларнинг фоиз ставкаларини (Марказий банкнинг кайта молиялаш ставкасини базавий ставка эканлигини инобатга олган холда) мазкур банкларни давлат томонидан билвосита молиявий қўллаб-кувватлаш орқали коплаб бериш таклифи асосланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Кредит самарадорлиги банклар томонидан жамият аъзоларининг моддий ва маънавий эҳтиёжларини қондириш мақсадида берилган банклар кредитларининг даромад келтириши ва ижтимоий самара бериши билан белгилангани ҳолда, кредитларни ўз вақтида ва тўлик қайтарилишини зарурий шарт эканлигини англатади.
2. Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудида хизмат кўрсатиш соҳаси субъектларини фаолият йўналишларига қараб ривожлантиришнинг ҳудудий шарт-шароитлари ҳисобга олинган меъёрий асосларини ва тадрижий ривожлантириш тадбирларини ишлаб чикилиши ва уларнинг амалга оширилиши хизматлар соҳасини сифат жиҳатдан янги ривожланиш босқичига олиб чикиш имконини беради.
3. Қоракалпоғистон Республикасида хизматлар сохасини ривожлантириш борасида хизмат кўрсатиш соҳасига оид объектлар сони ва уларда ишловчилар сонининг, маиший хизматлар ҳажмининг ўсиши каби муҳим тенденциялар кузатилгани ҳолда, аҳолига якка тартибда маиший хизмат кўрсатувчи субъектлар фаолиятининг суст эканлиги, аҳоли кийим-кечакларини тикиш ва таъмирлаш соҳаси субъектлари фаолиятининг талаб даражасида эмаслиги, маиший техникаларни таъмирлаш соҳаси субъектлари фаолиятини яхши йўлга қўйилмаганлиги каби долзарб муаммолар аникланди.
4. Хизмат кўрсатиш соҳасига кредит ташкилотлари томонидан кўрсатилаётган лизинг хизматлари амалиётини такомиллаштириш максадида лизинг учун ундириладиган устама фоиз меъёрини лизинг объекти баҳосига киритиш ва фоизли даромадларни бутун фойдаланиш даври учун бир хилда тақсимлаш хамда банкларнинг лизинг хизматидан оладиган фоизли даромади улушини лизинг олувчининг меъёрий фойдаси ҳисобидан қоплашни жорий қилиш мақсадга мувофикдир.
Лизинг олувчи, объект лизинга олингандан кейин маълум давр ўтиши билан, мўътадил (нормал) рентабелликка эга бўлади ва ана шунда меъёрий фойда олиш имконига эга бўлади. Агар лизинг бўйича фоиз тўловини лизинг шартномасининг дастлабки давридан бошлаб тўлаш талаб қилинса, ушбу ҳолат ҳали етарли рентабелликка эга бўлмаган лизингга олувчининг молиявий ҳолатига нисбатан салбий таъсирни юзага келтириши мумкин.
5. Лизинг шартномаси доирасида сарфланган маблағлар қайтарилишининг кафолати сифатида лизинг берувчи лизинг олувчидан қўшимча таъминот берилишини талаб қилиши зарур.
6. Тижорат банклари фаолиятида кредит линияси очиш йўли билан кредитлаш ва факторинг шаклларидан фойдаланишни йўлга кўйиш ҳамда барқарор пул оқимига эга бўлган хизмат кўрсатиш субъектларини алоҳида гуруҳга ажратган ҳолда кредитлашни йўлга қўйиш йўли билан хизматлар соҳасига бериладиган ишончли (таъминотсиз) кредитлар хажмини ошириш зарур.
Ҳозирги даврда баркарор пул окимига эга бўлган хизмат кўрсатиш соҳаси субъектларини алоҳида мижозлар гуруҳи сифатида танлаб олиб, уларни таъминотсиз, кредит линияси ва факторинг орқали кредитлаш амалиёти мавжуд эмас. Бу эса, мазкур соҳа субъектларини кредитлаш хажмини оширишга тўсқинлик килади. Бунинг устига, кредит таъминотини расмийлаштириш кредит олувчини кредитлаш билан боғлик бўлган харажатларини оширади. Бундан ташкари, таъминот ва кредит ўртасидаги маржинал кийматни (таъминот кийматига нисбатан бериладиган кредитнинг даражаси) келишишда зиддиятлар юзага келади.
7. Кучма хизмат турларини кўрсатишга ихтисослашган кичик хизмат кўрсатиш субъектларини маъсулияти чекланган жамият ёки пай фонди шаклида бирлаштириш асосида уларнинг айланма маблағларини тўлдириш ва инвестиция харажатларини молиялаштириш мақсадига бериладиган кредитлар хажмини, уларга тегишли бўлган ликвидли активларни гаровга олиш йўли билан, ошириш максадга мувофикдир.
Республикамизда масъулияти чекланган жамият шаклидаги юридик шахе томонидан мулклар тижорат банки кредитлари учун гаровга кўйилиши учун Ўзбекистон Республикасининг «Масъулияти чекланган ҳамда кўшимча маъсулиятли жамиятлар тўғрисида»ги қонуни талабларига мувофик унинг ваколатли органининг қарори асли ёки нотариал тасдикланган нусхаси банкка такдим этилиши лозим.
Кредит олингандан кейин кредитни масъулияти чекланган жамият аъзолари ўртасида тақсимлаш тегишли ваколатли орган карори билан хал қилинади.
Ушбу таклифнинг амалиётга татбики натижасида, биринчидан, тижорат банкларининг кичик хизмат кўрсатиш субъектларини кредитлаш билан боғлиқ бўлган харажатлари камаяди; иккинчидан, етарли гаров объектига эга бўлмаган кичик хизмат кўрсатиш субъектлари тижорат банклари кредитларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлади; учинчидан, банк учун маъсулияти чекланган жамиятнинг тўловга кобиллигини алохида юридик шахе сифатида бахолаш хамда унинг кредит тарихини шакллантириш имконияти юзага келади.
8. Кредит муносабатларида мажбурият ижросини таъминлашга оид қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва кўшимчалар киритиш, хизмат кўрсатиш соҳаси субъектларини кредитлаш ва мажбурият ижросини таъминлашнинг ўзига хос усулларини амалиётга татбик этиш зарур.
Маълумки, Узбекистан Республикаси Фукаролик кодексининг 259-моддасида «Мажбуриятнинг бажарилиши неустойка, гаров, карздор мол-мулкини ушлаб қолиш, кафиллик, кафолат, закалат хамда қонун хужжатлари ёки шартномада назарда тутилган бошқача усуллар билан таъминланиши мумкин»лиги белгилаб қўйилган бўлса-да, амалиётда кредит муносабатларида асосан гаров, учинчи шахслар кафиллиги ва неустойка каби таъминот усуллари қўлланилади. Лекин таъминотнинг бу усуллари билан иш юритишда банк ходимлари томонидан катор хато ва камчиликларга йўл кўйилмокдаки, натижада, кредитор банк мажбурият ижросини таъминот объектига қаратиш ва ҳеч бир монеликсиз карздор мулкига эгалик кила олишида муаммолар юзага келмокда.
9. Хизматлар сохасини кредитлаш самарадорлигини ошириш максадида муаммоли кредитлар, захира ажратмалари ва кредитларнинг бахосига нисбатан меъёрий даражалар жорий этиш зарур.
10. Қорақалпоғистон Республикасининг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш хусусиятларини эътиборга олган холда, шимолий худудларда фаолият юритаётган хизмат кўрсатиш субъектларига тижорат банклари томонидан бериладиган кредитларнинг фоиз ставкаларини (Марказий банкнинг кайта молиялаш ставкасини базавий ставка эканлигини инобатга олган холда) мазкур банкларни давлат томонидан билвосита молиявий қўллаб-кувватлаш орқали қоплаб бериш лозим.
Мазкур таклиф банкларнинг кредитлаш амалиётини давлат томонидан молиявий қўллаб-қувватлаш тизимига асосланган.
Ушбу таклифнинг амалиётга татбиқи натижасида, биринчидан, хизмат кўрсатиш соҳаси субъектларининг тижорат банклари кредитларидан фойдаланиш даражаси ошади; иккинчидан, тижорат банкларининг хизматлар сохасини кредитлашдан манфаатдорлиги ошади. Чунки, банклар учун кредит риски даражаси пасаяди. Яъни, кредитларнинг бозор ставкаси билан имтиёзли ставкаси ўртасидаги фарк тижорат банки филиалига Бош банк томонидан давлат бюджета маблағлари хисобидан тўлаб берилади.
11. Хизматлар соҳасининг ривожланиш кўрсаткичлари билан кредитларнинг ҳажми ва самарадорлиги кўрсаткичлари ўртасида кучли корреляцион ва регрессион богликнинг мавжудлиги аникланди.
Тижорат банклари томонидан хизматлар сохасига ажратилаётган кредитларнинг ўртача йиллик фоиз ставкасининг ўртача бир фоизга кўпайиши берилган кредитлар даромадлилигини ўртача 0,80 фоизга ошириши, банклар томонидан берилаётган кредитлар ҳажмининг ўртача бир фоизга оширилиши ушбу кредитлар даромадлилик даражасини ўртача 1,80 фоизга камайтириши аникланди.
Олинган натижа коэффициент микдорларини ифодаловчи R2 коэффициента 0,8 га тенг бўлди. Бу киймат маъноси моделда мазкур иқтисодий кўрсаткичлар ўртасида кучли боғлиқлик борлигини билдиради.
Пахта саноати асосий технологик машиналари юритмаларининг рационал схемаларини яратиш ва параметрларини ҳисоблаш услублари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жахонда табиий толага, хусусан пахта толасига бўлган талаб ошиб бормокда. Бугунги кунга келиб ср юзида 25 дан ортиқ мамлакатда пахта толаси етиштирилиб, дастлабки ишлов бсрилмокда. Ҳозирда пахта саноатининг технологик машиналарини замон талаблари даражасида такомиллаштириш, технологик машиналардаги ишчи органлар ва узатмаларни илмий асосда ишлаб чиқиш ва саноатга жорий этиш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. «Бу соҳада АҚШ, Хитой, Ҳиндистон, Бразилия ва бошқа давлатларда маълум ютукларга эришилган бўлиб, уларда пахта саноатида ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш ва маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини таъминлаш мақсадида технологик машина ва жихозларни такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда»1.
Узбекистан Рсспубликаси пахта саноатининг технологик жараёнларини такомиллаштириш ва ишлаб чиқаришда юқори самарадорликка эга бўлган машина агрсгатларини яратишга оид кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, пахта саноати технологик машиналарининг ишлаш рсжимлари ва махсулот сифатини назорати бўйича автоматик бошкарув тизимлари ишлаб чиқиш, юқори иш унумини таъминлаш мақсадида янги юритиш механизмларининг ишчи органларини яратиш, уларнинг технологик парамстрларини ва харакат рсжимларини асослаш бўйича қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган.
Жаҳон амалиётида пахта толасининг сифат кўрсаткичларига таъсир этадиган янги ҳаракатга кслтирувчи узатмаларни яратиш орқали пахта саноати тсхникасини такомиллаштириш алоҳида аҳамият касб этиб бормокда. Бу борада: технологик машиналар юритгичлар учун ўзгарувчан узатиш нисбатли тасмали ва занжирли узатмаларнинг янги самарали конструкцияларини ишлаб чиқиш, ишчи органларнинг ксракли технологик жараёнларини жадаллаштирадиган харакат қонунларини асослаш ва уни амалга оширадиган оптимал юритиш мсханизмларини ишлаб чиқиш, иш унумини оширишга юкори сифатли пахта толасини олишга имкон бсрувчи самарали ишчи органлар конструкцияларини ишлаб чиқиш каби йўналишларда максадли илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан ҳисобланади. Юқорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Узбекистан Рсспубликаси Прсзидентининг 2015 йил 27 октябрдаги ПФ-4761-сон «Узпахтасаноатэкспорт холдинг компаниясини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 70-сон «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция килиш дастури тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка мсъёрий-ҳуқуқий хужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади пахта саноати технологик машиналарини юритиш мсханизмлари ишчи органларининг янги самарали схсмаларини яратиш, юкори сифатли пахта толаси олишни таъминлайдиган парамстрларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотларнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
пахта бунтларини бузгич машинасининг ишчи органи ва барабани такомиллаштирилган ҳамда пахта ғарамини титувчи машинанинг ишчи орган чангини тозаловчи қурилма яратилган;
пахта саноати технологик машиналари ишчи органларининг ксракли харакат қонунларини таъминлайдиган янги схемадаги узатмалар конструкциялари яратилган;
ишлаб чиқилган тасмали узатмаларнинг турли харакат узатиш схемаларига мое равишда тасмалар тарангликларини аниклашнинг янги усублари ишлаб чикилган;
пахта саноати технологик машиналарининг таркибида тавсия қилинган янги схемадаги узатмаларни инобатга олган ҳолда машина агрегатлари ишчи органларнинг харакат конунлари олинган;
ишчи органларининг харакат конунлари ва юкланишларини тажрибавий усулларда аниқланган ҳамда харакат конунларини технологик жараёнга ва тола сифатига таъсир этиши бўйича рационал парамстрлари ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Пахта саноати асосий технологик машиналари юритмаларининг рационал схемаларини яратиш ва парамстрларини ҳисоблаш услублари» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Пахта саноати асосий технологик машиналариюритиш мсханизмларининг янги самарали схсмалари ишлаб чиқилди ва саноатга тавсия этилди. Пахта сепаратори, пахтани йирик ва майда чиқиндилардан тозалаш агрегата ва линтер машиналарининг айрим ишчи органларини янги самарали конструктив схсмалари яратилди.
2. Технологик машиналарнинг узатиш мсханизмларида қўллаш учун самарали ўзгарувчан узатиш нисбатли таркибли, эластик элементли, эксцентрикли таранглаш ролиги бўлган тасмали узатманинг янги конструкцияси тавсия этилди.
3. Вертикал ва горизонтал холатдаги тасмаси чўзилмайдиган ва чўзиладиган узатмаларда тарангликни ҳисоблашнинг аналитик услуби тавсия қилинди. Тасма таранглигини узатма парамстрларига богланишини белгиловчи ифодалар кслтириб чикарилди. Уларнинг тахдили асосида куйидагиларни таъкидлаш мумкин: тасма материал ининг чўзилувчанлигини ошириш кучланишни камайишига олиб келади, тасма тармоклари орасида тарангликни текис тарқалиш формасини осонлаштиради; тасма матсриалининг ишкаланиш хусусияти, тасманинг кўндаланг кесими шакли ва туташиш шароитини реактив босим кучи всктори ва ишқаланиш кучлари кўрсатгичларини характерлайди.
4. Пахта саноати технологии машиналари учун ўзгарувчан узатиш нисбатли тасмали узатманинг кинсматик таҳлили аналитик усулда амалга оширилди; узатиш нисбати ва стакланувчи шкивнинг бурчак тезлигини аниқловчи ифодалар аникланди; УУНли тасмали узатманинг стакланувчи шкиви бурчак тезлиги, бурчак тсзланиши, узатма узатиш нисбатининг ўзгариш қонуниятлари таранглаш ролиги эксцентриситета ва радиусига боглик равишда аникланди. Узатма стакланувчи шкивининг бурчак тезлиги амплитудаси таранглаш ролиги эксцснтриситети ва радиусининг ортишига богликдик графиклари курилди; тасмали узатманинг стакланувчи шкив бурчак тезлиги ва узатиш нисбати тебраниш частотасининг таранглаш ролиги радиуси ортиши билан камайиш конунияти аникланди; юритманинг ўзгарувчан узатиш нисбатли тасмали узатма тасмасининг бошлангич таранглиги ва сирпаниш коэффицистини аниклашнинг математик ифодалари аникланди.
5. Пахта саноатитехнологик машиналарининг такомиллаштирилган юритмалари бўлган системалар учун (куритиш агрегата, пахта рсгенсратори, аррали жин, тола тозалагич, линтер машинаси) ҳисоб схсмалари ишлаб чикилди хамда ишчи органларининг харакат қонуниятларини ифодаловчи математик моделлар олинди. Тенгламалар системасининг сонли ечими асосида электрюритгич роторининг бурчак тезлиги ва юкланиш момента хамда қозикчали барабаннинг харакат конунлари олинди.
6. Пахтани куритиш, тозалаш, пахта рсгенсратори, аррали жин, тола тозалаш, сепсратор ва линтер машиналарининг такомиллаштирилган юритиш механизмларини, электрюритгич механик характсристкасини, тасмали узатмаларнинг ўзгарувчан узатиш нисбатли ва пахтадан келастган қаршиликни инобатга олган холда,хисоб схсмалари ва математик моделлари олинди.
7. Айланувчи массалар бурчак тезликларининг тсбраниш қамров қийматларини козикчали барабанларнинг инерция моментларига боғлиқ равишда ўзгариш қонуниятлари графиклар шаклида олинди. Пахтани майда ифлосликлардан тозалаш машинаси учун энг мақбул этиб,
J, = (0,02-0,026)Яис2; Л = (0,32-0,35)/W; J3 =(0,27-0,30)Яис2 қийматлари тавсия этилди.
8. Қозикчали барабанларнинг тегишли бурчак тезликлари нотскислик коэффициентларини таъминлаш учун тасмали узатмаларнинг қайишқоқлик коэффициентининг кийматлари (350-450) Нм/рад оралигида тавсия этилади.
9. Пахта саноати технологик машиналари учун таклиф этилган узатиш механизмларини қўллаш бўйича синов натижалари олинди:
- пахтани куритиш машинасида тавсия қилинган юритгич схемасида мавжуд схсмага нисбатан: -намликни олиниши 1,2% гача ортди; -тозалаш самараси ўртача 4,1...4,5% гача юқори бўлди; -толадаги чикиндилар ўртача 0,45...0,5% гача камайди.
- такомиллашган сепаратор қурилмасини СС-15А сепараторига нисбатан синган чигитлар ва толали чигит бўлаги дсярли икки марта камайган, майда ва йирик чикиндилар ажралиши 2,3% га ортган.
- майда чикиндилардан тозалаш сскцияси юритмасида ҳар бир қозиқли барабанга алоҳида тасмали узатмани ўрнатиб, тсгишли эксцентрик таранглаш роликларидан фойдаланилганда мавжуд схсмага нисбатан тозалаш самарадорлиги 5,1% га юқорилиги аникланди, толадаги ифлослик ва нуксонлар йигиндиси 0,23% га камайганлиги, чигитнинг механик шикастланиши 0,1% га пасайганлиги аникланди.
- тавсия килинган занжирли узатма, чўткали валиклар, колосник конструкциялари қўлланилганда, мавжуд вариантга нисбатан тозалаш самараси 16,34% гача ортиши кузатилди, чигитнинг шикастланиши 1,46% га, пахтадаги эркин толалар микдори эса 2 марта камайганлиги аникланди. Шунингдек, юритма рссурси дсярли икки мартага ортган.
- занжирли узатмали ва енгиллаштирилган аррали цилиндрли аррали жинда мавжуд машинага нисбатан чигитларнинг синиши 0,03% га камайса, толаларнинг комбинациялашган чигалликлари 0,08% гача кам бўлган. Толали чигит бўлаги 0,02% гача камайган, иш унуми соатига 18 кг га ортган бўлса, толанинг чикиши соатига дсярли 1,18% га кўпайган.
- 1ВПУ тола тозалагичга тавсия килинган енгиллаштирилган аррали цилиндр ва таркибли юлдузчали занжирли узатмаси бўлган узатмали агрсгатни мавжуд машинага нисбатан синов натижаларига кўра тавсия килинган вариантда чиқинди ва нуқсонлар йиғиндиси мавжуд машинага нисбатан 0,215% га, жумладан майда чикиндилар 0,008% га, йирик чикиндилар 0,195% га, синган чигитлар 0,0105% га кам бўлди.
- тавсия килинган УУНли тасмали узатмани линтер машинаси аралаштиргичи юритмасига қўлланилиши натижасида мавжуд 5ЛП линтер машинаси кўрсаткичларига нисбатан чигит тукдорлиги 1,9%, чигитнинг механик шикастланиши 0,7%, момик таркибидаги чикиндилар ва бутун чигитларнинг массавий микдори 0,5% га камайганлиги аникланди. Момик бўйича иш унуми 4,3 кг/соат гача кўп бўлади, момик чиқиши эса 0,4% га кўпайиши белгиланди. Такомиллаштирилган юритмаларнинг умумий йиллик иқтисодий самарадорлиги 124 млн 914 мингсўмни ташкил этади.
Янги маҳаллий дурагай пиллаларини ювиш ва юқори сифатли хом ипак олиш технологиясини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Пилла ва ипак маҳсулотлари ҳозирги кунда жаҳон бозорида мухим ўрин эгаллайди. «Дунёда хар Йили ўрта ҳисобда 640 минг тонна пилла тайёрланади ва пилла стиштирувчи мамлалкатлар орасида 2015 йилда 130 минг тонна хом ипак ишлаб чиқарилди»1. Жаҳон бозорида ипак маҳсулотлари сифатига бўлган талабнинг юкорилиги, ишлаб чиқарилган маҳсулотни рақобатбардошлигини таъминлаш мухим аҳамиятга эга. Бунинг натижасида тўқимачилик маҳсулотлари ишлаб чикариш учун зарур хом ипак сифатига кўйилган талаб янада юқори бўлади. Шу сабабли пилла стиштириш, хом ипак, мато, трикотаж ва бошка махсулотларни ишлаб чикариш суратини ошириш, сифатли хом ипак олиш учун пилла чувиш тсхнологияси хамда усулларини такомиллаштириш бугуннинг энг долзарб муамоларидан бири бўлиб хисобланади. Ипак ишлаб чикариш ва қайта ишлаш соҳасида, жумладан, Хитой, Хиндистон, Бразилия, Япония, Узбекистан, Корея ва бошқа давлатларда маълум ютуқларга эришилган бўлиб, пилла чувиш ва хом ипак ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш ва махсулотларнинг рақобатбар-дошлигини таъминловчи технологияларни тадбик этиш мухим вазифалардан бири бўлиб қолмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда ипакчилик соҳасини самарали ривожланишига, хамда юкори сифат кўрсаткичларига эга ва рақобатбардош бўлган хом ипак ва ипак махсулотларини ишлаб чикаришга алоҳида эътибор каратилди. Бу борада, жумладан ипак ишлаб чикариш ва кайта ишлаш техника ва технологияларни такомиллаштириш, махаллий хомашелардан юқори сифатли маҳсулотлар ишлаб чикариш, ипак буюмлари ассортиментларини кенгайтириш бўйича сезиларли натижаларга эришилмокда.
Жаҳон амалиётида, пиллани дастлабки ишлаш технологик жараёнларига, хомашё сифат кўрсаткичларига таъсир этувчи янги дурагай-лардан сифатли хом ипак ишлаб чикариш техника ва технологияларини яратиш алохида ахамият касб этиб бормокда. Бу борада замонавий зот ва дурагай пиллаларни якка чувиш натижалари асосида пилла ипларининг узунлиги ва пиллаларни чувиш жараёнида технологик парамстрларини ишлаб чикиш, технологик ускуналарни хом ипак сифатига таъсири ва ип динамикаси бўйича илмий асосини яратиш, «Ипаклайкра», пахта-ипак йигирилган ипак ва трикотаж махсулотлари учун хом ипакдан эшилган ипини олиш технологияларини яратиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири хисобланади. Юкорида кслтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 15 ноябрдаги ПҚ-512-сон «Республиканинг ипакчилик тармоғини шакллантириш бўйича чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Рсспубликасида саноат ривожининг истиқболлари» Қарорлари, Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 2 августдаги 234-сон «2012-2015 йилларда ноозуқа маҳсулотлар ҳажмини ошириш бўйича кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги карори ва ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошқа мсъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқот мақсади янги маҳаллий дурагай пиллаларини чувиш технологияларини такомиллаштириш асосида юқори сифатли хом ипак олиш ва ипак маҳсулотларини турларини кснгайтириш усулларини яратиш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
аралаш толалардан бикомпонентли йигирилган ип олиш усули ишлаб чиқилган;
трикотаж маҳсулотларини олиш учун чийратма шойи ипларни тайёрлаш усули яратилган;
комбинацияли «Ипаклайкра» ипларни олиш усули ишлаб чикилган;
юқори сифатли хом ипак ишлаб чиқариш технологияси, чувиластган пилла қобиғи хусусиятлари, шакли ва чарх парамстрларининг таъсир этиш конуниятлари аникланган;
халқаро давлат стандарта талабларига жавоб бсрувчи «А» синфига мансуб юкори сифатли хом ипак ишлаб чикариш имконини бсрувчи замонавий зот ва дурагай пиллаларни чувиш парамстрлари асосланган ва технологияси такомиллаштирилган;
ипакдан сифати яхшиланган кўз жарроҳлик ипини олишда икки ўтимга кисқартирилган тсхнологик жарасн ишлаб чикилган.
ХУЛОСЛ
«Янги маҳаллий дурагай пиллаларни чувиш ва юқори сифатли хом ипак олиш технологиясини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Динамик тарангликнинг аналитик ва график ифодалари олинди ва асосланди, бу ярим чўккан холатдаги пиллаларнинг харакат ўқи бўйлаб уларнинг инсрциясини хисобга олиш имконини бсрди.
2. Чўккан холатда пиллалар харакатининг 4 та фазаларида тадқиқ этилиши, чувиш жараёнида пиллаларни юкорига сузиб чикиши ва ярим чўккан холатда чувилишини аниклаш имконини бсрди.
3. Назарий ва тажрибавий тадкиқотлар асосида қуйидагилар ўрнатилди:
-олтикиррали чархнинг чувиш тсзлигининг тсбраниб ўзгариши, таранглик кучи вариациясига олиб кслиб, пилла ипининг узилишига шароит яратади ва хом ипакнинг сифат кўрсаткичларини ёмонлаштирувчи омил сифатида хизмат килади;
-думалоқ шаклли чархлар ишлаб чикаришга ўтиш тавсия этилди.
4. Якка чувиш усули оркали куйидагилар аниклаш имкони яратилди:
- пилланинг бел қисмида пилла ипининг таранглиги бир неча баробар (0,2 дан то 3 сН) ошади ва ўз навбатида бу ип узилишига олиб кслади ва маҳсулот сифатига салбий таъсир кўрсатади;
- думалоклашган шар шаклидаги пиллалар дсярли узилмасдан чувилади ва махсулот сифатини яхшиланишига хизмат килади;
- сслскционсрларга думалок шарсимон шаклдаги пиллаларни ўровчи зот ва дурагайларни яратиш тавсия этилди.
5. Пилла қобиғи ва пилла иплари хусусиятларини, шунингдек янги маҳаллий дурагай пиллаларини чувиш динамикасини тахлили асосида, чувиш технологиясини такомиллаштирилиши ва парамстрларини ўрнатилиши халқаро стандарт талабларининг “А” синфига мансуб хом ипак олиш имконини бсрди.
6. Кўз жаррохдик ипларини ишлаб чикариш учун икки ўтимга қисқарган технологии жараённи яратилиши, махсулотни чизиқли зичлиги бўйича оғиши 25-40% камайишига, нисбий узилиш кучи эса 20% га ортиши хисобидан сифат кўрсаткичларини ошишига хизмат қилади.
7. “Ипаклайкра” бикомпонент ипини ишлаб чикариш усули яратилди ва ишлаб чиқаришга тавсия этилди (патент №IAP04441).
8. Физик-механик хусусиятлари яхшиланган пахта-ипак йигирилган ип олиш усули яратилиб, ишлаб чикаришга тавсия этилди (патент №IAP04347).
Пахта хомашёсини ифлосликлардан тозалаш жараёни самарали технологиясини ва тозалагичлар ишчи қисмларининг рационал конструкциясини яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон пахта тозалаш саноатида юқори самарадорликка эга технологик жараёнларга асосланган пахта хомашёсини ифлосликлардан тозалаш тизимларини яратиш етакчи ўринни эгаллайди. Бу борада АҚШ, Австралия, Хитой, Ҳиндистон, Ўзбекистон ва бошқа давлатларда маълум ютуқларга эришилган бўлиб, пахта тозалаш саноати соҳаси ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш, технологик жараёнларни такомиллаштириш ва тола рақобатбардошлигини таъминлашга алоҳида эътибор каратилмокда. «Пахта хомашёсини дастлабки ишлашда толанинг табиий сифат кўрсаткичларини сақлаб қолиш ва ресурстежамкор технологик ускуналардан фойдаланиш натижасида тола таннархи камайишига эришилмокда»1.
Ўзбекистон Республикасида пахта тозалаш саноати технологик жараёнларини ва юқори самарадорликка эга бўлган ускуналарни яратишга оид тадбирларни самарали ташкил қилиш юзасидан турли йўналишларда чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада, жумладан, пахта хомашёсини ифлосликлардан тозалаш такрорлигини бошқарадиган тизимни яратиш, технологик жараёнларнинг инновацион ишланмаларни яратиш, иссик хаво ёрдамида пахта хомашёсини майда ва йирик ифлосликлардан тозалаш технологиялари, пахта хомашёсини тозалагичларда таъминлаш тизимини яратишга бағишланган қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда пахта хомашёсини самарали тозалаш технологиялари, ускуналарини яратиш ва уларни ишлаб чиқаришга тадбиқ этишга алохида эътибор каратилмокда. Бу борада, жумладан, пахта хомашёсини ифлосликлардан тозалаш технологиясининг ўзгарувчан автоматлаштирилган тизимини яратиш, тозалаш технологиясининг янги усуллари ва йўналишларини ишлаб чиқиш, юкори иш унумли, ресурстежамкор ускуна ва технологияларни ишлаб чикиш, пахта хомашёсини куритиш ва тозалаш жараёнларини мужассамловчи технологии оқимларни ишлаб чикиш каби йўналишларда максадли илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади. Юкорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 27 октябрдаги ПФ-4761-сон «Ўзпахтасаноатэкспорт» холдинг компаниясини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 70-сон «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция қилиш дастури тўғрисида»ги қарори ва хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади пахта хомашёсини майда ва йирик ифлосликлардан тозалашнинг юқори иш унумдорлигидаги самарали технологиясини, тозалагичларнинг янги ресурстежамкор ишчи қисмларини хамда кетма-кет технологияли тозалагич асосида тозалаш оқимини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қўйидагилардан иборат:
пахта хомашёсини йирик ифлосликлардан тозаловчи кетма-кет технологияли тозалагич яратилган;
пахта хомашёси таркибидаги майда ифлосликларни тозаловчи узун қозиқли барабан яратилган ҳамда унинг технологии кўрсаткичлари аниқланган;
аррали барабан юзасидан пахта хомашёсини ажратувчи, йўналтирувчи барабан ва илдирувчи мослама яратилган;
янги тозалагичнинг ейилувчанлиги кам ишчи қисмларининг асосий технологии кўрсаткичлари аниқланган;
чигитли пахта хомашёсини майда ва йирик ифлосликлардан тозаловчи самарали тозалаш окими яратилган.
ХУЛОСА
«Пахта хомашёсини ифлосликлардан тозалаш жараёни самарали технологиясини ва тозалагичлар ишчи қисмларининг рационал конструкциясини яратиш» бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Ҳозирда пахта тозалаш саноати корхоналарида пахта хомашёсини тозалаш учун УХК русумли агрегатларнинг иккитадан қатори ўрнатилган бўлсада, жинларга келаётган пахта етарли даражада ифлосликлардан тозаланмаганлиги сабабли сифат кўрсаткичлари стандарт бўйича «олий» синфга мос келадиган тола улуши кўпчилик корхоналарда етарли микдорда эмаслиги аникланган.
Жинлашга келган пахта хомашёсининг ифлослик даражаси меъёр даражасидан юқори бўлганда толанинг сифат кўрсаткичи 1 синф ёки ундан кўпрокқа пасайиши мумкин, бунда 30,0 минг тонна пахта хомашёсини кайта ишлайдиган корхона 500,0 миллион сўмдан кўпроқ фойдани кам олиши аникланган.
2. Пахта хомашёсининг талаб даражасида тозаланмаслиги сабаби, тозалагичлар ишчи қисмларининг етарли даражада такомиллашмаганлиги, аррали барабан арраларининг ишдан чикиши, ажратувчи барабан ва илдирувчи мослама чўткаларнинг ейилиши оқибатида тозалашнинг технологик жараёни бузилиши эканлиги аникланган.
3. Мавжуд пахта хомашёсини йирик ифлосликлардан тозалагичлар ажратувчи ва тозаловчи барабанлар жойлашувини ўзгартириб максимал тозалаш ёй узунлигига эришиб тозалаш самарадорлигини ошириш мумкинлиги, икки колосник орасидаги масофа 60-80 мм бўлганда энг юкори тозалаш самарадорлигига эришилиши аникланган.
4. Пахта хомашёсини йирик ифлосликлардан тозалагич учун технологии самарадорлиги юқори бўлган резина-парракли ажратувчи барабан ва металл парракли йўналтирувчи барабан ишлаб чиқилган ва ишлаб чикаришга тадбиқ этилган.
5. Пахта хомашёсини аррачали барабан юзасига илдирувчи янги мос-лама яратилган ва ишлаб чикаришга тадбик этилган.
6. Пахта таркибидаги матоларни ушлаб қолувчи узун козикли барабан яратилган ва ишлаб чикаришга тадбик этилган.
7. Ишчи кисмлари тез ейилмайдиган, тозалаш жараёни кетма-кет, тоза-лагич яратилган. Амалий тадқиқотлар натижасида янги тозалагичнинг умумий тозалаш самарадорлиги 65%, йирик ифлосликлар бўйича эса 85%, чиқинди таркибидаги пахта микдори, чигитнинг механик шикастланиши ва тозаланган пахтадаги эркин толалар микдори меъёр даражасида бўлишлиги аникланган. Тозалаш жараёни кетма-кет бўлган тозалагични ишлаб чиқар-ишда синаш, унинг биринчи нав пахталарда 10 тонна/соатгача, ифлослиги ва намлиги юкори паст нав пахталарда 7 тонна/соатгача самарали ишлаши аникланган.
8. Тозалаш жараёни кетма-кет технологияли аррали тозалагич ва узун козикли барабанлар асосида тозалаш окими яратилган. Тозалаш оқимини ишлаб чикариш шароитида синовлар унинг тозалаш самарадорлиги 80-90% бўлишини кўрсатди.
9. Металл парракли барабанни, янги илдирувчи мосламани ва узун козикли барабанни биргаликда кўлланилганда толанинг юкори синфга ўтиш хисобидан хамда янги тозалаш окими ишлаб чикаришга тадбик килинганда ишлаб чикариш ва капитал харажатларнинг камайишига ҳисобига жами 324,2 млн. сўм иқтисодий самара беради.
Иссиклик-намлик алмашув жараёнларини тезлаштириш асосида юқори иш унумли пахтани қуритиш ускунаси ва технологиясини яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жахон бозорида табиий маҳсулотларга, жумладан, пахта толасига бўлган талаб ошиб бормокда. Пахта бўйича халкаро консультатив қўмитанинг (ICAC) маълумотларига Караганда «ташки бозорга пахта толаси етказиб бериш бўйича Хитой, АҚШ, Ҳиндистон, Покистон, Бразилия хамда Узбекистан каби давлатлар етакчилик килмокда».1 2016-2017 йил мавсумида жахон миқёсида пахта толаси етиштириш ўтган мавсумга нисбатан 5,1 фоизга (22,48 млн. тонна), толага талаб эса 1,7 фоизга (24,09 млн. тонна) ошишлиги прогноз қилинмокда. Пахтани қайта ишлаш, асосан АҚШ, Хитой ва Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган технологик ускуналарда амалга оширил-мокда. Пахта хосилини етиштириш ҳажмининг барқарорлигини сақлаш ва жахон бозорида хомашё ракобатбардошлигини ошириш учун тола сифатини янада яхшилаш энг долзарб муамоларидан бири бўлиб ҳисобланади. Бу йўналишда технологик пухта ва самарадорлиги юқори бўлган пахта хомашёсини дастлабки ишлаш ускуналарининг янги авлодини яратиш бўйича илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда.
Узбекистан Республикасида пахта махсулотининг истеъмол хусусият-ларини яхшиланишига олиб келадиган, пахта хомашёсини дастлабки ишлаш технологик жараёнларини юқори самарадорликка эга бўлган техника ва технологияларини яратишга оид бўлган кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, пахта тозалаш корхоналари томонидан тайёрланаётган пахта хомашёси, ишлаб чикарилаётган пахта махсулотлари микдори ва сифатини саклашни таъминлаш, хомашё ва энергия сарфини камайтириш имкониятини берадиган техника ва технологияларини яратиш мухим ахамият касб этмокда.
Жаҳон амалиётида, пахтани дастлабки ишлаш технологии жараёнла-рига, ишлаб чиқариладиган маҳсулотларнинг сифат кўрсаткичларига ижобий таъсир этувчи пахта хомашёсини қуритишнинг янги техника ва технологияларини яратиш алоҳида аҳамиятга эга бўлиб бормокда. Бу борада пахта ва унинг компонентлари иссиқлик-физик кўрсаткичларини ўзгариш конуният-ларини бўйича илмий асосларини яратиш, пахта толаси ва чигитининг стационар бўлмаган иссиқлик ва масса алмашув жараёнларида куриш тезлиги ва бир текислигини асослаш, рақобатбардош сифат кўрсаткичларига эга бўлган тола ишлаб чикаришни таъминловчи, пахтани куритишни янги технология ва техникасини ишлаб чикиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Юкорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 27 октябрдаги ПФ-4761-сон «Узпахтасаноатэкспорт холдинг компаниясини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 70-сон «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция қилиш дастури тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади иссиқлик-намлик алмашув жараёнларини жадаллаштириш асосида пахтани юқори иш унумли қуритиш ускунаси ва технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ички мосламалар конструкцияси такомиллаштирилган, янги юқори иш унумли пахта куритиш барабани ва технологияси яратилган;
пахта, тола, тукли ва туксиз чигитларнинг иссиқлик ўтказувчанлиги ва иссиклик сиғимини намлик, хажмий зичлик ва қуритиш температурасига қараб ўзгаришини ҳисоблаш услуби ишлаб чиқилган;
тола массаси ва чигит ядросида иссиклик, намликни фазовий ва вактли таксимланишининг турли қонуниятлари асосида пахта толаси ва чигитини қуриш бир текислигини таъминловчи куритиш режими ишлаб чиқилган;
иссиклик тарқалиши назарияси асосида муҳитни кўп компонентли-лигини ҳисобга олувчи нам пахтани самарали (келтирилган) иссиклик ўтказувчанлигини ҳисоблаш услуби ишлаб чиқилган;
куритиш вақтида чигит ядроси ва қобиғи ҳажмининг ўзгариши, хаво қатлами ҳосил бўлиши, уларга пахтанинг бошланғич намлигини таъсир даражаси аникланган;
ҳаво температураси ва пахта компонентларининг намлиги ҳамда температурасининг ўзгаришини аниқлаб берувчи қонуниятлар асосида қуритиш барабанини узунлигидан самарали фойдаланиш имконияти яратилган.
Иссиқлик-намлик алмашув жараёнларини тезлаштириш асосида юқори иш унумли пахтани куритиш ускунасива технологиясини яратиш бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Пахта компонентларини иссиклик - физик ҳоссаларини аниқлаш, куритиш ускунаси кўрсаткичлари ва хавони иссиқлик - намлик ҳолатини оптималлаштириб куритишни мавжуд технология ва техникаларини толани бир текис куритиш бўйича имкониятларини излаб топиш бўйича тадқиқотлар ўтказиш зарурияти аникланди.
2. Пахта ва уни компонентларининг иссиклик ўтказувчанлигини пахта намлиги ва зичлиги хамда хаво температураси ўртасидаги боғланишларини аниқлаш бўйича тадқиқотлар асосида куйидагилар аниқланган:
-пахта, тола ва чигитнинг иссиклик ўтказувчанлигини, уларни намлиги, зичлиги ва хаво температурасига караб ўзгариш қонунияти олинган. Бунда пахтани иссиклик ўтказувчанлиги доимо толани иссиклик ўтказувчанлигидан юқори бўлиб, намлик ва куритиш температураси ошган сайин, улар ўртасидаги фарқ ўсиб бориши аникланди;
-тукли ва туксиз чигитлар намлиги 7% гача бўлганда куритиш температураси, уларнинг иссиклик ўтказувчанлигига таъсир этмаслиги хамда намликнинг ошиши билан эса, иссиклик ўтказувчанлик коэффициента секин аста кўтарилиши, сўнгра эга эгри чизиқ шаклида тезда ўсиши кузатилган;
-туксиз чигитни иссиклик ўтказувчанлиги бир хил намлик, хажмий зичлик ва куритиш температурасида тукли чигитни иссиклик ўтказувчанлигига нисбатан тукдорлик даражасига караб 1,2-2,2 марта юқори бўлиши аникланди.
3. Пахта ва уни компонентларининг иссиклик сиғимини аниқлаш услуби ва тажриба маълумотларини кайта ишлаш тизими ишлаб чикилган.
Иссиклик сиғимини ўзгариш конунияти ва пахта, тола, тукли ва туксиз чигитларни иссиклик сиғимига температура ва зичликнинг таъсирини микдорий баҳолашни аниқлаш учун ботланишлар тавсия этилган. Намлик ошиши билан пахта ва уни компонентларининг иссиклик сиғими тўғри чизиқ бўйича, температура ошиши билан эса эгри чизиқ бўйича ошиши аниқланган.
4. Кўп компонентли мухитда иссиклик таркалиш назарияси асосида нам пахтани эффектив иссиклик ўтказувчанлигини ўзгаришини аниклаш учун хисоблаш услуби ишлаб чиқилди, натижада пахтани куритишда иссиклик-намлик алмашув жараёнларининг дифференциал тенгламаларини етарли аниклик даражасида сонли-хисоблаш имконияти яратилди.
5. Пахта толаси массаси ва чигит ядросида иссиклик ва намликни фазовий, вакт давомида таксимланишини турли конуниятлари олинган, чигит ядросини кизиш тезлиги пастлиги, мукобиллашган режимда тола ва чигитни ўртача қуриш вақти турлича бўлиши аникланди.
6. Пахта компонентларининг мураккаблиги, кўп компонентлилиги, уларни иссиқлик-физик кўрсаткичларини турлилиги сабабли, амалиётда қўлланилаётган конвектив куритиш усули пахта компонентларидаги температура фарқини бартараф эта олмаслиги, компонентлардан бир текис намлик олишни таъминлай олмаслиги аниқланган. Бу эса толани керакли технологик намлигига эришиш учун қўшимча иссиқлик-намликда кайта ишлашпи талаб этди.
7. Қуриш жараёнида чигит қобиғи ва ядроси ҳажмининг ўзгаришини микдорий баҳолаш амалга оширилган. Чигит қобиғининг ички юзаси ва ядронинг ташки юзаси орасидаги юзага келган хаво катламининг куриш самарадорлигига таъсири ва микдорий бахолаш илк бор тавсия килинди.
8. Тажрибавий тадқиқотлар асосида, барабанли куритгичнинг ички мосламаларини кизиш температурасини хамда уларда турган пахтанинг ташки юзасини ошириш йўли билан иссиклик алмашуви жараёнини жадаллаштиришга эришиш мумкинлиги аниқланган. Барабан кобигининг кизиш температурасини 70°С гача ошириш куритгичда намлик олишни ўртача 64,2% (нисбий)га ошишига эришилиши кўрсатилди.
9. Пахтани барабаннинг кўндаланг кесими юзасида бир текис таксимланиши, фойдасиз зонани пахтани куритиш учун фойдаланишни таъминловчи, намлик олишни математик модели олинган, унинг асосида барабанни оптимал айланишлар сони 13 айл/мин бўлиши аниқланган.
Такомиллаштирилган қуритгични амалиётга тадбиқ этишдан олинадиган иқтисодий самарадорлик намлик олишни ошиши ва толада нуқсонли аралашмалар микдорининг пасайишини хисобига 1 тонна куритилган пахта учун 17400 сўмни ташкил этди.
Топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биофаол моддаларни сақлаган ҳолда қайта ишлаш технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. БМТнинг озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилотининг бахолашича 2050 йилга бориб дунёда аҳолини қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик маҳсулотларига бўлган талабини қондириш учун 2006 йилга нисбатан 60%гача ўсиши кераклигини маълум қилмокда1. Ҳар Йили дунё микёсида доили махсулотлар 30%, туганакли ва мева-сабзавотлар 40-50%, ёғ берадиган экинлар, гўшт ва сут махсулотлари 20% ва балиқ маҳсулотларининг 35% нобуд бўлиши натижасида чиқитга чиқарилмоқда2.
Мустакиллик йилларида озиқ-овқат махсулотларини етиштириш ва қайта ишлаш соҳасини самарали ривожлантиришга алохида эътибор қаратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида муайян натижаларга, жумладан, кишлоқ ва ўрмон хўжалиги махсулотларини сифатли қайта ишлаш оркали импорт ўрнини босувчи хамда экспортга йўналтирилган озиқ-овқат ва фармацевтика махсулотлари ишлаб чиқариш борасида сезиларли натижаларга эришилди. 2015 йилда республикамизда 200,3 тонна топинамбур туганаги ва 199,2 тонна наъматак меваси етиштирилди3. Ушбу махсулотларини қайта ишлашнинг кенг тарқалган усулларидан бири куритиш ҳисобланади.
Бугунги кунда жахон миқёсида янги технологияларни қўллаш орқали кишлоқ ва ўрмон хўжалиги махсулотларини қайта ишлаш усулларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилиб, бу борада амалга оширилаётган илмий изланишларда хомашё таркибидаги биофаол моддаларини сақлаган ҳолда куритадиган техника ва технологияларни ишлаб чикиш муҳим вазифалардан бири хисобланади. Хомашёни қуритиш усулларини такомиллаштириш ва юкори сифатли махсулот олиш технологиясини ишлаб чиқишда қатор, жумладан, қуйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: топинамбур ва наъматакни кайта ишлаш жараёнида махсулот таркибидаги биофаол моддаларни саклаб қоладиган техника ва технологияни ишлаб чикиш, куритиш жараёнида микроэлементлар таксимланишининг математик моделини ишлаб чиқиш, куритиш жараёнида инфрақизил (ИҚ) нур орқали қиздиришда иссикликнинг ўзгариши ва ночизиқли кўринишлари хамда маҳсулотни иссиклик фаоллигини хисобга олган холда иссиқлик алмашинув жараёнларини аниқлаш, ИҚ нур ёрдамида вакуумда куритиш курилмасини ва куритилган махсулотдан кукун олиш тегирмонини ишлаб чикиш. Диссертация мавзусининг долзарблиги ушбу йўналишларда илмий изланишларни амалга ошириш билан изохланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 26 январдаги ПҚ-1047-сон «Озиқ-овқат махсулотлари ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва ички бозорни тўлдириш юзасидан кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги хамда 2011 йилнинг 31 октябридаги ПҚ-1633-сон «2012-2015 йилларда Республика озиқ-овқат саноатини бошкаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади вакуумда инфрақизил нур ёрдамида қуритиш курилмасида топинамбур туганаги ва наъматак мевасини қайта ишлаш технологиясини такомиллаштириш ҳамда қурилманинг энерготехнологии самарадорлигини ошириш ва биологии фаол моддаларни санлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ИҚ-қиздириш оркали вакуумда-қуритиш курилмасида топинамбур туганаги ва наъматак меваларини қуриш жараёнининг кинетикаси аниқланган;
капилляр ғовак материалда намликнинг ҳаракатланиш модели ва қуритиш жараёнини бошкариш орқали маҳсулотда микроэлемент-ларни тақсимланиши натижасида юқори сифатли маҳсулот олиш асосланган;
ИҚ-қиздириш орқали паст вакуум шароитида материалнинг ички қатламларида иссиқлик ва намликни узатилиши ҳамда қуритиш жараёнида дискрет режим учун иссиқликнинг ночизикли таркалишини ўзига хос афзалликлари аниқланган;
сорбция ва десорбция изотермасини қайта ишлаш усуллари орқали таҳлилий солиштирилган ва ортогонал регрессия усули Поснов тенгламаси кўринишида асосланган;
таркибида қанд моддалари бўлган маҳсулотлардан кукун олиш учун совутиш системасига эга бўлган майдалагич конструкцияси ишлаб чиқилган;
топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биологик фаол моддаларни сақлаган ҳолда вакуумда ИҚ-қиздириш оркали қуритиш жараёни учун оптимал босим ва ҳарорат аниқланган.
«Топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биофаол моддаларни сақлаган холда кайта ишлаш технологиясини ишлаб чикиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Топинамбур туганаги ва наъматак меваларини қуритиш ва иссиқликни фаоллаштиришни замонавий ҳолати таҳлил қилиш натижасида инновацион гояни ривожлантириш ва такомиллаштириш имконини берди. Топинамбур туганаги ва наъматак меваларни вакуумда ИҚ қиздириш орқали куритиш асосий усуллардан бири хисобланади.
2. Ўрганилаётган махсулотнинг капиллярларида намлик жойлашишини математик моделини ишлаб чиқилиши ва татбик этилиши, эриган моддаларнинг ички тарқалишини ҳисобга олиш зарур эканлиги кўрсатилди ҳамда берилган бошланғич шароитларда қуритиш жараёни қонуниятлари динамикаси ички деворларнинг капилляр каналларида сорбция ва десорбция кўриниши билан изоҳланади. Ўрганилаётган маҳсулотнинг капиллярлари ички босими орасидаги ночизиқ боғланишлар, ҳаракатнинг гидродинамик тезлиги, температура ҳамда маҳсулот зичлиги билан боғлик эканлиги келтирилди.
3. Математик моделлаштириш ўзгармас микдор ўхшашликлари корреляцией коэффициентлари ва тажрибадаги статистик маълумотлар келтирилди.
4. Сувсизлантирилаётган манбага нурлантириш кучи таъсир этиши манба ва нурлантирувчи орасидаги масофага боғлиқлиги аникланди ҳамда нурлатувчилар оралиғи ва вакуумда ИҚ қиздириш орқали куритиш курилмасида инфрақизил нурларни сувсизлантирилаётган маҳсулот юзасига бир текисда тарқалишига махсус жойлаштирилган конфигурацияли нур кайтаргич элемента ёрдамида эришилди.
5. Топинамбур туганагининг сорбция ва десорбция тавсифлари келтирилди, капиллярларнинг солиштирма юзаси 18,38 м2/г эканлиги кўрсатилди. Бу ҳолда вакуумда ИҚ қиздириш орқали куритиш шароитида топинамбур ғоваклари йиғинди микдори 0,440 см3/г ташкил этди. Наъматак меваси учун сорбция ва десорбция тавсифлари: капиллярларини солиштирма юзаси 12,30 м2/г, ғовакларнинг йиғинди микдори 0,390 см3/г экани тасдиқланди.
6. Қуритилаётган маҳсулотнинг иссиқликтехник ва сорбцияланиш хусусиятларини таткиқ қилиш натижасида ИҚ нурланишли вакуум-қуритиш қурилмасида керакли иссиқлик даражаси ва қуритиш вақти маълум бўлди. Лаборатория қурилмасида ўтказилган тадкикот натижаларига асосан вакуумда ИҚ нур ёрдамида қуритиш курилмаси ҳисоблаш усули бажарилди.
7. Маҳсулотларни вакуумда ИҚ қиздириш оркали куритиш жараёни учун берилаётган кувват катталиги муқобиллаштириш зарурлиги кўрсатилди. Маҳсулотнинг макбул калинлиги ўртача 2-2,5 мм эканлиги, мақбул тўлқин узунлиги 3 мкм эканлиги белгиланди, ушбу ҳолатда вакуум -0,8 атм ташкил қилади, маҳсулотни куритиш ҳарорати 65-70°Сдан ошмади, маҳсулотнинг сувсизланиш вақти мумкин бўлган катталикни ташкил қилиши кераклиги белгилаб берилди.
8. Технологик жараёнда титраш таъсирини тажриба изланишларда ўрганиш натижаларига кўра сувсизлантиришнинг самарадорлиги маълум частота ва ампилитудада узлуксиз қиздириш шароитида 4-5%гача ошди. Топинамбур майдаланган ҳолатда вакуумда ИҚ қиздириш оркали қуритишда инулиннинг сакланиши 45,4 мг%гача ва топинамбур туганаги бўлакларида 38,75 мг%гача ташкил қилиши ва ушбу ҳолатда наъматак меваси эти таркибида вакуум ИҚ қиздириш оркали куритилганда 0,77 мг%гача аскорбин кислотаси сақланиши наъматакнинг меваси уруғида 4,0 мг%гача аскорбин кислота сақлананиши маълум бўлди.
9. Қуритиш жараёнида вакуумда ИҚ қиздиришни 60-70 °C оширмаган ҳолда нур қайтаргичдан фойдаланиш оркали ишлаб чиқариш қувватининг ошишига ва энергия сарфини 10-12%гача камайтиришга эришилди, витаминлар таркибини ва бошқа биологик фаол моддаларни 80-90%гача (инулин ва аскорбин кислота) махсулот таркибида сакланиши аникланди.
10. Вакуумда ИҚ киздириш оркали куритиш курилмаси ва болгали тегирмонни қўллаш оркали топинамбурдан кукун оладиган технологик тизим модернизициялаштирилди. Майдаланган наъматак мевасини кисмларга (эти, уруги, туки) ажратиш учун аэродинамик сепаратор ишлаб чикилди ва жорий килинди. Олинган натижалар асосида топинамбур туганагининг «Мўъжиза» навидан ва наъматак мевасидан кукун ишлаб чиқаришнинг технологик регламенти ишлаб чикилди ва саноатга тавсия этилди.
11. Диссертацияда яратилган ва олинган натижаларни татбик этишнинг иқтисодий самарадорлиги топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биофаол моддаларни сақлаган ҳолда кайта ишлаш технологияси «Ўзфармсаноат» давлат акциядорлик концерни ҳамда Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги тизимига кирувчи корхоналарга жорий этилди («Ўзфармсаноат» давлат акциядорлик концернининг 11.30.2015 йилдаги №МД-06/1868-сонли ҳамда Қишлок ва сув хўжалиги вазирлигининг 10.09.2015 йилдаги №06/14-893-сонли маълумотномалари). Вакуумда ИҚ нур ёрдамида куритиш технологиясини кўллаш натижасида ишлаб чиқариш куввати 1,2 мартагача ошиши ҳисобига умумий ўртача йиллик иқтисодий самара 233 млн. сўмни ташкил этди.
Икки карра ночизиқли реакция-диффузия системалари жараёнларини математик моделлаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё амалиётида табиий фанлар соҳасида реакция-диффузия жараёнларини бошқариш тизими самарадорлигини ошириш усулларини ишлаб чикаришда чизиқсиз математик моделларини ўрганиш долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Elsevier таҳлилий маркази базаси маълумотларига кўра чизиқсиз реакция-диффузия тенгламаси учуй қўйиладиган Коши масаласини чегаравий шартларда ечиш ва натижаларини амалиётга татбиқ этишда чизиқсиз фильтрация ва биологик популяцияга багишланган дунё олимларининг илмий ишлари сони мунтазам равишда ошиб бормокда.
Узбекистан Рсспубликасида бир жинсли бўлмаган муҳитда икки карра ночизикли тенгламалар билан ифодаланувчи диффузия жараёнларини математик модсллаштириш, диффузион жараёнларни компьютсрда визуаллаштириш учуй автоматлаштирилган тизимларини яратишга оид тадбирларни самарали ташкил қилиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Шу нуқтаи назардан, ишлаб чиқаришнинг ночизикли жараснларнинг математик модслларини ўрганишда муҳим аҳамиятга эта автоматлаштирилган тизимларини яратиш, ночизикли жараённи модсллаштириш ва визуаллаштириш усулларини такомиллашти-ришга багишланган катар илмий-тадқикот ишлари олиб борилмокда.
Ҳозирги кунда жахонда катар фундамснтал муаммолар ночизикли жараёнларни математик модсллаштиришни, визуаллаштириш усуллари ва воситаларини такомиллаштирилиши, икки карра ночизикли реакция-диффузия масалалари счимларининг муҳим натижаларини амалиётга жорий этишлиши билан изохданади. Ҳозирги кунда икки карра ночизикли тснгламаларни ўрганиш ва амалитстга тадбик этиш юзасидан куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: чизикли бўлмаган модслларни ўрганиш натижасида визуаллаштириш усулларини ишлаб чиқиш; ночизикли жараёнларни ўрганишга ёрдам бсрувчи комплекс дастурлар яратиш; хисоблаш эксперимента ўтказиш технологиясини яратиш, вақт бўйича эволюцион жараённи назорат қилиш усулини, парамстрларнинг динамик ўзгаришига боғлиқ хоссаларини аниқлашнинг компьютерлаштирилган тизимини ишлаб чиқиш. Юқорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Ўзбекистон Рсспубликаси Прсзидснтининг 2012 йил 21 мартдаги ПҚ-1730-сон «Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини янада жорий этиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «Узбекистан Республикасининг саноатини 2011-2015 йилларда ривожлантиришнинг устувор йўналишлари ҳақида»ги Қарорларида, Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 1 фсвралидаги 24-сонли «Жойларда компьютсрлаштириш ва ахборот коммуникация технологияларини бундан кейинги ривожлантиришга шароитлар яратиш учун чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча мсъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади автомодель усуллари срдамида ютилиш ёки манбага эга бўлган муҳитда икки карра ночизикли ўзгарувчан зичликка эга бузилувчан параболик тенгламалар системаси билан аникланган реакция-диффузия, иссиқлик, суюқлик ва газларнинг тарқалиши, фильтрация жараёнларни математик моделлаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
икки карра ночизикли ўзгарувчан зичлик муҳитдаги реакция-диффузия системаси ва тенламалари учун иссиклик тарқалиш тезлигининг чеклилиги (ИТТЧ) ва фазовий локаллашиш ҳодисалари, blow-up хоссаларга эга ечим асимптотикаси топилган;
манба ва ютилишга эга бўлган икки карра ночизикли реакция-диффузия модели учун Коши масаласининг глобал счими курилган;
икки карра ночизикли тенгламалар ва системалар синфи учун уларнинг ечимлари ва фронтларини бахолаш усуллари, автомодель тенгламалар ва систсмаларнинг компакт юритувчилик умумлашган счимларининг асимптотик ифодалари ишлаб чикилган;
икки карра ночизикли манба ёки ютишга ва конвектив кўчиш хусусиятига эга реакция-диффузия тенглама ва системалар учун Зельдович-Барснблатт типидаги счимлар топилган ва улар ёрдамида фазовий локализация ва ИТТЧ хоссалари ўрганилган, критик экспонснтани топиш алгоритми ишлаб чикилган;
ўрганилган ночизикли математик моделлар хоссалари срдамида якинлашувчи итсрацион жараёнлар курилган;
ташқи омиллар ва қаралаётган муҳит хоссаларини (ўзгарувчан зичлик, мухитни ўтказувчанлиги, конвсктив кўчиш ва бошқ.) хисобга оладиган бир ёки бир канча ночизикли тенгламалар системаларини сонли моделлаштирилган.
ХУЛОСА
«Икки карра ночизикли реакция-диффузия системалари жараенларини математик модсллаштириш» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Автомодел анализ ва солиштириш принциплари асосида бир жинсли ва бир жинсли бўлмаган муҳитда иссиқлик ўтказиш, фильтрация ва реакция-диффузия масалалари ночизикли математик моделларини ўрганиш назарияси асосида счишда сонли модел, хисоблаш алгоритмлар ва дастурлар мажмуини қўллашнинг таҳлили уларнинг ўзига хос хусусиятларини белгилайди ва ривожланиш истиқболларини аниклаб бсради.
2. Зельдович-Барснблатт типидаги счимларни куриш ёрдамида зичлиги ўзгарувчи муҳитда икки карра ночизикли реакция диффузия модели учун ИТТЧ ва ечимлар локализацияси хоссалари ўрганишда хизмат килади.
3. ИТТЧ ва ечимлар локализацияси хоссалари тезлиги вақтга боғлиқ ночизикли ҳаракатланувчи муҳитда намоён бўлиши кўрсатилади.
4. Ютилиш ёки манбага эга мухитда реакция-диффузия ночизикли модель учун локал тўлқин структураси юзага чиқиши кўрсатилади.
5. Икки карра ночизикли, зичлиги ўзгарувчан, реакция-диффузия математик модел учун ИТТЧ ва ечимлар локализацияси хоссалари ўринли эканлиги кўрсатилади.
6. Икки карра ночизикли реакция-диффузия автомодел тенгламалар систсмаси счимлари учун blow-up хоссалари ўринли эканлиги кўрсатилади.
7. Икки карра ночизикли автомодел тенглама ёки тенгламалар системасининг компакт юритувчилик ва чексизликда нолга айланувчи кучеиз ечимлари асимптотикаси курилади.
8. Икки карра ночизикли, манба ёки ютилишга эга бўлган реакция-диффузия жараёнларининг бундай масалалари глобал ечимга эга бўлиши исбот килинади.
9. Икки карра ночизикли, манба ёки ютилиш, хамда конвектив кўчишга эга бўлган реакция-диффузия жараёнларининг бундай масалалари учун критик экспонента топишнинг универсал алгоритми қўлланилади.
10. Ночизикли кросс-диффузия систсмаси учун ИТТЧ ва фазовий локализация хоссаларига эга бўлган Зельдович-Барснблатт типидаги ечимлар курилади.
11. Ишлаб чикилган дастурий таъминот реакция-диффузия системалари ночизикли математик моделларини сифат хоссалари асосида ўрганиш учун компьютерда моделлаштиради.
12. Икки карра ночизикли параболик тенгламалар системаси счимлари учун хисоблаш схсмалари, алгоритмлар ва дастурларий таъминот бундай масалаларни назариясини ва сонли счиш жараёнларини ўрганишда юкори унумдорликка олиб келади.
Мураккаб ва ўта мураккаб таркибли олтин сақлаган қизилқум рудаларини қайта ишлаш самарадорлигининг илмий-техник асослари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда 72 давлат олтин қазиб олиш билан шуғулланса, шулар ичида Узбекистан 9 ўринни эгаллайди ва олтин казиб олиш хажми йилига 103 тоннани ташкил этади. 2015 йилда дунёда олтин казиб олиш 0,33% га ошди ва 2678 тоннани ташкил этди. Бугунги кунда осон казиб олинадиган ва таркибида олтин микдори кўп бўлган конлар сони қисқариб кетганлиги туфайли казиб олиниш ва қайта ишлаш мураккаб бўлган конлар ишга туширилмоқда. Шу сабабдан сўнгги пайтларда жаҳон бозорида минерал хом ашё танқислиги яққол кузатилмокда.
Республикамиз мустакилликка эришгандан буён олтин ажратиб олишнинг технологияларини такомиллаштириш ва жорий қилиш бўйича чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада мураккаб таркибли маъданларни кайта ишлаш технологиялари такомиллаштирилиб, қиммат бахо металлар ажратиб олишнинг умумий даражасини ошганини, тайёр маҳсулот ишлаб чикариш таннархини пасайганини ва мавжуд кайта ишлаш ҳажмини сақлаган ҳолда йиллик металл ишлаб чиқаришни кўпайтиришга эришилганини алоҳида таъкидлаш мумкин.
Бугунги кунда жаҳонда мураккаб ва ўта мураккаб олтин таркибли конларни казиб олишга жалб этилган ва қидирилган микдори ўсиб бориши кузатилмокда. Мураккаб ва ўта мураккаб таркибли олтин рудаларни кайта ишлаш самарадорлигини оширишнинг техник ва технологик ечимларини ишлаб чикиш масаласини хал килиш оркали таркибида олтин бўлган сульфидлардан максимал фойдаланиш ва комбинацион кайта ишлаш технологиясини кўллаб кўшимча олтин ажратиб олишни таъминлаш халк хўжалиги учун муҳим ахамият касб этиб, замонавий олтин казиб олиш саноати олдида турган долзарб илмий муаммо хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари» карори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қўшимча олтин ажратиб олишни таъминловчи техник ва технологии ечимларга асосланган, олтин сақлаган сулфидларни тўлиқ очилишига йўналтирилган комбинациялашган кайта ишлаш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
қарама-қарши оқим декантациясида коллоид формада қоладиган олтиннинг pH муҳитга боғликлиги илк бора аниқланиши ва биокекни ювиш жараёнидаги олтиннинг йўқотилиши 50% га камайтирилишга эришиш асосида биооксидли бойитиш технологияси ишлаб чиқилган;
арсенат ва темир оксисульфати коллоид эритмаси ҳосил бўлиб бўтананинг суюқ фазасидаги Fe 3 тузларининг гидролизи (ювишда pH ўзгариб), бу бўтана суюқ фазасининг қовушқоқлиги ортишига ва биооксидлаш кеки шлам фракцияси чўкиши тезлигининг камайишига олиб келиши ва қарама-қарши оқим декантацияси куюлтиргичларида тиндирилишнинг ёмонлашиши сабаби аниқланган;
биоокислаш жараёнидаги кўпик ҳосил бўлиш механизми асосида реакторлардаги пульпанинг кўмирли қисмини флотация факторлари ҳисобидан коллоидли ва майда дисперсли олтин зарраларини фракциялаш йўли билан олтинни бойитиш (флотоконцентрат билан солиштирганда 6-8 марта) усули тавсия этилган;
биооксидлаш маҳсулотларини цианлаш жараёнида роданидлар ҳосил бўлиши кинетикаси ва олтиннинг цианли комплекси билан рақобатли сорбциясидаги иштироки аниқланган ва вақт мобайнида роданидларнинг микдорларини цианид натрий концентрациям динамикасини ўзгаришига боғлиқлиги (10-12 соат), вақт тугаши билан эса жараённинг ўзгаришига таъсир кўрсатмаслиги ҳамда олтинни цианидли танлаб эритишдаги тезлиги роданидлар юзага келиш тезлигидан катталиги аниқланган;
биооксидлаш маҳсулотларини сорбцияли цианлаш жараёнидаги ионалмашувчи смоланинг ҳолати асосида сорбентлар хоссасининг роданидлар билан заҳарланиши ҳисобига пасашиши кузатилди, ва бу сорбция суюқ чиқиндиларида олтин микдорининг ошиши ва уни ажратиб олишни камайишига сабаб бўлиши аниқланган;
биооксидлаш маҳсулотининг оксидли куйдириш жараёнида ҳароратнинг олинадиган куйинди сифатига таъсир кўрсатувчи асосий омил экани, 650-743°С иссиқ ҳароратга Караганда, 570-600°С да олтинни ажратиб олиниши юқори бўлиши аниқланган ҳамда бу ҳолат 650-743°С иссиқ ҳароратда олтинни цианлашда халақит берувчи скородит қобиғи юзага келиши билан исботланган.
ХУЛОСА
«Мураккаб ва ўта мураккаб таркибли олтин сақлаган Қизилкум рудаларини кайта ишлаш самарадорлигининг илмий-техник асослари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар тақдим этилди:
1. Биооксидлаш махсулотини ювиш жараёнида олтин ўзини тутиши ўрганилиши асосида карама-қарши оқим декантацияси устки оқимида коллоид формада олтин мавжудлиги ва унинг pH муҳитга боғликлиги илк бора аникланган ва у йўкотишларни камайтириш биоксид бойитиш технологиясини ишлаб чикишга хизмат килади.
2. Қарама-қарши оқим декантацияси куюлтиргичларида тиндирилишнинг ёмонлашиши сабаби аниқланди - арсенат ва темир оксисульфати коллоид эритмаси хосил бўлиб бўтананинг суюқ фазасидаги Fe’3 тузларининг гидролизи (ювишда pH ўзгариб), бу бўтана суюк фазасининг ковушқоқлиги ортишига ва биооксидлаш кеки шлам фракцияси чўкиши тезлигининг камайишига олиб келади.
3. Биологик оксидлаш жараёнида кўпик ҳосил бўлиш механизмини ўрганиш натижасида реакторлардаги бўтананинг кўмирли кисмида флотация факторлари ҳисобига коллоид ва майда заррачали олтинни фракцияларга ажратиш йўли билан бойитиш жараёни аникланди. Реакторларда кўпикни камайтириш усулидан самаралироқ бўлган, олтинни юқори концентрацияли натрий цианда сорбцияли цианлаш жараёнига асосланган кўпикли маҳсулотни қайта ишлаш технологиясини ишлаб чикишга хизмат килади.
4. Биооксидлаш махсулотларини цианлаш жараёнида роданидлар ҳосил бўлиши кинетикаси ва олтиннинг цианли комплекси билан рақобатли сорбциясидаги иштироки аникланди. Натрий цианиди концентрациясига ва вақтга кўра цианлаш жараёнида роданидлар микдорининг ўзгариши назарий асосланди ва экспериментал аникланди. Роданидлар тўлиқ ҳосил бўлиши учун керак бўлган вақт натрий цианиди концентрациясига боглик эмас, ва 10-12 соатни ташкил килади, ундан кейин таркиби ўзгариши жараён давомийлигига боглик бўлмайди. Шунингдек, олтинни цианли танлаб эритиш тезлиги роданидлар ҳосил бўлиши тезлигидан юкорилиги аниқлашга ёрдам беради.
5. Биооксидлаш махсулотларини сорбцион цианлаш жараёнида ион алмашувчи қатрон ўзини тутишини ўрганиш асосида «тўйиниш-регенерация» циклидан кейин роданидлар билан захарланиш ҳисобидан сорбент хусусиятлари пасайиши аникланган, бу сорбция суюк чиқиндиларидаги олтин микдори ортиши динамикасига олиб келади.
6. Тадқиқотлар роданидлар концентрацияси олтиннинг хар хил сорбентлари (қатрон, кўмир) тўйинишига кўрсатадиган таъсири аникланди. Биооксидлаш махсулотларини тўғридан-тўғри цианлаш шароитида роданидлар концентрацияси 5 г/л гача етади, бу сорбентлар олтин билан кам тўйинишига асосий сабаб бўлади. Шунингдек биокекни кондициялашнинг универсал усулларидан бири цианлашда роданидлар ҳосил бўлишига йўл қўймайдиган оксидлаб қиздириш эканлиги аниқлашга ёрдам беради.
7. Термокимёвий жараёнларнинг назарий ва экспериментал тадкиқотлари асосида биооксидлаш маҳсулотини қиздириш жараёнида ҳосил бўладиган куйинди сифатига ҳароратнинг кўрсатадиган таъсири аникланган. 570ч600°С хароратда олтин ажратиб олиш 650ч743°С га Караганда юкорирок эканлиги аникланган. Бунинг сабаби, 650ч743°С хароратда олтин цианлашишига ҳалақит киладиган скородит пленкалар пайдо бўлади.
8. Оксидлаб киздиришни қўллаб, кўмир моддалари бўлган мураккаб ва ўта мураккаб таркибли руда ва концентратларни кайта ишлаш комбинацион технологияси ишлаб чиқилган ва саноатга жорий қилинган. Бошлангич босқичда флотоконцентрат оксидланиши биооксидлаш схемаси бўйича амалга оширилади: сульфиддаги олтин очилади, мишьякнинг қўп қисми эритилади, каттиқ ҳолатга эримас скородит (ҒеАзОд) кўринишида ўтказилади. Кейин мишьяк микдори кам бўлган биооксидлаш маҳсулоти оксидлаб қиздирилади, бунда кўмирдаги олтин очилади, колган сульфидли олтингугурт оксидланади, микроорганизмлар метаболизми маҳсулотлари йўқ қилинади. Оксидлаб қиздириш маҳсулоти сорбцион цианлашга юборилади.
9. Биооксидлаш маҳсулотини оксидлаб киздиришни қўллаб, мураккаб таркибли ва ўта мураккаб таркибли олтин рудалари ва концентратларини кайта ишлаш комбинацион технологиясини жорий қилиш бўйича қуйидагилар аникланган: Кокпатас ва Дауғизтоу конлари рудаси шихтасидан олинган маҳсулотни 60:40 нисбатда 600°С хароратда 2 соат давомида қиздириш ва кейин куйиндини сорбцион цианлашда олтин ажратиб олинишини 73,3 дан 82,5% гача ортишини; натрий цианидининг сарфи 2,5 баробар камайишини; бўтана суюк фазасида роданидлар концентрацияси 5000 дан 16 мг/л гача камайишини таъминлашга ҳизмат килади.
10. Асл металларни ажратиб олиш технологияси ишлаб чиқилди ва саноатга жорий килинди, ушбу технологияни схемасини синаш, лойихалаштириш учун дастлабки маълумотларни олиш ва кейин биооксидлаш махсулотини сорбцион цианлаш узелини «бўтанада кўмир» схемасига ўтказиш асосида бажарилди ва бу бактериал махсулотни сорбцион цианлаш технологиясини такомиллаштиришни таъминлашга ҳизмат килади.
И. Кокпатас конининг балансдан ташқари сульфидли рудаларини биологик уюмли танлаб эритиш усули ишлаб чикилди ва синов-саноат шароитида кўллаб кўрилди ва бунда олтин ажратиб олиш даражаси 50% ни ташкил этади (тўғридан тўғри цианлашда 25,7%).
12. Мавжуд технологик схемани такомиллаштириш ва ишлаб чикилган комбинацион технология «Навоий кон-металлургия комбината» Давлат корхонаси З-ГМЗда жорий килинди. Натижада олтин ажратиб олишнинг умумий даражасини кўтаришга, тайёр махсулот ишлаб чиқариш таннархини туширишга ва мавжуд кайта ишлаш хажмини саклаган холда йиллик олтин ишлаб чиқаришни кўпайтиришга эришилди ва бу йилига 222,2 млрд сўмлик қўшимча махсулот олишга имкон беради.
Тоғ ва тоғ олди тупроқларининг экологик-генетик хусусиятлари ҳамда унумдорлигини тадқиқ этиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда «...ер шарининг тўртдан бир қисми тоғли тизмалар ҳиссасига тўғри келиб, тоғликлар тропиклардан тортиб қутбгача ҳар хил ландшафтларни, хилма-хил табиатга эга бўлган текисликдан фарқ қилувчи мажмуани ташкил килади»1. Бу хилма-хиллик тог ва тог олди тупрок ҳосил килувчи жинсларини ва тупроклардан фойдаланишни белгилайди, яъни бу ҳолатларга ўзига хос тог экотизимлари таъсир кўрсатади. Шунга кўра, вертикал минтақа тупроқлари генезиси, эволюцияси ва унумдорлигини тадқиқ этиш бугунги куннинг асосий назарий муаммоларидан бири хисобланади. Бу муаммо ечимининг чукурлиги ва кенглигига тупроқларни географик таркалиши, геокимёвий ландшафтларни ривожланиш боскичлари, умуман табиий мухитни билиш ва ундан фойдаланиш билан бевосита боглик хисобланади.
Республикамиз тог ва тог олди тупроқлари иқлим ўзгариши интеграл кўрсаткич бўлиб, бу борада Фаргона водийси тог ва тог олди тупроқлари ўзининг арид ва гумид, ярим гумидлиги билан фарк қилади ҳамда ўзига хос регионал тупроқ-экологик режим билан табиий ва антропоген ўзгаришларга жавоб беради. Шу боне суғориладиган тупроқларда гидротермик ва бошқа тупрок хосил килувчи омилларни тупрок хоссаларига таъсирини, шунингдек, унумдорлик даражасини баҳолаш, сақлаш ва ошириш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда.
Дунёда тоғ ва тоғ олди тупроқлари генезиси ва эволюциясини билишда макро- ва микроэлементларнинг микдори, сифати ва миграцияси тадкиқ этиш бу соҳадаги занжирнинг мухим бўлакларидан бири хисобланади. Табиий ва антропоген шароитда кимёвий элементларнинг геокимёвий ландшафтларда, тоғ ва тог олди шароитида миграция ва аккумуляция жараёнлари ханузгача тадқиқ этилмаган. Умуман макро- ва микроэлементларни, айрим кимёвий бирикмаларни аккумуляция ва дифференциация жараёни тупрок-геокимёвий барьерларда тадкик этиш долзарб илмий муаммолардан бири хисобланади. Тог ва тог олди зоналарда тупрок ҳосил бўлиш муаммоларини жойнинг регионал ва локал хусусиятларини эътиборга олмай туриб хал килиб бўлмайди. Бу борада тог ва тог олди тупроқларининг экологик-генетик, агрофизик, кимёвий ва биогеокимёвий хоссаларини, умуман унумдорлигини тадқиқ этиш муҳим масалалардан саналади. Бугунги кунда амалда микроэлементларни, хусусан Rb, Cs, Cr, U, Sc, La, Hf, Sb, Ce, Sm, Tb, Yb, Lu, Th каби элементларни элементар ландшафт тизимида, тог тупроклари оналик жинси - тупрок - ўсимлик занжирида тадкик этиш, геокимёвий ландшафтлар ва тупрок генезисида, шаклланишида катта назарий ва амалий ахамият касб этади. Қолаверса, бу тупроқларнинг гумуслилик холати, улар таркибидаги макро- ва микроэлементлар учун фон микдорлари ишлаб чиқиш, тупрок-геокимёвий провинцияларини аниқлаш мавзунинг долзарблик даражасини янада оширади.
Ўзбекистон Республикасининг «Ер тўғрисида»ги Қонуни, Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 23 августдаги 273-сон «2016-2020 йилларда Ўзбекистон Республикасида атроф табиий муҳит мониторинги Дастурини тасдиқлаш тўғрисида»ги ва 2013 йил 27 майдаги 142-сон «2013-2017 йилларда Ўзбекистон Республикасида атроф-муҳит муҳофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида»ги қарорлари ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади морфогенетик ва ландшафт-геокимёвий тадқиқот усуллари асосида тоғ ва тоғ олди тупрокларига мажмуавий тавсиф бериш, экологик-генетик хусусиятларига кимёвий элементларнинг миграция, аккумуляция ва дифференциациясининг таъсирини «оналик жинси-тупроқ-ўсимлик» занжирида амалга ошириш хамда унумдорлигини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Фарғона водийси тоғ ва тоғ олди тупроқ ҳосил бўлиши жараёнлари ёғинлар, суғориш сувлари, рельеф ва бошқалар таъсирида хозирги экологик-генетик ва тупроқ-геокимёвий хусусиятларни олганлиги исботланган;
турли хил шароит ва жинслар устида шаклланган қўнғир тоғ-ўрмон ва тоғ жигарранг тупроқларининг морфогенетик, биогеокимёвий, физик-кимёвий, кимёвий хоссалари ва геокимёвий барьерлари аниқланган;
тупрок ва оналик жинсларида Rb, Cs, Cr, U, Sc, La, Hf, Sb, Ce, Sm, Tb, Yb, Lu, Th ларнинг педогеокимёси ва фон микдорлари аниқланган;
тоғ ва тоғ олди тупрокларнинг гумуслилик холати, гумификация ва минерализация жараёни, гумус фульватли-гумат типга мансублиги хамда Сгк^Сфк нисбати 1-2 оралигида тебраниши исботланган;
янги икки томонлама педогеокимёвий барьерлар ажратилиб, барийли, магнийли, молибденли ва бошка педогеокимёвий провинция аниқланган, шу асосида тупрок ва оналик жинсининг генетик, геокимёвий ва экологик-генетик холати ва хусусиятлари исботланган;
тупрокларнинг вертикал минтақавийлик чегараларида гидротермик кўрсаткичлар водийнинг шимолий ва жанубий қисмларида йиллик ўртача ҳароратни 1,85°С га кўтарилиши, натижада аридланиш жараёнини ортиб бораётганлиги, тупрок генезиси, хоссаларига хамда элементар ландшафт блокларига муҳим таъсир кўрсатиши аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Тоғ ва тоғ олди тупроқларини пайдо килувчи омилларнинг таъсири текислик тупроқларда тутган ўринларидан фарқ қилади. Тоғ ва тоғ олди тупрокларда тупрок косил килувчи омилларнинг етакчилари каторидан иклим ва рельеф жой олади. Бу омиллар таъсирида тоғларда хилма-хил тупрок-геокимёвий ландшафтлар хосил бўлади. Бу ландшафтлар элементлар окими билан ўзаро боғланган.
2. Оналик жинслар, тупроқлар ва уларнинг таркибидаги элементлар ўртасидаги ўзгаришлар қадимий даврлар ётқизиқлари билан бевосата боғликдир. Жумладан, Нанай худуди ва ундан баланд даҳалар юқори перм ва қуйи неоген-миоцен таркибли бўлиб, оҳактош-сланецлардан, глауконит мажмуаларидан таркиб топган. Жанубда Ёрдон ва Ҳайдаркон ҳудудлари куйи силур ва куйи карбон хамда девон ётқизиқларидан ташкил топган бўлиб, охактош-доломитлар катламидан иборат.
Фаргона водийси тог ва тог олди ландшафтлари шароитида асосан оч қўнғир ўтлоқи-дашт, кўнғир тоғ-ўрмон, тог жигарранг, карбонатли ва бўз тупроклар шаклланган. Улар тупроқ-экологик жиҳатдан ўзаро бир-биридан кескин фарк килувчи скелетли элювий, пролювий, шунингдек, лёсс ва лёссимон кумоқ жинслар устида шаклланган. Шимол тупроқларининг морфологик қатламлари жанубга нисбатан бироз чўзилган.
3. Худудда ўртача харорат ортиб бориши ҳисобига аридланиш жараёни аста-секинлик билан бормокда, лекин шу билан бирга шимолда ҳамда жанубда харорат ортиб бормокда. Бу холат албатта вертикал зоналликдаги тупроклар чегарасини кўтарилишига олиб келади.
4. Тоғ жигарранг, тўқ тусли ва типик бўз тупрокларнинг органик моддалари заҳираларини суғорилмайдиган ҳолатлари билан солиштирганда суғориладиган тупрокларда уни, яъни гумусни камайиши дастлабки йилларда кузатилди. Ювилма тупрокларда эса гумус микдори ошади. Пекин суғориш бу тупроқларни унумдорлигини тўла тенглашувига олиб келмайди. Бунга сабаб гидрогеологик шароит, рельеф ва иқлимни ҳар хиллигидир.
Тупроқ ҳосил бўлиши мураккаб ва хилма-хил омилларга таянган Фарғона водийси тоғли минтақа тупроқлари ўзига хос хусусиятларга, геокимёвий, биогеокимёвий хоссалар ва эволюция механизмига эга эканлиги исбот қилинган.
5. Тоғ ва тоғ олди тупрокларига эга бўлган ландшафт-геокимёвий шароитда макро- ва микроэлементлар миграция йўли автоном ландшфтлардан тобе томонга йўналган бўлиб, бу йўлда хилма-хил педогеокимёвий берьерлар: буғланувчи, карбонатли икки томонлама, карбонат-гипсли икки томонлама, кислородли, глейли шаклланган.
6. Тупроқларда карбонатлар микдори, карбонатли қатлам қалинлиги ортиши билан ўсимликларда қатор макро- ва микроэлементлар учун биологик сингдириш коэффициента сусаяди, шунингдек унумдорликни пасайтиради. Бу жараён тўқ тусли бўз тупроклардан оч тусли бўз тупроклар йўналишида кучаяди, лекин суғоришлар бу жараёнларни бироз нивелирлайди.
Тупрок қатлами билан оналик жинсидаги СаСО3 нинг нисбати 1,25 ни ташкил килади. Бунда тупроқ қатламидаги карбонатлар аккумуляцияси жараёни, гидрокарбонатли сизот сувларининг буғланиши ҳисобига эмас, балки сизот сувлар 10 м ва ундан чукурда жойлашган бўлиб, тупроқ ҳосил бўлиш жараёнида қатнашмайди, тупроқ биотаси ва ўсимликлар иштирокида содир бўлади.
Шундай қилиб, ўрганилган тупрокларнинг аккумулятив функциялари нафақат органик углеродда балки карбонатлар углеродида, яъни минерал углеродда ҳам намоён бўлади.
7. Водийнинг суғориладиган бўз тупроқлари ялпи молибден микдорига кўра тўйинаётган геокимёвий провинцияга киради ва уларда молибден микдори 2,2-4,7 КК ни ташкил қилади. Карбонатли қатламнинг юкори чегараси ва катлам қалинлигига боғлиқ равишда молибденнинг миграция даражаси сусаяди ёки тўлик тўхтайди. Бу ҳолат ўсимликларни молибденнинг провинция ҳолатидаги микдорининг салбий таъсиридан саклайди.
8. Тог ва тоғ олди тупроклар, хусусан оч қўнғир ўтлоқи-дашт, тоғ-ўрмон, тоғ жигарранг карбонатли, суғориладиган бўз тупроклар учун Fe, Ва, Sc, Cr, Rb, Sb, Cs, Hf, La, Ce, Sm, Tb, Yb, Lu, Th, U ва бошқа элементлар учун фон бўлиб хизмат қилади. Ушбу тупроклар учун ўрганилган кимёвий элементлар фони унумдорлик даражасини белгилайди, бир пайтнинг ўзида қатор педогеокимёвий ва генетик тавсиф хамда тупрок-геокимёвий мониторинг тузишда, кишлок хўжалиги экинларидан экологик тоза махсулот олиш учун жойлаштиришда катта амалий ахамият касб этади.
9. Бўз тупрокли ландшафтлар учун бор (КК=6-8), рух (КК=1,6-2,8), молибден (КК=1,0-1,9), марганец (КК=1-1,7), мис (КК=1,4-1,5) каби провинциялар характерли ҳисобланади. Бу борада тупрок ва тупрок пайдо килувчи оналик жинслар учун нисбатан кучли алоқадорлик руҳга, энг юкори маҳаллий миграция коэффициента борга тўғри келган ҳолда, колган элементлар Mn>Cu>Mo>Zn оралиқ ҳолатни эгаллайди.
Ғўза, тупрок ва оналик жинслар ўртасидаги энг юқори алоқадорлик молибденга хос бўлиб (Ах=0,4), колган микроэлементлар катори B>Cu>Zn>Mn кўринишида 0,4 дан кам холатни ташкил килади. Тобе элементар геокимёвий ландшафтлар учун ортикча мисли геокимёвий провинция, бўз тупроқли минтақа учун эса рух-молибденли геокимёвий провинция характерли хисобланади.
10. Тадқиқотга тортилган геокимёвий ландшафт тупроклари ўзаро олтин микдори билан фаркланади. Олтин микдори ўнг соҳил тупроқларида чап сохил тупроклари ва тупрок хосил килувчи жинсларига нисбатан бир даража баланд. Олтиннинг энг кўп микдори бўз тупроклар ва лёсс хамда лёссимон ётқизиқларда эканлиги аникланди. Унинг максимал микдори аккумуятив ландшафтларга тўғри келади. Ҳудуднинг бўз тупроклари учун олтин, мишьяк, молибен, кадмий, лантан, самарийларнинг юкори даражадаги вариацияси тўғри келади.
11. Калийнинг кўпчилик минерал тузлари сувда яхши эрийди, юқори даражадаги биофиллиги уни натрийга нисбатан кучсизрок миграцияланишига олиб келади. Бундан ташкари натрийга нисбатан каттароқ ион радиусга эга, шу боис бу элемент гилларда тезрок ушланиб колади, натижада миграция кобилияти пасаяди. Калий ўзининг кимёвий хоссаларига кўра натрийга яқин туради, лекин биосферада унинг геокимёси магний ва барийга яқин.
12. Мишьякнинг (КК дан кам) нисбатан юқори концентрацияси гумусли ва глейли катламлар учун характерли. Ҳайдаладиган тупрокларда гумус микдори билан мишьяк ўртасидаги алоқадорлик кучсиз намоён бўлади. Чап сохилнинг тупрок ва тупрок хосил килувчи жинсларида ўнг соҳилга нисбатан мишьяк микдори 25% га юкори хисобланади ва бу Фаргона водийси жанубини мишьякли тупрок-геокимёвий провинция холатидан далолат беради.
Биогеокимёвий усул энг аввало мавжуд геокимёвий фон негизида симоб, мишьяк, сурьма ва бошқа элементларни ўсимликларда биологик аккумуляция даражаси ва тупрокларнинг унумдорлигини билишда асос бўла олади. Жанубда мавжуд симоб-сурьма-мишьякли биогеокимёвий провинцияли ҳудуд тупроқларидан қишлоқ хўжалигида эҳтиётлик билан фойдаланиш мақсадга мувофиқ.
Стронцийнинг юқори даражадаги провинцияси водийнинг жанубига характерли бўлиб, бу холат уров касаллиги даражасида хавфли эмас. Чунки Фаргона водийси тупроқларида, ландшафтларида кальций элемента етарли.
13. Ҳар хил экологик шароитда тўйинган провинциялардаги етиштирилган ўсимликларнинг кимёвий таркиби назоратга нисбатан деярли барча ўрганилган элементларга бой.
Юқори даражадаги биологик сингдириш коэффициентига эга бўлган маккажўхори, картошка, помидор ва бошқа қишлоқ хўжалиги экинларини экиш ва махсулот етиштиришда симобли, мишьякли, сурьмали биогеокимёвий провинция мавжуд бўлган ҳудудда алоҳида эҳтиётлик талаб этилади.
14. Фаргона водийси тог ва тог олди тупроқларининг элемент таркибидан (Fe, Ва, Sc, Cr, Rb, Sb, Cs, Hf, La, Ce, Sm, Tb, Yb, Lu, Th, U) фон тарикасида илмий-тадқиқот, лойиҳа-кидирув ташкилотлари, табиатни муҳофаза килиш кўмитаси, олий таълим битирувчилари, магистрантлари, илмий-тадқиқотчилари мониторинг ишларини ўтказишда фойдаланишлари мумкин. Шунингдек, элемент таҳлили натижалари ва тупроқ провинцияларидан биология, тупроқшунослик, экология ва қишлоқ хўжалиги йўналиши талабалари, магистрантларига махсус курслар ўқишда фойдаланиш мақсадга мувофиқ.
15. Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги бошқармалари қишлоқ хўжалиги экинларини жойлаштиришда борли ва бошқа провинцияларни ҳисобга олиш тавсия этилади, хусусан қанд лавлаги, окжўхори борли ва бошқа провинцияларда юкори ҳосил беради.
Вилоятлар Ер кадастри бошқармалари, табиатни муҳофаза килиш давлат қўмитаси тупрокларни бахолашда, мониторинг ўтказишда ўрганилган тупроклардаги гумус, сувда эрувчи тузлар, озика элементлар, оғир металлар, радионуклидлар микдори ва бошка маълумотлардан фойдаланиш тавсия этилади.
GOSSYPIUM HIRSUTUM L. Турига мансуб, айрим экстремал омилларга чидамли селекцион ашёларни яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда кузатилаётган турли табиий экстремал шароитлар, хусусан қурғоқчилик, тупроқ шўрланиши, ҳаво ҳароратининг кўтарилиши ва турли касалликлар қишлоқ хўжалик экинларидан юқори ва сифатли хосил етиштиришда ноқулайликларни келтириб чиқармоқда. Пахтачиликда мазкур муаммоларни бартараф этишда турли экстремал омилларга чидамли ўрта толали ғўза навларини яратиш ва ҳосилини етиштириш агротехнологияларини такомиллаштириш долзарб вазифа хисобланади.
Республикамизнинг турли тупроқ-иқлим, географик ва мелиоратив минтақаларига мос қурғоқчилик, шўрланиш, гармсел ва турли касаллик хамда зараркунандаларга чидамли эрта пишар, серҳосил, толасининг технологик сифат кўрсаткичлари жаҳон бозори талабларига тўлиқ жавоб берадиган янги ғўза навларини яратиш, уларни оқилона жойлаштириш орқали пахта ҳосилини етиштириш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Ғўза селекциясида янги замонавий усулларни қўллаган ҳолда ирсий белгилари турғун ва микронейр кўрсаткичи тўқимачилик саноати талабларига мос бўлган навларни яратишга бўлган талаб ошиб бормокда.
Ғўза селекцияси бўйича дунё амалиётида Gossypium hirsutum L. турига мансуб турли экстремал омилларга чидамли навлар яратишда сув танқислиги, тупроқ шўрланиши ҳамда турли замбуруғ ва бактериал касалликларга чидамли, серҳосил ва тола сифати юкори бўлган янги навларини яратиш, сифатли уруғлик ашёларини тайёрлаш технологияларини такомиллаштиришга қаратилган илмий-тадқиқотларни олиб боришга алоҳида эътибор берилмокда. Ғўзанинг турли экстремал омилларга чидамли бирламчи селекцион ашёларини танлашда янги ғўза навларининг курук чигитларига гамма нурлари ва маркерга асосланган селекция (МАС) нинг биокимёвий усулини қўллаш, шунингдек, анъанавий селекциянинг синтетик ва бошқа турли усулларидан фойдаланган холда, янги тизма ва навларни яратиш мухим аҳамиятга эга. Мутагенез, маркерга асосланган селекциянинг биокимёвий ва бошка дурагайлаш усулларидан фойдаланилган ҳолда ғўзанинг экстремал омилларга чидамли селекцион ашёларнинг яратилиши, уларнинг андоза навларига нисбатан айрим қимматли хўжалик белгилари бўйича устунлигини намоён қилиши, танланган нав ва тизмаларни ўзига хос бўлган турли табиий экстремал шароитларда синаш, айрим морфо-биологик белгиларининг ўзаро корреляцион ва регрессион богланиш конуниятларини аниқлаш долзарб вазифа ҳисобланади.
Узбекистан Республикасининг 1996 йил 30 августдаги «Уругчилик тўғрисида»ги ва 2002 йил 29 августдаги «Селекция ютуқлари тўғрисида»ги қонунлари ва Узбекистан Республикаси Президентининг 2016 йил 1 февралдаги ПҚ-2484-сонли «Ғўза навларини жойлаштириш ва пахта хосили етиштиришнинг прогноз ҳажмлари тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади гамма нурининг ҳар хил меъёрларини қуруқ чигитга таъсир эттириб, маркерга асосланган селекциянинг биокимёвий усули, селекциянинг синтетик ва бошқа анъанавий усулларини қўллаш натижасида G. hirsutum L. турига мансуб, янги селекцион ашёларни яратиш ҳамда уларни турли экстремал шароитларга чидамлилигини аниклашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор, G. hirsutum га мансуб С-9082, Турон, Бухоро-102, Жаркўрғон навларининг курук чигитлари 6<)Со элемента гамма нурининг турли дозаларида нурлантирилиб, қимматли-хўжалик белгиларига эга бўлган мутант тизмалар ва навлар (СП-2530, СП-2531, СП-2532) ажратиб олинган;
мутант шаклларнинг сув танқислигига чидамлилигини аниқлаш учун турли суғориш тартиблари қўлланилиб, сунъий сув танкислиги ҳосил қилинган, тажрибалар сизот сувлари чуқур жойлашган, эрозияга учраган ва зичлашган типик бўз тупроклар шароитида ўтказилган;
янги яратилган ўрта ва ингичка толали мутант тизмаларининг Verticillium, Fusarium замбуруғ ва Xanthomonas бактериал касалликларига чидамлилиги касалликлар билан сунъий зарарлантирилган («Фитотрон-иссикхона» мажмуи) ва Verticillium замбуруги билан табиий зарарланган муҳитларда аниқланган;
Л-712 тизмасининг (С-6570) «ҳосилдорлик» белгисининг шаклланиши Қашқадарё вилоятининг мажмуавий экстремал омиллар мавжуд яъни, табиий иссик атмосфера харорати ва хавонинг паст нисбий намлиги, гумус билан кам таъминланган, зичлашган тақирсимон тупроқлари шароитида турли кўчат калинлигига боғлик равишда аниқланган;
тупрок шўрланиши ва сув танкислигига чидамли G. hirsutum турига мансуб С-9085 нави 2013 йилдан бошлаб Қорақалпоғистон Республикаси бўйича истиқболли навлар рўйхатига, Наманган-102 нави 2016 йилдан бошлаб Қашқадарё вилояти бўйича Давлат Реестрига киритилган;
G. hirsutum га мансуб турли, янги селекцион ашёларнинг «ҳосилдорлик» белгисининг шаклланиши Қоракалпоғистон Республикасининг айрим озиқ элементлари тақчил, кучли шўрланган тупроклари шароитида синалиб, муҳитга мослари танланган;
янги яратилган нав ва тизмаларнинг қимматли-хўжалик белгилари орасидаги корреляцион ва регрессион боғликлиги аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Ғўзанинг G. hirsutum турига мансуб турли экстремал омилларга чидамли бирламчи селекцион ашёларини яратиш учун гамма нури, МАСнинг биокимёвий усули, синтетик селекция ва бошка турли дурагайлаш усулларидан фойдаланиш мақсадга мувофиқлиги аниқланган.
2. Ғўзанинг С-9082 навининг битта кўсакдаги пахтаси вазни ва тола чиқими оширилган мутант ашёларини яратиш мақсадида навнинг куруқ чигитларини гамма нурининг 5-15 кР меъёрларида нурлантириш зарурлиги аниқланган.
3. Xanthomonas campestris pv. Malvacearum касаллик қўзғатувчисига чидамли G. hirsutum турига мансуб МТ-7 ва МТ-118 ҳамда G. barbadense турига мансуб МТ-100 ва МТ-165 тизмаларини бошлангич ашё сифатида селекция ишларига жалб этиш.
4. G. hirsutum турига мансуб МТ-70 ва МТ-7 тизмаларининг Rhizoctonia solani, ҳамда МТ-80 ва МТ-60 тизмалари, G. barbadense турига мансуб МТ-165 тизмасининг Т. basicola касаллик қўзғатувчисига чидамлилиги аниқланган ва бирламчи селекцион ашё сифатида белгиланган.
5. G. hirsutum турга мансуб МТ-118, МТ-90 ва МТ-80 тизмалари сунъий муҳит ва дала шароитида ўрганилиши натижасида V. dahliae Klcb ва G. barbadense турига мансуб МТ-144 тизмаси F. oxysporum Schl. f.sp. vasinfectum касаллик кўзғатувчисига чидамли бошлангич ашё сифатида амалий селекцион-генетик тадқиқотларида фойдаланиш учун ажратилган.
6. Тола сифати Халқаро бозор талабларига мос G. hirsutum турига мансуб микронейр кўрсаткичи 4,1-4,4 бўлган МТ-10, МТ-118, МТ-7 ва МТ-90 тизмалари, толасининг узунлик бўйича бир хиллик индекси 84,5-85,1 % бўлган МТ-7, МТ-10, МТ-118 ва МТ-36 тизмалари, G. barbadense турига мансуб микронейр кўрсаткичи 3,9-4,1, солиштирма узилиш кучи 40,4-40,6 гк/текс бўлган МТ-134 ва МТ-144 тизмаларидан кимматли селекцион ашё сифатида фойдаланиши имконияти аникланган.
7. Тезпишарлик белгиси G. hirsutum турига мансуб МТ-7 тизмаси 104 кун, СП-2532 нави, МТ-71 ва МТ-27 тизмаларида 106-107 кун эканлиги ўрганилиб, эртапишар навлар яратилишида кимматли бошлангич селекцион ашё сифатида фойдаланиш.
8. Танлаб олинган нав ва тизмаларда hS\ ва жами кўсак сони белгиси ўртасида корреляция коэффициента г=-0,11, hSi ва битта кўсакдаги пахта вазни» белгиси орасида r=-0,01, hS\ ва 1000 чигит массаси белгиси орасида /•=-0,04 бўлиши мазкур белгилар ўртасидаги коррелятив богланиш кучсизлиги аниқланган. hSx ва маҳсулдорлик белгиси ўртасида r=-0,20, hS, ва «тола чиқими» белгиси ўртасида r=-0,34, hS/ ва толасининг «штапел масса узунлиги» белгиси ўртасида / --0,18 га тенг бўлиши аникланган.
9. Танланган нав ва тизмаларда битта кўсакдаги пахта вазни ва маҳсулдорлик белгиси ўртасидаги корреляция коэффициенти /-+0,42, битта кўсакдаги пахта вазни ва тола чиқими белгиси ўртасидаги ижобий кучсиз боғланиш г=+0,14, битта кўсакдаги пахта вазни ва толанинг штапел узунлиги белгиси ўртасидаги корреляцией богланиш /•=+0,14, битта кўсакдаги пахта вазни ва 1000 чигит массаси белгиси ўртасида ижобий кучсиз корреляцией богланиш r=+0,24 мавжудлиги ўрганилган.
10. Сурхондарё вилоятининг табиий экстремал: иссик харорат, паст нисбий намлик, довул ва гармсел шамоллари шароитида андоза навларига нисбатан МТ-7 тизмаси 0,5-0,7 ц/га ва МАС-1 тизмаси 2,0 ц/га хосилдорлиги аникланган ва кимматли бирламчи селекция ашёси сифатида белгиланган.
11. Қорақалпоғистон Республикасининг ғўза ўсув даврининг бошида ўртача, ўсув даври охирида кучли шўрланган; айрим озик элементлари билан кам таъминланган аллювиал тупроклари шароитида Наманган-102 ва СП-2530 навлари ҳамда МТ-85, МТ-62 ва МАС-1 тизмаларини андоза навидан юқори ҳосил берганлигига асосланиб, улардан амалий генетик-селекцион тадқиқотларда фойдаланиш мақсадга мувофиқ.
12. Самарканд вилоятининг типик бўз тупроклари шароитида ўрганилган ғўзанинг МТ-30, МТ-134 ва МТ-90 тизмалари Бухоро-102 стандарт навига нисбатан сув танқислигига чидамлилиги ва махсулдорлиги юқорилиги аникланган.
13. Сизот сувлари чукур жойлашган, эрозияга учраган, ўртача зичлашган типик бўз тупроқлар шароитида ғўзанинг С-6524 навидан сифатли чигит ва юқори ҳосил олиш мақсадида суғоришни ЧДНСнинг 70-70-60 фоизида ва ўғитлаш N-240, Р-160, К-120 кг/га меъёрида қўллаш, Тошкент вилоятининг типик бўз тупроклари шароитида С-6524 ғўза навининг уруглик пахта ҳосили етиштиришда теримни ғўза тупининг саккизинчи ҳосил шохларининг 1-кўсакларигача териш тавсия этилади.
14. МАС биокимё усулида яратилган МАС-1 ва МАС-2 тизмалари ва мутагенез усулида яратилган СП-2531 ва СП-2532 навларини ҚХЭНСКнинг Грунт назоратида бахолашга тавсия этилади.
15. ҚХЭНСКнинг Грунт назоратидан ўтган касалликлар ва сув
танқислигига чидамли, серҳосил СП-2530, С-6570, Шодлик-11
навларининг кенг ишлаб чикариш синовларини ташкил этиш.
16. G. hirsutum турига мансуб, тупроқ шўрланиши, сув танқислигига нисбатан чидамли С-9085 навини Қорақалпоғистон Республикаси учун Давлат Реестрига киритиш ва экин майдонларини кенгайтириш ҳамда 2016 йилдан Қашқадарё вилояти бўйича Давлат Реестрига киритилган, сув танқислигига чидамли, ҳосилдор ва тола сифати юқори Наманган-102 навининг экин майдонларини кенгайтириш тавсия этилади.
Ўзбекистонда қушлар келтириб чиқарадиган биозарарланишлар ва уларнинг олдини олишда эко-технологик усулларни такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда дунёда атроф-мухитнинг глобал равишда ўзгариши мураккаб вазиятларни юзага келтирмокда. Шулардан бири антропоген ландшафтларни кушлар томонидан биозарарланишидир. Масалан, «хозирда Австралия боғдорчилигида қушларнинг йиллик зарари 300 миллион долларни, Африка мамлакатлари ғаллачилик, узумчилик хўжаликларида эса 87,3 миллион долларни ташкил этмокда, ҳар Йили самолётлар билан кушлар ўртасида 4000 якин тўқнашувлар содир этилади»1. Шу жиҳатдан, кушлар келтириб чиқарадиган биозарарланишларни аниқлаш, уларни олдини олиш ва карши курашиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамиятга эта.
Мустақилликдан сўнг мамлакатимизда иқтисодиёт тармоқларини тубдан ислоҳ килишга катта эътибор каратилиб, бу борада айниқса агросаноат тизимининг асосий бўғини ҳисобланган қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришига алоҳида урғу берилди. Мазкур йўналишни самарали ривожлантиришга йўналтирилган чора-тадбирлар асосида муайян натижаларга, жумладан қишлоқ хўжалиги экинлари ҳосилини турли биозарарланишлардан, шунингдек қушлар келтириб чиқарадиган биозарарланишдан ҳимоялаш ва бу борада безарар воситаларини ишлаб чиқаришни такомиллаштириш, улар самарадорлигини ошириш борасида натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳонда антропоген ландшафтлар кўламининг ортиши ва кушларнинг уларга мойиллиги турли иқтисодиёт тармоқларини, айниқса қишлоқ хўжалиги соҳалари ва ҳаво транспорти объектларини кушлар томонидан зарарлаш даражасини ортишига сабаб бўлмоқда. Бу ўринда антропоген ландшафтлар шароитида кушлар томонидан галлачилик, боғдорчилик, узумчилик, бундан ташқари асаларичилик хўжаликларига етказилаётган иктисодий биозарарланишлар мохияти, унинг эколого-технологик табиати, прототип ва аналогларини очиб бериш, зарарни камайтириш йўлларини излаб топиш, шунинг билан биргаликда аэропорт ҳудудларида кушларни хулқ-атворини бошкариш асосида самолётлар билан кушлар ўртасидаги тўкнашувларни олдини олишнинг эко-технологик системаларини яратиш ва уларни такомиллаштириш долзарб муаммолардан биридир. Қушлар томонидан келтириб чикариладиган биозарарланишлар ва уларнинг олдини олишда экотехнологик усулларни такомиллаштириш бўйича тадкикотларни амалга ошириш қуйидагича изохданади: алохдда ва дифференциал ёндашиш асосида мухим хўжалик объектларини (қишлоқ хўжалиги, авиация, саноат ва электр тармоқлари ва х.к) кушларни ўзига жалб қилишининг экологик сабабларини аниқлаш; кушларнинг акустик сигнал системалари табиати ва репеллент сигналарининг юқори кульминацион нуқтасини аниқлаш; акустик репеллент имитаторларини синтез килиш ва интерспецифик таъсир этиш механизмини яратиш; кушлар келтириб чиқарадиган биозарарланишларни олдини олишда биотехнологик системалар мажмуасини асослаш; кушлар хулк-атвори ва сезги органларининг хусусиятлари асосида улар зараридан химояланишнинг самарали эко-технологик усулларини ишлаб чикиш ва амалиётга жорий этиш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 9 январ ПФ-3709-сон «Мева-сабзавотчилик ва узумчилик соҳасида иктисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 29 декабр ПҚ-2460-сон «2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислох килиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 24 октябрдаги 294-сон «Фуқаро авиациясини янада ривожлантириш «Ўзбекистон ҳаво йўллари» Миллий авиакомпанияси молиявий ахволини яхшилаш ва моддий-техник базасини мустаҳкамлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кушлар томонидан содир этилаётган биозарарланишларни аниклаш ва уларнинг олдини олишда эко-технологик усулларни такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги қуйидагилардан иборат:
қишлоқ хўжалиги экинлари майдонлари ва аэродром худудларида кушлар томонидан келтириб чиқариладиган биозарарланишларнинг даражаси ва динамикаси аникланган;
чуғурчикдар популяцияси ва турлараро акустик-коммуникатив муносабатларда акустик сигналларнинг муҳим биологик аҳамияти ҳамда чумчуксимонлар акустик репеллент сигналларининг филогенетик негизи аникланган;
биоакустик изланишлар натижасида илк бор тилла ранг куркунак (Merops apiaster L.) ва кўк куркунак (Merops superciliosus L.) репеллент сигналларининг юкори босқичи - офат сигналари мавжудлиги топилган ва бу репеллент сигналлар воситасида куркунакларни асаларичилик хўжаликларидан чўчитиб ҳайдаш усули илмий асосланган;
илк бор майна офат сигналларининг кушларга турлараро - интерспецифик таъсир этиши аникланган;
аэродром территориясида кушларнинг самолётлар учун хавфли миграцияси ва ваэиятларини прогноз килишнинг эко-технологик услублари ишлаб чиқилган;
илк бор Ўзбекистон шароитида кушлар сенсор тизимларининг ўзига хос хусусиятларини инобатга олган ҳолда оптико-акустик репеллент мажмуа яратилган.
ХУЛОСАЛАР
«Ўзбекистонда кушлар келтириб чиқарадиган биозарарланишлар ва уларнинг олдини олишда эко-технологик усулларни такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Иқтисодиётнинг турли тармоқларига кушлар келтириб чикарадиган биозарарланишларнинг характери уларнинг экологик мутаносиблиги, этологияси, миграция хусусиятлари ва синантроплигига боглик эканлиги билан исботланади.
2. Қишлоқ хўжалиги тармокларида кушларнинг зарар спектори узумчиликда 17-19%, богдорчиликда 31-86%, бугдой 7,6-8,3%, шоли 2,1-3,4%, ок жўхори далаларида 33-42%, локал селекция, уругчилик тажриба майдонларида 45-100% эканлиги кушларнинг мавсумий ҳаёт тарзига боғлиқ эканлиги билан асосланади.
3. Аэродромлар шароитида хар хил систематик гурухга мансуб 30 дан зиёд куш турларини самолётлар билан тўқнашуви ва улар мавсумий характерга эга бўлиб, бу ҳолат баҳорги ва кузги миграциялар, уялаш учун кулай шароитлар, ёзда ёш куш популяцияларининг аэродром худудида кўплаб учраши билан изохданади.
4. Қушлардаги альтуристик феъл-атвор хўжалик объектлари учун зарарли куш популяцияларининг баркарорлигини таъминлаши, импритинг эса бундай объектларни кушлар томонидан тўғридан-тўғри зарарлашидаги ахамияти билан боғлиқлиги тасдикланади.
5. Майнанинг офат сигналлари ва йиртқич кушлар тур чакирикларининг кушларга интерспецифик таъсир этиши товуш спектрал-вақтли параметрларининг яқинлиги, принципиал ўхшашлиги, частотали модуляцияларининг оддийлиги, сигналнинг ҳосил бўлиш механизмининг содда эканлиги билан изохданади.
6. Акустик репеллент сигналлари спектрал-вактли структурасини тахлил килишнинг тезкор усули чумчуқсимонларнинг акустик репеллент сигналларини умумий бир филогенетик негиздан тараққий этганлиги ва офат сигналлари имитонини аниклаш имконини беради.
7. Илк бор тилла ранг ва кўк куркунаклар акустик репеллент сигналларининг энг юкори кульминацион нуктаси - офат сигналлари мавжудлиги кайд этилди ва бу сигналлар ёрдамида асаларичилик хўжаликларида улар зарарини камайтиришга эришилади.
8. Мухим хўжалик объектлар ҳудудида зарар етказувчи кушларнинг феъл-атворини бошкаришда фаол биотехник системалар қўлланилиши билан биргаликда экологик ёндашиш ва реал хавф-хатар вазиятлари яратиш асосида акустик репеллент сигналлари самарадорлигини оширишга эришилади.
9. Иктисодиёт тармокларида кушлар келтириб чикарадиган биозарарланишларни камайтириш бўйича тадбирлар тизими ишлаб чиқилди ва кушларни чўчитиб хайдаш учун мўлжалланган «Оптик репеллент курилма» ва «Оптико-акустик репеллент мажмуи» тавсия этилади.
10. Қушларни чўчитиб ҳайдашда «Оптик репеллент курилма» ва «Оптико-акустик репеллент мажмуи» комбинациялашган ҳолда ишлатилганда аэродромда 80%, шаҳар биноларида 90-95%, электр тармоқларида 100%, боғдорчилик ва узумчиликда 80%, асаларичиликда 70% ва донли экинлар майдонларида 60% самара бериш имконини беради.
Ғўза ва унга издош экинлардан юқори ҳосил етиштириш ҳамда тупроқ унумдорлигини ошириш тадбирлари (Жиззах чўли шароитида)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда пахта, ғалла, сабзавот ва полиз экинлари билан бир қаторда мош, ловия, соя, маккажўхори каби дуккакли-дон экинлари хам катта майдонларда стиштирилмокда. Такрорий муддатларда стиштириладиган дуккакли-дон экинлари ахолини озиқ-овқат махсулотлари ва чорва молларини тўйимли ем-хашак билан таъминлаш билан бирга тупрокда биологик азот тўплаш хусусиятига эга экинлар сирасига киради.
Рсспубликамизда кишлоқ хўжалигида олиб бориластган иқтисодий ислоҳотларни тўлақонли ишлаб чиқаришга татбик этиш мақсадида кузги бошокли дон экинлари, сабзавот, полиз хамда ем-хашак экинлари майдонларини кснгайтириш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Кузги бошоқли-дон экинларидан кейин мош, ловия, соя каби такрорий экинлар стиштирилиши натижасида ахолини озиқ-овқат махсулотлари билан таъминлаш ва тупрок унумдорлигини оширишга эришилмокда.
Дунё деҳқончилик амалиётида тупроқ унумдорлигини саклаш ва ошириш ҳамда уни мелиоратив холатини яхшилашда экинларни алмашлаб экишнинг янги самарали тизимларини жорий этиш орқали эришиш мумкинлиги исботланган. Асосий экинлар ғўза ва кузги буғдойга мақбул ўтмишдош экинларни танлаш, минерал ўғитлар билан озиқлантиришнинг макбул мсъёрларини ишлаб чиқиш ҳамда такрорий экинлардан (маккажўхори, мош, ловия ва соя) кейин тупроқ унумдорлиги, ғўза ва дон хосилдорлигини ошириш агротсхнологияларини такомиллаштириш мухим аҳамиятга эга. Суғорма деҳқончиликни замонавий илгор ва инновацион технологиялар асосида ривожлантиришда ғўза-ғалла, ғалла-ғўза-ем-хашак, ғўза-ғалла-сабзавот, ғўза-ғалла дуккакли-дон экинлари, қиска навбатлаб экиш тизимларининг тупрокни агрофизикавий, сув-физик ва агрокимёвий хоссаларини ўсимликларни анғиз ва илдиз қолдиқлари, уларни таркибидаги озиқа моддалар микдорини аниқлаш фанда долзарб вазифа бўлиб ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сон «2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислоҳ қилиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка мсъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Жиззах вилоятининг кучсиз шўрланган ўтлокилашиб бораётган оч тусли бўз тупроқларида тупрок унумдорлигини яхшилаш ҳамда экинлар ҳосилдорлигини оширишда навбатлаб экишнинг 1:1 ва 2:1 тизимларида такрорий экин турларини танлаш, улардан ксйин экиладиган ғўза ва кузги буғдойнинг мақбул ўғит мсъсрларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Жиззах вилоятининг ўтлоқилашиб борастган оч тусли бўз тупроқлари унумдорлигини оширишда киска навбатлаб экишнинг 1:1 (кузги буғдой+такрорий экинлар: ғўза) ва 2:1 (кузги буғдой+такрорий экинлар: кузги буғдой+такрорий экинлар: ғўза) тизимлари ишлаб чиқилган;
навбатлаб экишнинг 1:1 (кузги бугдой+такрорий экинлар: ғўза) ва 2:1 (кузги бугдой+такрорий экинлар: кузги бугдой+такрорий экинлар: ғўза) тизимларида такрорий экинларни тупрокнинг агрофизикавий сув-физик хамда агрокимсвий хоссаларига таъсири аниқланган;
такрорий экинлардан кейин экилган ғўза ва кузги буғдойни ўғит мсъсрларига боғлиқ ҳолда ўсиши, ривожланиши ва хосилдорлигига таъсири аникланган;
ғўза ва кузги буғдой учун макбул ўтмишдош такрорий экин турлари танланган, ғўза ва кузги буғдойни озиқлантиришда макбул ўғит мсъсрлари ишлаб чикилган.
ярим гидроморф, кучсиз шўрланган ўтлоқилашиб борастган оч тусли бўз тупроқлар унумдорлиги ҳамда ғўза ва дон ҳосилдорлигини оширишни таъминловчи киска навбатли алмашлаб экиш тизимлари такомиллаштирилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Тупроқ унумдорлигин сақлаш ва ошириш хамда барқарор ҳосилдорликни узлуксиз таъминлаш учун Жиззах вилоятининг ўтлоқилашиб борастган оч тусли бўз тупроклари шароитига мос илмий асосланган киска ротацияли алмашлаб (1:1 ва 2:1) экиш тизимларини ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий қилиш орқали ушбу тупроқлар унумдорлигини сақлаш, ошириш хамда ғўза ва кузги бугдой хосилдорлигини ошишига замин яратади.
2. Такрорий экинлар маккажўхори, мош, ловия ва соядан уч йилда ўртача 1 ва 2-тажрибаларда мос равишда 39,2-40,2; 16,3-17,3; 13,7 ва 25,5-29,6 ц/га дон хамда 321,3-332,8 (кўк масса); 34,5-36,2; 13,3 ва 35,5-37,7 ц/га пичан хосили олиш мумкинлиги, уларни илдиз, анғиз қолдиқлари жами 54,4-52,2; 45,5-43,9; 32,9; 43,9-42,4 ц/га.ни ташкил этган ҳолда, таркибида 16,0-15,8; 65,2-62,2; 34,8 ва 39,6-39,6 кг умумий азот тўпланиши аникланди.
Мош ўсимлиги донидан ўртача 2260,6-2135,0 кг/га, пичанда 1159-1105,4 кг/га хаммаси 3420,0-3240,7 кг/га озиқа бирлиги хамда 505,0-475,9 кг/га ва 102,7-102,5 кг/га, жами 515,8-573,4 кг/га протеин борлиги;
Соя ўсимлиги донида ва пичанида 4409,7-5014,2 кг/га озика бирлиги ва 839,0-964,7 кг/га ҳазм бўлувчи протеин борлиги хисобланди.
3. Такрорий экин сифатида экилган дуккакли дон ўсимлиги мошдан кейин тупрокни хажм оғирлиги ҳайдов ва ҳайдов ости катламларида мутаносиб равишда 0,023 ва 0,003 г/см3 га, соя ўсимлигидан кейин эса 0,021 ва 0,021 г/см3 га камайди.
Такрорий экинлардан кейин экилган ғўза ёки кузги бугдойда қўлланилган ўғит мсъсрларини ва ўсимликнинг ўзини хам тупроқ хажм массасига таъсири борлиги аниқланди. Энг юкори кўрсаткичлар мош ўсимлигидан кейин экилган вариантларда кузатилиб, ўғитлар N-150, Р-105, К-75 кг/га мсъсрда қўлланилганда ғўзани амал даври охирида назоратга нисбатан 0,028 г/см3 ва кузги бугдойдан кейин эса 0,025 г/см3 га камайди.
4. Такрорий экинлар орасида тупроқни сув ўтказувчанлигига бўлган энг макбул таъсир мош экилган вариантда кузатилиб, амал даври охирида 6 соатда 874 м3 га.ни ташкил килди ва назоратга нисбатан 117 м3Та ортиқча бўлди. Соя ўсимлиги экилганда 6 соатда 824 м3/га сув сингдирилиб, назоратдан 67 м3/га ортикча бўлди.
Мош ўсимлигидан кейин экилган ғўзани амал даври охирида ўғитлар N150 Pi os К75 кг/га мсъёрда қўлланилганда тупроқни сув ўтказувчанлиги 6 соат давомида 801 м3ни ташкил қилиб, назоратдан 116 м3/га, кузги бугдойни амал даври охирида эса 810 м3/га ни ташкил килиб, 61 м3/га ортикча бўлганлиги кузатилди.
5. Буғдойдан сўнг ғўза ёки буғдой экилган вариантда тупрокдаги чиринди микдори йилдан-йилга камая борганлиги кузатилди. Нисбатан юкори кўрсаткичлар (0,920 ва 0,990%) ғўза ва кузги буғдой мош ўсимлигидан кейин экилиб, ўғитлар N^o Рю5 К.75 кг/га мсъёрда қўлланилганда олинди. Бу дастлабки ҳолатидан 0,071 ва 0,040 % га, назоратдан эса 0,210-0,210 % га юкоридир. Соядан кейин экилган вариантда чиринди микдори дастлабки холатидан 0,039 % га, назоратга нисбатан эса 0,169 % га юқори бўлди. Озука унсурларини умумий шаклларини (NPK) ўзгаришида хам чириндидаги қонуниятлар такрорланди.
6. Такрорий экин экилмасдан кузги буғдойдан сўнг ғўза экилиб, маъдан ўғитлар N2oo Р140 К|00 кг/га мсъёрда қўллаб парвариш килинганда ўртача 3 йилда юкори пахта ҳосили 33,6 ц/гани, маккажўхоридан кейин N25o Р175 К|25 кг/га меъёрда ўғитлар қўллаб ғўза парвариш килинганда 34,4 ц/гани, соя ва мошдан кейин N150 Р105 К75 кг/га мсъёрда ўғит қўллаб парвариш килинганда эса мос равишда 36,9 ва 38,0 ц/гани ташкил этиб, қўшимча пахта хосили мутаносиб равишда ўғитдан 2,8; 4,1; 0,0 ва 0,0 ц/га, такрорий экинлардан 0,4; 6,1 ва 7,2 ц/га ни ташкил килди.
Буғдойдан сўнг буғдой экилганда ўртача 3 йилда дон ҳосилини нисбатан юкори микдори ўғитларни N200 Puo Кюо кг/га мсъёрда қўлланилганда олиниб, ҳосилдорлик 48,9 ц/га.ни, маккажўхоридан кейин ўғитларни N25o Pi75 К]25 кг/га мсъёрда кўллаб кузги бугдой парвариш килинганда 49,5 ц/гани, мош, ловия ва соядан ўғитларни N150 Р105 К.75 кг/га мсъёрда қўлланилганда эса мутаносиб равишда 57,3; 49,3 ва 52,8 ц/га.ни ташкил килди. Тажрибаларда пахтани нисбатан юкори хосили (38,0 ц/га) ва кузги бугдойни дон ва сомон хосили (60,3 ва 75,8 ц/га) мош ўсимлигидан кейин экилганда олинди.
7. Кузги бугдойни мошдан кейин экиб, ўғитларни N150 Р105 К75 кг/га мсъёрда қўллаб парвариш килинганда бугдойни анғиз ва илдиз колдиқлари микдори 39,8 ц/га.ни ташкил килиб, таркибида 2,00% умумий азот, 1,210% фосфор ва 2,280% калий борлиги аникланди. Бу кўрсаткичлар назоратга нисбатан мутаносиб равишда 5,0 ц/га; 0,430 %; 0,720%, ва 0,900% га юкоридир. Кузги бугдой соядан кейин экилиб, шу ўғит мсъёрлари қўлланилганда, ангиз ва илдиз колдиқлари микдори 39,1 ц/га.ни ташкил қилиб, таркибида 1,970% азот, 1,195% фосфор ва 2,240% калий борлиги аникланди.
8. Ғўза ва кузги бугдой такрорий экинлардан кейин экилиб, маъданли ўғитларни Мио Pios К75 кг/га мсъсрларда кўллаб, ғўза парвариш килинганда, пахта толасини технологик хамда доннинг сифат кўрсаткичларини яхшиланиши кузатилди. Энг юкори натижалар ғўза ва кузги бугдойни мошдан кейин экилганда кузатилиб, бунда пахтада тола чикиши 38,2%ни ташкил килди, дон таркибида эса 15,1% ёки 1 гсктарда 0,88 тонна оқсил, 28,1 % ёки 1,8 тонна/га клейковина борлиги, шунингдек, 68,4 кг/га озиқа бирлиги ва 6,8 кг/га ҳазм бўладиган протеин борлиги аникланди.
9. Такрорий экинларни экишда энг юқори иқтисодий самарадорлик мош ўсимлигидан олиниб, шартли соф фойда 197850 сўм/га.ни, рентабсллик даражаси 58,5 % ни ташкил килган холда, ундан кейин экилган ғўза ва кузги буғдойда ўғитларни N150 Pios К75 кг/га мсъёрда қўллаган вариантларда энг юкори шартли соф фойда олинди ва мутаносиб равишда 842000; 234315 сўм/га, рентабсллик даражаси 47,3 ва 34,9 % ни ташкил килди.
10. Жиззах вилоятининг кучсиз шўрланган ўтлоки бўз тупроклари шароитида ҳозирги бозор иқтисодиёти ва деҳкончилик юритишнинг жадал ва ресурс тежовчи технологияларида тупрок унумдорлигини сақлаш ва ошириш, экинлардан юкори ва сифатли пахта ва дон хосили олиш учун кузги бугдойдан кейин такрорий экинлар сифатида мош, ловия ва сояни навбатлаб экишнинг: 1:1 ва 2:1 тизимларида экиш ва улардан кейин экиладиган ғўза ва кузги бугдой парваришида эса маъдан ўғитларни N-150, Р-105, К-75 кг/га мсъёрларида кўллаш тавсия этилади.
Пахтачиликда органик ва органо-минерал ўғитларни қўллаш технологиясини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда экологик соф маҳсулот етиштириш ва тупрок унумдорлигини ошириш, унинг сув-физикавий ва агрокимёвий хоссаларини макбуллаштириш мақсадида қишлоқ хўжалиги экинларини озиқлантиришда минерал ўғитлар билан бирга органик ўғитлар кенг кўлланилади. Органик ўғитлар тупрок таркибини гумус ва бошка зарур озика элементлари билан бойитади, уни донадорлигини оширади, атроф-муҳитнинг зарарланишини камайтиради пировардида экинлардан юқори ва сифатли ҳосил олиш имкониятини оширади.
Республикамиз пахтачилигида сўнги йилларда турли шаклдаги органик ўғитларни минерал ўғитлар билан биргаликда қўллашнинг мақбул муддатлари ва усуллари, органо-минерал компостлардан ғўзани озиқлантириш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Минтақамизнинг бўз, кум-сахро, бўз-кўнғир, такир ва бошқа тупрокларида органик ўғитларни қўллаш натижасида пахтадан юкори ва самарали хосил олиш имконияти яратилади. Пахтачиликда бир тонна гўнгни кузги шудгор билан қўллаш натижасида гектаридан 1,0 центнергача кўшимча пахта хосил олишга эришилмокда.
Турли шаклдаги органик ўғитлар ва органо-минерал компостларни қўллаш, тупрок таркибидаги гумус ва озиқа элементлари микдорини ошириб, азот, фосфор ва калийнинг харакатчан шакллари динамикаси, ўсимликнинг озиқа элементларини ўзлаштириши, ғўза ҳосили ва сифатига ижобий таъсир ҳамда кейинги таъсирини кўрсатади. Тадқиқотларимизнинг таъкидлашича, Қизилкум фосфоритларини гўнг билан компост килиш, органо-минерал ўғитларнинг (ОМЎ) микробиологик жараёнлари ва биологик фаоллиги ҳамда тупроқни гумус ҳамда бошқа озиқа элементлари микдорини бойитиб яхшилайди. Биогумуснинг тупрок агрокимёвий хоссалари, ўсимлик органларидаги озика элементлари микдори ва уларни ўзлаштирилишига таъсирини аниқлаш, шунингдек, қорамол гўнги ва парранда кийини дарахт барглари билан турли нисбатларда аралаштириб, компост тайёрлаш ва амалиётда қўллаш технологияларини такомиллаштириш бўйича илмий-тадқиқотлар долзарб вазифа ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 14 мартдаги ПҚ-2151-сон «2014 йилда қишлок хўжалигига минерал ўғитлар етказиб беришни таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисидаги» қарори ва Вазирлар Маҳкамасининг 2001 йил 16 майдаги 219-сон «Қизилкум фосфоритларини ўзлаштириш», 2004 йил 23 ноябрдаги 551-сон «Қизилқум фосфоритларини қўллаш самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади бўз тупроқлар минтақаси пахтачилигида тупрок унумдорлигини сақловчи ва ғўза ҳосилдорлигини оширувчи янги шаклдаги турли органик ўғитларни, Қизилкум фосфоритлари асосидаги органо-минерал компостларни ҳамда биогумусни минерал ўғитлар билан биргалиқда кўллашнинг рационал технологиясини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
типик бўз тупроқлар озика тартиблари, пахта ҳосили ва сифати, ғўза NPK ўзлаштириши ва ҳосил учун сарфланишига турли шакллардаги органик ўғитларни қўллаш меъёр ва муддатлари таъсири интенсив навбатлаб экиш тизими шароитида аниқланган; тупроқнинг озиқа тартиби ва ўсимликларни NPKhh ўзлаштириши, органик массани тўпланиши ва пахта ҳосилига органо-минерал ўғитларни (компостлар) таъсири ва кейинги таъсирлари аниқланган;
вермикультура усулида қорамол гўнгидан олинган биогумусни тупрокдаги гумус, озиқа элементларининг умумий ва ҳаракатчан шакллари ҳамда ўсимлик ўзлаштирилишига таъсири аниқланган;
кам таъминланган Қизилкум фосфоритларидан (умумий фосфор 12-14%) таркибида гўнг ва фосфоритларни макбул нисбати 80:20 бўлган органо-минерал ўғитларни (ОМЎ) тайёрлаш технологияси ишлаб чиқилган;
типик бўз ва ўтлоқи-бўз тупроқлар шароитида компостларни тупрокнинг микробиологик ва агрокимёвий хусусиятларига, ғўза ўсиш, ривожланиши, ҳосилдорлиги ва пахта сифатига таъсири аниқланган;
қорамол гўнги, парранда кийи ва дарахт баргларининг аралашмаларидан турли нисбатларда компост тайёрлаш технологияси ишлаб чиқилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Органик, органо-минерал ўғитлар (ОМУ) ва компост шакллари, қўллаш меъёр, муддат, усулларидан қатъий назар тупроқ унумдорлиги ва ғўзани ўсиши, ривожланиши ва хосилдорлигига макбул тарзда таъсир этиши аниқланди. Тупрокдаги озика унсурларининг микдорига ва ўсимликларни ўзлаштиришига самарали таъсир, уларни асосан кузги шудгорда ва ғўзани амал даврида минерал ўғитлар билан биргаликда қўлланилганда кузатилган. Шаҳар чиқиндиларини (40 т/га) кузда қўлланилганда пахтани қўшимча ҳосили 3,7 ц/га, гўнгдан (40 т/га) 3,5 ц/га, назоратда эса (N250P175K125 кг/га) пахта ҳосили ўртача 27,5 ц/га ни ташкил килган.
2. Турли шакллардаги органик ўғитларга 1% (аралашма огирлигига нисбатан) фосфор кўшиб ёки қўшмасдан тайёрланган органо-минерал компостларни сақлаш давомида намлиги 42,7-60% атрофида бўлган. Компостларни саклаш охирида таркибидаги умумий азот, фосфор ва калийнинг нисбатини юқори микдорлари улар парранда кийи+лигнин (0,980; 0,460; ва 0,840%), от гўнги +лигнин+1% фосфор ўғити (0,540; 0,399 ва 0,5890%), шахар чикиндилари+лигнин (0,468; 0,320 ва 0,560%), гўнг +лигнин+1% фосфор ўғити(0,445 ; 0,350 ва 0,540%), нисбатан камрок микдор эса (0,387; 0,220 ва 0,260 %) гидролиз лигнин+1% фосфор ўғити аралашмаларидан тайёрланганда кузатилган.
3. Компостлар парранда кийи+гидрозли лигнин (1:2,5 нисбатда) ёки шаҳар чиқиндилари+гидрозли лигнин(1:2 нисбатда) асосида тайёрланиб мутаносиб равишда 12,5 ёки 45 т/га меъёрлари қўлланилганда тупрокдаги гумус микдори 0-30 см катламда 1,210 ёки 1,230% га ва 30-50 см катламда 0,842-0,850% ни ташкил қилиб,бу дастлабки холатидан 0,296-0,316 ва 0,230-0,238% га ортганлиги аникланган. Минерал ўғитлар (N2ooPi4oKioo кг/га ) қўлланилган назорат вариантида тупроқни хайдов (0-30 см) ва ости (30-50 см) қатламлари тажрибанинг биринчи йилида ҳаракатчан фосфор микдори мутаносиб равишда 28,6 ва 25,0 мг/кг ни ташкил қилган, компостлар қўлланилган (2-8) вариантларда эса бу кўрсаткичлар назоратга нисбатан уларни таъсир ва сўнгги таъсир йилларида мутаносиб равишда 3,4-6,4 ва 3,2-5,0 мг/кг, 2,6-4,1 ва 1,8-4,0 мг/кг, 0,8-3,3 ва 0,4-2,4 мг/кг га ортганлиги аникланган.
4. Пахта хосилининг уч йилда ўртача нисбатан юкори ҳосили қўшимчалари (1,3-3,6 ц/га) шахар чикиндилари+гидрозли лигнин (45 т/га), парранда кийи+гидрозли лигнин (12,5 т/га) 1:2 ва 1:2,5 нисбатлар ва шунингдек, гўнг+гидрозли лигнин+1% фосфор ўғити (45т/га) ва от гўнги+ гидрозли лигнин +1% фосфор ўғити (42 т/га) 1:2 ва 1:2,5 нисбатларда аралаштириб тайёрланган компостлар минерал ўғитлар фонида қўлланилганда олинган.
5. Гўнг ва биогумус самарадорлигини киёсий ўрганиш, уларни минерал ўғитлар билан биргаликда қўллашда тупрокдаги озиқа унсурлар микдорини мақбуллашганлиги, ўсимликни ўсиш, ривожланиши, ҳосил элементлари, кўсаклар сонини ортишига ижобий таъсир кўрсатиши кузатилган. 30 т/га гўнг N200 Pi5o Kioo кг/га фонида қўлланилганда, озиқа унсурларининг 1 тонна пахта ҳосили учун гектарига 41,3 кг азот, 20,1 кг фосфор ва 47,3 кг калий сарфланган бўлса, 10 т/га биогумус N150 Р100 К75 кг/га фонида қўлланилганда 29,0 кг/га азот, 14,0 кг/га фосфор ва 46,6 кг/га калий сарфланганлиги аникланган.
6. Нисбатан юкори пахта ҳосили (уч йилда ўртача 31,7 ц/га) ва пахта толасини технологик сифат курсаткичлари яхшиланганлиги 10 т/га биогумус N150 Рюо К75 кг/га фонида кўлланилганда олинган ва бунда гўнг (20т/га) ва биогумус (10т/га) минерал ўғит фонига нисбатан тадкикот йилларига мутаносиб равишда пахта ҳосили қўшимчалари 1,8; 2,0; 1,4 ва 2,0; 2,5; 3,6 ц/гани ташкил этди.
7. Қизилкум фосфоритлари ва гўнг асосида тайёрланган органо-минерал ўғит (ОМЎ) да pH курсаткичи 8,32-8,73 ни ташкил этиб, гумин кислоталарининг эрувчанлиги ошган. ОМЎда аммонификаторлар ва бактериялар, енгил ўзлаштирувчи органик бирикмалар микдори озайиб, мураккаблари ортганлиги кузатилган .
8. Органо-минерал ўғитлар (ОМЎ) қўлланилганда тупрокда нитратли азот, харакатчан фосфор ва алмашинувчи калий микдорлари ғўзани амал даврида ортиб, ўсимликнинг мақбул озиқланиш тартиблари яхшиланиши натижасида ғўзанинг ўсиш, ривожланиши ва курук масса ортишига ижобий таъсир кўрсатади, айниқса, ҳосил (34,8 г) ва вегетатив органлари (78,1 г) орасидаги нисбатни яхшилайди.
9. Қизилқум фосфоритлари ва гунг асосида тайёрланган компостни (ОМЎ таркибидаги 150 кг/га фосфор ҳисобидан) Ы200К10оКг/га фонида қўлланилганда тадқиқот йилларига мутаносиб равишда пахта ҳосили типик бўз тупрокда 30,9; 35,2 ва 36,7 ц/га, бунда ўртачаси 34,3 ц/га, бўз-ўтлоқи тупрокларда эса 35,9; 35.4; 33,8 ва 35,0 ц/га ни ташкил қилганлиги аниқланди.
10. Парранда кийи, гўнг ва дарахт баргларига (1:2,5:2,5 нисбатда) нитрокальцийфосфат ўғити (НКФУ) аралаштирилиб, тўрт ой мобайнида сакланган компост таркибида органик моддалар кўпайган. Умумий азот, фосфор ва калийнинг нисбатан юқори микдорлари парранда қийи ва дарахт барглари 1:3 нисбатда аралаштириб тайёрланган компост шаклида аникланган.
11. Эскидан суғориладиган типик бўз тупроклар шароитида парранда қийи+дарахт барглари (1:3 нисбатда)+1,5% НКФУ (10 т/га) ёки парранда қийи+гўнг+дарахт барглари (1:2,5:2,5 нисбатда) +1,5НКФУ (20 т/га) асосидаги компост қўлланилганда пахта ҳосили мутаносиб равишда 2,6-2,9 ц/га ортган, назоратда (N2(x)Pi4oKioo кг/га) пахта ҳосили 28,7 ц/гани ташкил қилган.
12. Республика пахтачилигида нафақат фосфорли, колаверса калийли ўғитларни етишмовчилиги шароитида Қизилкум фосфоритлари (таркибида 12-14% умумий фосфор) билан гўнгни (20% фосфорит ва 80% гўнг) аралаштириб компост килиш орқали органо-минерал ўғитларни (ОМЎ) олиш мақсадга мувофикдир. Органо-минерал компостларни эса шаҳар чиқиндилари+гидролизли лигнин (45т/га) ва парранда қийи+гидролизли лигнин (12,5 т/га) 1:2 ва 1:2,5 нисбатларда аралаштириб тайёрлаш керак. Шунингдек парранда кийи+дарахт барглари +1,5% НКФУ(10 т/га) 1:3 нисбатда ёки гўнг +дарахт барглари +1,5% НКФУ (20 т/га) 1:1 нисбатда аралаштириб тайёрлаш мумкин.
13. Типик бўз ва бўз-ўтлоки тупроқлар шароитида ғўзадан юқори ва сифатли ҳосил олиш учун органик ўғитларни кузги шудгор олдидан 2-3 йилда бир марта 20-30 т/га меъёрларда, ОМЎ ўғитини МгооКюокг/га фонида ҳар йили 5 т/га микдорда, 10 т/га биогумусни (3 йилда бир марта) N150 Рюо К75 кг/га фонида, ғўзани амал даврида озиқлантиришда (шоналаш ва гуллашда), эса минерал ўғитларга яхши чириган ва эланган гўнгни 1 кг азотга 2-3 кг микдорда аралаштириб қўллаш тавсия этилади.
Пахта мойларини тозалашда қўлланиладиган янги композицион ишқорий кўмир ва гил адсорбентларини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда бугунги кунда аҳолини озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда ва озик-овкатга бўлган мақбул даражадаги эҳтиёжини кондиришда озиқ-овқат саноати муҳим аҳамият касб этади. Шунинг учун маҳаллий озиқ-овқат ва хомашё ишлаб чиқаришни барқарор ривожлантириш, бозорга хавфсиз ва сифатли озиқ-овкат маҳсулотларини истеъмол меъёрларида ўрнатилган ассортиментда етказиш асосий вазифалардан бири бўлиб қолмокда.
Мустақилликка эришгандан кейин юртимизда юқори технологияларга асосланган озиқ-овқат саноати шаклланиб, бугунги кунда иқтисодиётимизнинг етакчи тармоқларидан бирига айланиб бормоқда. Озиқ-овкат хавфсизлигини таъминлаш, ички бозорни сифатли озиқ-овкат маҳсулотлари билан тўлдириш, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, янги қувватларни ишга туширишга алохида эътибор қаратилиб, импорт ўрнини босувчи махсулотлар тайёрлаш ўзлаштирилмокда. Ишлаб чикаришни модернизация ва диверсификация килишни рағбатлантириш ҳамда қўллаб-қувватлаш бўйича амалга оширилган чора-тадбирлар озиқ-овқат товарлари ишлаб чиқаришнинг ўсишини таъминламокда.
Жаҳон миқёсида сифатли озиқ овқат маҳсулотларини ишлаб чикиш, жумладан пахта мойини каолин ва бентонит адсорбентлари ёрдамида тозалаш, уларни фаоллаштириш ва модификация қилишнинг янги усулларини ишлаб чикишга алоҳида эътибор каратилиб, бу борада амалга оширилаётган илмий изланишларда юқори сифатли адсорбцион хусусиятли янги адсорбентлар олиш технологиясини яратиш муҳим вазифалардан бири хисобланади. Адсорбцион хусусиятлари паст бўлган кўмир, каолин ва бентонитларни фаоллаштириш технологиясини ишлаб чиқишда қатор, жумладан, қуйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: каолин хом ашёсини термик фаоллантиришнинг самарали усулларини ишлаб чиқиш; танлаб олинган бентонитлар ва кўмирларнинг фаоллаштириш ва модификациялаш жараёнида уларнинг таркиби ва ҳоссалари ўзгаришини аниқлаш; қийин тозаланадиган пахта мойларини тозалаш учун фаоллаштирилган гил ва ишқорий кўмир адсорбентларининг самарали композицияларини яратиш ва мойини оқлаш жараёнини самарадорлигини ошириш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чикаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини кисқартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга доир кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади маҳаллий ҳомашё асосида янги ишкорий кўмир ва гилли адсорбентлар яратиш ҳамда уларни қўллаш оркали прессланган ва экстракцияланган пахта мойларини тозалаш технологиясини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
паст кул микдорига эга бўлган 2БПК маркали Ангрен кўмирини дастлабки №зСОз эритмаси билан тўйинтириб, сўнгра хавосиз шароитда пиролиз усулида термик ишлов бериш орқали самарали ишкорий кўмир адсорбента олишнинг шарт-шароитлари ишлаб чиқилган;
каолинли адсорбентларни фаоллантиришни ЎЮЧ-ли нурлантириш орқали амалга ошириш, анъанавий (конвектив) киздириш усулига қараганда жараённи 2,5-3,0 баробар тезлаштириши ва ғоваклигини 1,2-1,4 баробар ошириши аниқланган;
юқори микдорда кальцийга бой «Жаҳон» кони бентонитини хлорид кислотаси билан фаоллантирилганда анъанавий сульфат кислотасини қўллашга нисбатан олинган адсорбентнинг пахта мойини оқлаш кўрсаткичи 1,1-1,3 баробар ошиши аниқланган;
юқори микдорда кальцийга бой «Жаҳон» кони бентонитини хлорид кислотаси билан фаоллантирилганда анъанавий сульфат кислотасини қўллашга нисбатан олинган адсорбентнинг пахта мойини оқлаш кўрсаткичи 1,1-1,3 баробар ошиши аниқланган;
илк бор пахта мойини ишқорий рафинациялашда анъанавий қиммат NaOH эритмаси ўрнига, арзон Са(ОН)2Ни сувли эритмасини қўллаш оркали нейтрал мой совунланишини ва ишкорий реагент сарфини камайиши исботланган;
илк бор экстракцияланган пахта мойини канцероген 3,4-бензо[а]пирен ва углеводород қолдиқлардан ишлаб чикилган ишкорий кўмир адсорбента ёрдамида тозалаши аникланган;
ишқорий кўмир ва гил адсорбентларнинг пахта мойи таркибидаги зарарли ва канцероген моддаларни танлаб ютиш хусусиятлари аникланиб, улар асосида янги самарали композициялар ишлаб чикиш технологияси яратилган;
пахта мойини икки боскичда гилмояли ва ишқорий кўмир адсорбентларни рециркуляцион оқимда қўллаш оркали тозалаш ва оқлаш технологияси ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Ўзбекистонда мавжуд бўлган ҳом-ашё ресурсларини ва уларнинг минералогик ва кимёвий таркибларини таҳлили асосида ўсимлик мойларини тозалаш ва оқлашга мўлжалланган адсорбентларнинг саноат микёсида ишлаб чиқариш учун яроқли бўлган кўмир ва гил (каолин, бентонит ва палигорсит) минералларнинг истиқболли конлари танлаб олинди.
2. Юқори даражада ғовакли ишқорий кўмир адсорбентлар олиш учун 2БПК маркали Ангрен кўмирини пиролизига кадар уни ИазСОз нинг 10% ли сувли эритмаси билан шимдириш таклиф қилинган.
3. Ишқорий кўмирли адсорбентнинг ишқорий ишқорли ҳоссаларини ошириш учун уни 10% ли NaOH эритмаси билан шимдирилиб, сўнгра куритиш ва талаб этилган гранулометрии таркибга кадар майдалаш тавсия этилади.
4. Таркибида юкори даражада (умумий массасининг 3% дан кўп) СаО бўлган «Жахон» бентонитини кислотали фаоллаштиришда кўп микдорда гипс хосил бўлишининг олдини олиш мақсадида анъанавий сульфат кислота ўрнига хлорид кислотанинг 10% ли эритмасидан фойдаланиш тавсия этилади.
5. Султон-Увайс каолинини анъанавий конвектив термик киздиришни ўрнига, 2450 МГц частотали ЎЮЧ-нурланиш ҳисобига унинг сорбцион фаоллиги 1,2-1,4 маротаба ошишига ва термик фаоллантириш вақтини 2-3 марта қисқариши аниқланган (каолиннинг дастлаки намлигига боғлик ҳолда).
6. Тўқ рангли пахта мойларини ишкорий рафинациялашнинг самарали усули ишлаб чиқилиб, унда тан нархи юкори бўлган каустик сода (NaOH) ўрнига нейтрал ёғнинг совунланишини камайтириб, мойнинг чиқиш микдори 1,2 марта оширадиган арзон охакли сувга алмаштириш тавсия этилади.
7.Экстракцион пахта мойидан махаллий ишкорий кўмир адсорбента ёрдамида канцероген 3,4-бензопирен ва углеводород колдиқларини ажратиб олишнинг макбул шарт-шароитлари ишлаб чикилган.
8. Прессланган ва экстракцияланган пахта мойларини тозалаш учун мўлжалланган ишкорий кўмир, каолинитли ва бентонитли адсорбентларни олиш технологияси ишлаб чикилган.
9. Ишлаб чикилган ишқорийкўмир ва гил адсорбентларининг танлаб сорбциялаш хусусиятлари аниқланиб, улар асосида кийин оқланадиган пахта мойларини тозалаш учун самарали композициялар яратилган.
Ю.Мой ва адсорбент аралашмасининг термодиференциаллаш рециркуляция оқимида пахта мойларини адсорбцион тозалаш ва оклашнинг икки босқичли технологияси ишлаб чикилган.
Н.«Жахон» бентонит адсорбентини «Беруний Ёг-гар» АЖ да пахта мойларини тозалаш ва оклашда ишлаб чикаришга жорий этишдан олинган иқтисодий самара йилига 169,4 млн. сўмни ташкил этди.
«Тўтинома» ва «Қуш тили» туркумидаги асарларнинг қиёсий-типологик ва текстологик тадқиқи
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон халкларининг адабий ёдгорликларида уларнинг бой маънавий ҳаётига оид кўплаб далилий маълумотларни учратиш мумкин. Адабиёт инсонларни бирлаштиришга, турли халқлар ва даврлар ўртасидаги ўзаро алоқаларни ўрнатиш ва мустаҳкамлашга хизмат килади. Ҳеч бир халқ адабиёти ўзаро таъсир, адабий алоқалар жараёнидан мустасно ҳолда ривожланган эмас. Жаҳон тамаддуни ривожида уларнинг ҳар бири ўз ўрни ва аҳамиятига эга.
Миллий маънавиятимизнинг кўзгуси бўлган адабий асарлар янги замон кишисини тарбиялашда улкан ахамиятга эга. «Халқнинг маънавий руҳини мустахкамлаш ва ривожлантириш Ўзбекистонда давлат ва жамиятнинг энг муҳим вазифасидир»1. Бизгача етиб келган кўпгина ёзма манбаларда бой маънавиятимиз тарихи ривоятлар асосида қизиқарли қилиб баён этилган. Шундай тарихий-афсонавий сюжет заминига эта бўлган асарлар қаторига «Тўтинома» ва «Қуш тили» туркумидаги асарларни киритиш мумкин. Уларнинг бош қахрамонларидан бири илоҳий қобилият соҳиби Тўти бўлса, иккинчиси муқаддас китобларда тилга олинган Ҳудҳуди ҳодийдир. Тасаввуфий, ҳинд эртак ва эпослари асосига қурилган, бу асарларнинг сюжети замонлар оша ўқувчиларга якиндан таниш бўлиб, улар шарк халқлари орасида кенг тарқалиб келган. Санскрит тилидаги «Шукасаптати», яъни «Тўтининг етмиш ҳикояси» дея атаб келинган ҳикоялар тўплами асрлар ўтиши билан «Тўтинома» номи билан шуҳрат топган ва уни биринчи бор қайта ишлаб, ўзига хос асар яратган ижодкор Зиёвуддин Нахшабий (XIV аср) эди. Ундан кейин бунга қўл урган ижодкорлар сони жуда кўп. Улар ичида Латифий (XV аср), Муҳаммад Қодирий (XVII аср), Ҳайдарбахш (XVIII аср), Асирий (XIX аср), Хиромий (XIX аср) ва Мирзабобо (XX аср) асарлари адабиётшуносликда шу кунгача махсус тадкиқ этилмаган.
Қушларнинг рамзий саргузаштлари мавзусидаги аллегорик-фалсафий асарларнинг келиб чикиш ва таракқиёт босқичлари ҳам ўз тарихи ва манбаларига эга. Фаридуддин Аттор (1141-1229)нинг «Мантик ут-тайр» ва Алишер Навоий (1441-1501)нинг «Лисон ут-тайр» асарларининг вужудга келишида Абу Али ибн Сино (980-1037)нинг «Рисолат ут-тайр», Шаҳобиддин Суҳравардий (вафоти 1191 йил)нинг «Рисолайи мусаммо ба сафари Семурғ», Абу Ҳамид Муҳаммад Ғаззолий (1040-1111)нинг «Рисолат ут-тайр» асарлари ва халк оғзаки ижодининг таъсири катта бўлган. Ушбу мавзуга оид бўлган яна бир асар ўзбек адабиёти тарихида шу кунгача номаълум бўлиб келган Мавлоно Хожа Қози Пайвандий Ризоий (XVIII)HHHr “Қуш тили” асаридир. Турли муаллифларга мансуб бўлган «Қуш тили» ва «Тўтинома» асарларининг қиёсий таҳлили анъана ва ижодийлик масалалари билан боғлиқ айрим томонларни равшанлаштириш заруратини хам туғдиради. Ушбу қиёсий текшириш «Тўтинома» ва «Қуш тили» туркумидаги асарларнинг ўзаро таъсир доирасини ёритиш билан бир қаторда, мазкур асарларнинг ўхшаш ва фаркли томонларини ҳам аниклашга ёрдам беради. Бу асарларни қиёсий-типологик тадкиқ этиш адабиётшунослик фанини назарий жиҳатдан бойитади ва кўтарилган муаммо моҳиятини очишда маълум ҳисса бўлиб қўшилади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 25 августдаги ПК-451-сон «Миллий ғоя тарғиботи ва маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш тўғрисида»ги, 2010 йил 27 январдаги ПҚ-1271-сон «Баркамол авлод Йили» давлат дастури ҳақида»ги ва 2016 йил 13 майдаги ПФ-4797-сон «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Мавлоно Хожа Қози Пайвандий Ризоий ва унинг «Қуш тили» асари қўлёзмасини Фаридуддин Атторнинг «Мантик ут-тайр», Алишер Навоийнинг «Лисон ут-тайр» асарлари ҳамда Нахшабий, Асирий, Латифий, Мирзабобо ва Хиромийларнинг «Тўтинома» асарлари қўлёзма нусхаларининг қиёсий-типологик ва текстологик таҳлили мисолида уларнинг ҳар бири ўзига хос бадиий жиҳатдан эътиборга лойиқ ижод намунаси сифатида ўзбек адабиёти тарихида тутган ўрнини кўрсатиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Ризоий Пайвандийнинг адабиётшуносликка оид манбаларда зикр этилмаган «Қуш тили» асари аниқланиб, илк бор тўлиқ ўрганилган ва илмий муомалага киритилган;
маълум адабий анъаналар ҳосиласи бўлган «Тўтинома» ва «Қуш тили» туркумидаги асарларнинг генетик куртаклари, тараққиёт босқичлари ва яратилиш тарихи назарий жиҳатдан асосланган;
«Тўтинома» ва «Қуш тили» асарларининг 11та қўлёзма нусхаси аниқланиб, улар тўлиқ илмий тавсифланган;
диссертацияда асарларга кирган ўхшаш хикоятларнинг матний фарқларини аниклаш ва асар қахрамонларининг киёсий-типологик тахдили орқали ижодкорлар асарлардаги етакчи ғоя, мавзу ва мотивлар, муштарак ва фарқли жиҳатлар исботланган;
Ризоийнинг «Қуш тили» асарида келтирилган ҳикоятлар, қуръоний иқтибос ва ҳадислар асар моҳиятини очиб бериш мақсадига йўналтирилганлиги, асарнинг муаллиф томонидан илгари сурилаётган тасаввуфий ғояни ўзида мужассамлаштирган ўзига хос ижодийлик ва бадиийлик намунаси эканлиги киёсий-типологик тахдил орқали асосланган;
Хиромийнинг «Тўтинома» асари бу мавзудаги асарлар ичида бадиий жиҳатдан юксак даражадаги ижод намунаси эканлиги исботланган.
ХУЛОСА
«Тўтинома» ва «Қуш тили» туркумидаги асарларни қиёсий-типологик ва текстологии тадқик килиш асосида куйидаги илмий-назарий хулосаларга келинди:
1. «Қуш тили» («Мантиқ ут-тайр», «Лисон ут-тайр») ва «Тўтинома» туркумидаги асарлар форс ва ўзбек адабиётида кенг ўрин эгаллаган. Бу сюжетга кўплаб ижодкорлар мурожаат этган.
«Тўтинома» ва «Қуш тили» асарларининг мавзу жиҳатидан бир-бири билан узвий богланганлигининг асосий ришталаридан бири бу хар икки йўналишдаги асарларнинг бир олий мақсад, яъни инсоннинг ахлокий қарашларини шакллантириб, уни босқичма-босқич камолот чўққиларига олиб чиқишга қаратилганлигидадир. «Қуш тили» асарларида бу камолот босқичларининг йўлбошчиси Сулаймон пайғамбарнинг хизматида бўлган ва Семурғ висолига етказа оладиган Худҳуди ходий бўлса, «Тўтинома» асарларида ўтмишу келажак воқеаларини тафсилотигача башорат кила оладиган илохий қобилият соҳиби Тўтидир.
Мавлоно Ризоий Пайвандийнинг шу вақтгача номаълум бўлиб келган «Куш тили» асари қўлёзмасининг кашф этилиши ўзбек адабиётшунослиги тарихида муҳим воқеа бўлди. Мазкур асар узок тарихий жараённи босиб ўтган аллегорик-фалсафий достончилик анъаналарининг кейинги даврларда хам самарали давом этганлигининг ёрқин далилидир.
2. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, Ризоий Пайвандий бу асарни яратишда айрим ўринларда Жалолиддин Румийнинг “Маснавийи маънавий”, Фирдавсийнинг «Шоҳнома», Фаридуддин Атторнинг «Мантик ут-тайр» ва «Тўтинома» мавзусида қалам тебратган ижодкорларнинг асарларидан фойдаланган. Ризоий асари билан Алишер Навоий асарларининг киёси шундан далолат берадики, ҳар икки асардаги катор ҳикоятлар сюжетида бир-бирига якинлик ва аксар ўринларда айнан бир хикоятнинг ҳар иккала ижодкорга хос бўлган бадиий талқинининг гувоҳи бўламиз.
Шоир асарининг Фаридуддин Аттор ва Алишер Навоий асарлари билан ўхшаш жиҳатлари кўп бўлишига қарамай, уларни талкин қилиш усуллари, келтирилган ҳикоятларнинг ранг-баранглиги ва улардан чиқарилган хулосаларда анчайин фарқ килувчи ва Ризоийнинг ижодкорлиги билангина боғлиқ бўлган жуда кўп жихатлар мавжуд. Ризоий асарида келтирилган турли-туман ажойиб ирфоний хикоятлар, куръоний иктибослар ва ҳадисларнинг барчаси асар моҳиятини ёрқин очиб бериш максадига йўналтирилганки, натижада асар сюжети ва унинг композицион тузилиши Ризоий томонидан илгари сурилаётган асосий диний-тасаввуфий ғояни мужассамлаштирган ўзига хос ижодийлик ва бадиийлик намунасига айланган.
3. Ризоий ўз олдига қўйган мақсадни, яъни Семурғ (Аллоҳу таъоло) васлига эришишни шу мавзуни ишлаган бошқа ижодкорлардан фаркли ўлароқ, ўзига хос композицион қурилиш асосида хал қилади. У асарни икки кисмга бўлади. Унинг биринчи қисмида кушларни Семурғ сафарига лозим бўлган бандалик талаблари озуқалари билан якиндан таништиради. Уларга амал килиш ҳар бир соликка вожиб эканлигини баён қилади.
Ризоий Пайвандий «Куш тили» асарида жами 87 та хикоят ва уларга қуръоний иқтибослар келтириб, уларни асар таркибига кирган тамсиллар орқали тасдиқлаб бориш йўлини тутади. Бу иқтибосларнинг аксарияти маълум бир тасаввуфий тушунчаларни ёркин очиб беришга бағишланган хикоят ва ривоятларнинг ғоявий мазмунини ифодалашда муҳим ўрин тутиб, асар сюжета ва композицион тузилишида бошдан то охиригача ўзига хос вазифани бажаришга каратилган бадиий восита сифатида ажралиб туради.
4. Ризоий «Куш тили» асарининг яратилишида Саноий, Ибн Сино, Шахобиддин Сухравардий, Мухаммад Ғаззолий кабиларнинг асарлари бевосита илк манба вазифасини ўтаган. Асар ғоявий йўналиши ва унта кирган ҳикоятларнинг айримлари «Тўтинома» ва шарқ халкларининг қадимий афсона ва ривоятларининг бадиий жиҳатдан қайта ишлаган намуналаридир.
Шунингдек, Ризоий ва Хиромий ўз асарлари сюжетига «Тўтинома»дан ўрин олган Шарк халқлари эртакларидаги мотивлар ва исломий ривоятлар мазмуни ва улардаги воқеалар тарихидан ҳам унумли фойдаланиб, уларнинг чатишмалари асосида янги ҳикоятларни яратиш усулини қўллаганлиги туфайли асарларнинг мохиятан мазмундор ва ўзига хослигини таъминлашга эришган.
5. «Тўтинома» ва «Қуш тили» туркумида яратилган асарларнинг асосий манбаи қадимий илдизга эга. Улар ўзининг бадиий сюжет даражаси шаклини олишга қадар узок ва муайян боскични босиб ўтган.
Бу манбани 1330 Йили шоир ва таржимон Нахшабий кайта ишлаб, форс тилида ихчам равишда бадиий асар шаклига келтирган. Табиийки, Нахшабий бу сюжетни ғоявий-бадиий жиҳатдан кайта ишлаб, бутунлай мустакил асар яратишга муваффақ бўлган. Кейинчалик Нахшабий «Тўтинома» асари кўплаб ижодкорлар учун асосий манба вазифасини бажариб келган.
Мухаммад Қодирий, Асирий, Ҳайдарбахш, Латифий, Мирзабобо ва Хиромий бу сайёр сюжетни ўз даври талаблари ва эҳтиёжларидан келиб чикиб, ўзларининг дунёқарашига мослаштиришган. Бу ижодкорлар Нахшабий «Тўтинома»сини ўз асарларига асос килиб олиш билангина чекланмай, халқ оғзаки ижодидан хам унумли фойдаланиб, ўзига хос насрда баён этилган асарлар яратиш оркали форсий ва туркий ёзма адабиёт ривожига улкан ҳисса қўшдилар. Натижада, «Тўтинома» анъанаси янги бир босқичга кўтарилди ва форсий адабиётда илдиз отган тўтиноманавислик анъанаси ўзбек адабиётида ҳам пайдо бўлди. Айникса, у XVIII асрга келиб ривож топди.
6. Хиромий бу машҳур сюжетдан ўзининг илғор ғояларини ифода этиш мақсадида фойдаланиб, қолипловчи қисса ва унта кирган ҳикоятларни ихчамлаштирди, сайкаллаштирди, ҳинд афсонаси мазмуни ва ғоясига талайгина ўзгариш ва янгиликлар киритиб, ўзининг ижодкорлиги билан бу сюжетни янада ривожлантириб, юксак бадиий савиядаги асарни яратишга муваффақ бўлди.
Хиромий асаридаги ҳикоятларда, асосан, инсоннинг ахлоқий киёфасини тарбиялаш ғоялари ётади. Уларда асосий урғу вафодорлик ва бевафолик окибатлари, акл-идрок тантанаси, саховату мурувват саодати, ёвузлик ва эзгулик ўртасидаги кураш мотивларига каратилган. Бу ҳикоятларнинг бош қаҳрамонлари ҳар хил касбдаги ва тоифадаги инсонлар бўлиши билан бир қаторда, турли ҳайвонлар ва қушларни ҳам ташкил этади ва улар ҳикоятларнинг ғоявий йўналишини белгилаб беради. Уларда салбий қаҳрамонлар ўз қилмишларига яраша жазо олади, ижобийлари мурод мақсадларига етади.
7. Хиромий асарининг бошка асарлардан фаркли жиҳати шундаки, унинг асосий қисми асар таркибига кирган бошка ҳикоялар билан моҳирлик билан боғланган, натижада асар бир бутун шаклдаги композицияга эга бўлган.
8. Навоийнинг “Лисон ут-тайр” достони мураккаб композицион қурилишга эга. Достоннинг асосий қисми ҳикоя ичида ҳикоя усулида ёзилган. Достоннинг қолипловчи қиссаси қушларнинг Семурғ томон килган сафарига бағишланган бўлиб, унга кирган хикоят, масал ва латифалар ўзига хос композицияни ташкил этган. Қолипловчи қисса, шунингдек, эпизодларда келтирилган ҳикоялар хам ўз сюжети, ғоя ва композициясига эга. Шу маънода уларнинг ҳар бири асосий киссага йўналтирилган ва алоҳида олиб қаралганда, ўзига хос мустакил асарлар сифатида каралиши мумкин.
9. Ризоий Пайвандий ва Хиромий салафлари яратган асарларга янгидан ишлов берган, сюжет чизикларига янги лавҳалар киритган ва бу анъанавий асар шоирлар ижодхонасида ўзига хос бадиий асарлар тарзида ўзининг янгидан инкишофини топган, юксак бадиийлик даражасига кўтарилган.
Инглиз ва ўзбек тилларида солиқ-божхона терминларининг лингвистик таҳлили ва таржима муаммолари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Солиқ-божхона соҳаларига оид терминларни таснифлаш ва тавсифлаш, уларни турли тизимли тиллар кесимида лингвистик тахлил килиш, терминларнинг таржима қилиш усулларини, хусусиятларини, метод ва методологияларини аниклаш ҳамда ишлаб чиқиш дунё тилшунослари олдида турган муҳим масалалардан биридир.
Ўзбекистон Республикаси мустакилликка эришгач, жаҳоннинг кўплаб давлатлари билан тенг ҳуқуқли ижтимоий-иқтисодий, сиёсий-маданий ва дипломатик алоқалар ўрнатди. Ўтган 25 йиллик даврда мамлакатимиз иқтисодиёти ривожланишида ташқи иқтисодий фаолият иштирокчиларининг хиссаси тобора ошиб бормокда. Шу боис, республикамизга кўплаб хорижлик тадбиркор ва ишбилармонларнинг ташриф буюриши ва улар билан ҳамкорлик алокалари ўрнатилиши солик ва божхона тизими фаолиятини янада такомиллаштиришни талаб килади. Бу уз навбатида божхона ва солик соҳалари учун бир неча хорижий тилларда эркин сўзлаша оладиган малакали, рақобатбардош кадрларни тайёрлашни тақозо этади. Бинобарин, мазкур сохаларга оид терминларни чуқур тадқик қилишга бўлган эҳтиёж юзага келди. Шу маънода, турли сохаларда “она тилимизнинг қўлланиш доирасини кенгайтириш, этимологик ва киёсий лутатлар нашр этиш, зарур атама ва иборалар, тушунча ва категорияларни ишлаб чиқиш,... бир сўз билан айтганда, ўзбек тилини илмий асосда хар томонлама ривожлантириш, ...фарзандларимиз учун чет-тилларни пухта эгаллаш борасида кулай имкониятлар яратиш каби бир-биридан муҳим вазифаларни ҳал этиш эзгу максадларга хизмат қилиши шубҳасиздир”1.
Солиқ-божхона (СБ)2 терминологиясини инглиз ва ўзбек тилларида қиёсий-чоғиштириб тадқиқ килиш бугунги кунда божхона ва солиқ соҳаларида халкаро ҳамкорлик алоқаларининг ривожланиши билан ташки иқтисодий фаолият иштирокчиларига муайян даражада енгиллик яратилишига олиб келиши билан алоҳида долзарблик касб этади. Таржима қилинаётган кўпқатламли лексемалар, терминологии бирликлар лингвистик хусусиятларига хос етакчи тамойилларни тилшунослик, таржимашунослик назарияси нуктаи назаридан ишлаб чиқиш, уларни илмий асосда тадқиқ этиш бугунги кунда долзарб ва муҳим муаммолардан бири ҳисобланади. Солиқ-божхона терминларининг лексик-семантик, функционал-структуравий, коннотатив ва денотатов хусусиятларини очиб бериш таржима адекватлигини таъминлайди. Бундай тадқиқот натижалари жамият аъзолари учун солиқ ва бошқа мажбурий тўловларнинг аниқ ва қиска терминлар асосида амалга оширилиши, барчага бир хилда тушунилишига, фуқароларнинг мазкур соҳага доир ҳуқуқий онг ва маданиятнинг янада ошишига хизмат қилиши мумкин.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 10 декабрдаги ПҚ-1875-сон «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ва 2016 йил 13 майдаги ПФ-4794-сон «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, 2007 йил 25 декабрдаги ЎРҚ-136-сон «Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Солиқ кодексини тасдиклаш тўғрисида»ги Қонуни, 2016 йил 20 январдаги ЎРҚ-400-сонли «Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Божхона кодексини тасдиклаш тўғрисида»ги Қонунлари ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тилларидаги солиқ-божхона терминларининг лингвистик хусусиятларини очиб бериш асосида таржима қилиш усулларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат.
илк бор инглиз ва ўзбек тилларидаги солик-божхона терминларининг деривацион тамойиллари, аффиксал, морфемик-морфологик, лексик-семантик, функционал-семантик ва синтактик усулда ясалиши асослаб берилган;
ўзбек ва инглиз тилларидаги солик-божхона терминларининг белгилари, дискурсда прагмалингвистик воқеаланиши ва тарихий шаклланиши исботланган;
инглиз ва ўзбек тиллари СБ терминологиясининг ҳозирги босқичдаги холати, фонди-генофонди, ушбу соҳа терминологиясининг ички ва ташқи омиллар ҳисобига бойиш йўллари исботланган ҳамда ўзлашма қатламнинг микдорий кўрсаткичлари аниқланган;
солиқ-божхона терминологиясидаги синонимия, полисемия, омонимия, гиперонимия ва гипонимиянинг терминлар таржимасида тўскинлик қилувчи холатларининг ечими далилланган;
соҳа терминларини инглиз тилидан ўзбек тилига ва ўзбек тилидан инглиз тилига адекват таржима қилиш тамойиллари хамда усуллари (тасвирий, трансформацион, калька, муқобил) ишлаб чиқилган;
мазкур соҳа терминлари таржимасида стилистик ва фразеологик бирликлардан, образлилик ҳамда экспрессивликдан, жаргонликдан сакланиш илмий асосланган, СБ терминлари тартибга солиниб, унификация килинган.
ХУЛОСА
1. Илмий манбаларни ижодий ўзлаштириш жараёнида СБ терминларини нафакат иқтисодиёт категорияси хусусиятлари нуқтаи назаридан, балки тилшуносликнинг қиёсий-типологик аспектидан туриб, таржимашунослик табиатлари жиҳатидан миллий тил билан қиёслаб ўрганиш талаб этилади.
2. СБ терминологиясини таржимашунослик аспектида киёсий ўрганиш жараёнида инсоният жамиятига азал-азалдан дахлдор бўлиб келган билимлар мажмуига таяниб СБ терминологиясига ёндашув икки тил терминларининг таржимада берилишидаги интеграл ва дифференциал хусусиятларини белгилаш билан бирга хар икки соха терминологик тизимини чукур, атрофлича тадкик этиш имкониятини беради.
3. СБ терминологияси яхлит система сифатида мавзу жихатидан бир нечта мухим лексик-семантик гурухлардан таркиб топади: 1) СБ тизим субъектлари номларини ифодаловчи терминлар; 2) СБ тўлов мажбуриятлари ундириладиган объект хамда хужжат номларини ифодаловчи терминлар; 3) СБ амалиёти жараёнида функционалликни ифодаловчи терминлар; 4) тизим амалиёти жараёнида содир бўладиган, ноқонуний ҳатти-ҳаракатлар натижасида қўлланиладиган терминлар.
4. СБ терминларининг хосил бўлиши ва шаклланишининг асосий манбалари тилнинг ички ва ташқи ресурслари ҳисобига вужудга келади. СБ терминологиясида бошқа тиллардан сўз ўзлаштириш юқори даражада. Чунки мазкур лексик катлам иқтисодиёт соҳасининг таркибий кисмидир. Иқтисодиёт соҳаси эса бевосита жаҳон интеграциялашув жараёнига қўшилиб кетганлиги билан изоҳланади. Мазкур лексикада сўзларни калька ёрдамида ўзлаштиришнинг турли усуллари мавжуд бўлиб, бошқа тилдаги сўзни аслича ўзлаштириш, тўлиқ калькалаш, ярим калькалаш оркали амалга ошади. Иккала тилда хам ўзлашма терминлардан ташкари, байналмилал характерга эта бўлган терминлар хам алоҳида ўрин эгаллайди. Улар нафақат юнон ёки лотин тилларидан келиб чиккан лексемалар, балки италян (7%), немис (9%), француз (19%), рус (славян) (21%) тиллари асосида шаклланиб бораётган ўзига хос тил қатламидир.
5. Инглиз ва ўзбек тиллари СБ терминологик бирликларининг ясалиш жараёни бир нечта усуллар оркали амалга ошади: 1) аффиксация йўли оркали; 2) лексик-семантик усулда; 3) композиция (синтактик) усулида; 4) конверсия воситасида; 5) акроним ва аббревиатуралар оркали.
6. Қиёсланаётган тилларда терминлар икки асосий турга бўлинади. Улар, якка таркибли хамда кўп (қўшма ва сўз бирикмали) таркибли терминлардир. Ҳар икки тилда хам бирикмали, яъни, кўп таркибли терминлар микдор жиҳатдан устунликка эта (инглиз тилида - 61,7%, ўзбек тилида - 78%) бўлиб, соха лексикасининг ядросини ташкил этади.
7. Инглиз ва ўзбек тиллари СБ терминологик тизимида синонимик, омонимик, полисемантик, гипонимик, гиперонимик ва антонимик муносабатлар кенг тарқалган. Синонимлар, омонимлар хамда полисемантик сўзларларнинг терминларни таржима килиш жараёнида муайян қийинчиликлар туғдириши хамда тўсқинлик қилиши терминологияда юз берадиган «детерминологизация хамда терминологизация (транстерминлашув)» ҳодисаларининг натижалари билан бевосита боғлиқ. Таржимада терминларнинг икки тилга хос бўлган интеграл ва хос бўлмаган дифференциал хусусиятларини эътиборга олиш зарур. Интеграл хусусиятга эга бўлган терминларни “калька” усулида, дифференциал хусусиятга эга бўлган терминларни эса турли “трансформацией (лексик, семантик, грамматик, прагматик)” усулларда таржима килиш тўғри бўлади.
8. СБ соҳасига оид матнларни хорижий тиллардан миллий тилга, миллий тилдан хорижий тилларга адекват таржима килиш, даставвал, ўзбек тили СБ терминологияси бошка тиллар билан қиёсий-типологик йўсинда ўрганилиши зарур. Бу жараён иккита муҳим масалани ижобий хал килиш имконини беради: 1) хорижий тиллардаги СБ сохаларига дойр манбаларни ижодий ўрганиш ва ўзлаштириш; 2) миллий тил махсус лексикаларининг истикболли, стратегик йўналишларини ривожлантириш мезонларини белгилаш.
9. Мамлакатимизнинг истиқлол йилларида мустаҳкам бозор иқтисодиётига ўтиш жараёнининг жадаллашуви ва иқтисодий ишлаб чиқариш, тадбиркорлик ва ишбилармонлик фаолиятининг тез сураътлар билан ривожланиб бориши солиқ ва божхона терминларини тартибга солиш муаммосини долзарб қилиб қўйди. Бу муаммоларни муваффакиятли ҳал этиш учун куйидаги ишларни амалга ошириш лозим бўлади:
- Барча соҳа терминологиялари сингари солиқ ва божхона терминологиясини тартибга солиш масаласига илмий-амалий ёндашиш;
- СБ терминологиясини тартибга солиш ва терминологик бирликларни тўғри қўллаш мезонига кун тартибидаги долзарб масала сифатида караш, бу ишни доимий назоратда олиб бориш;
- СБ сохаси терминларини тўла қамраб олган хамда терминлар таржимасининг моҳиятини тўғри ва аник ифодаловчи икки тилли (инглизча-ўзбекча) изоҳли луғат яратиш.
10. СБ терминологиясини илмий нуқтаи назардан ўрганиш жамият аъзолари учун СБ тўлов ҳуқук ва мажбуриятларини аник ва киска, барчага бир хилда тушуниладиган даражага олиб келишни таъминлашга хизмат килади.
11. СБ терминологиясининг илмий жаҳатдан ўрганилиши кишиларнинг мазкур соҳага дойр ҳуқуқий онги ва маданиятини оширишга муҳим туртки бўлади. Шу маънода, СБ терминларини фақат инглиз ва ўзбек тиллари мисолида эмас, балки бошқа жаҳон тиллари мавкеига эга бўлган тиллар мисолида хам ўрганиб, хорижий олимлар билан ҳамкорлик қилиш муҳим вазифалардан хисобланади.
Француз романтизм прозасининг поэтик хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон адабиётида романтизмни соф илмий-назарий муаммо сифатида тадкик қилиш борасида шуни таъкидлаш лозимки, ушбу мураккаб ва кенг қамровли муаммо мана деярли бир ярим аср давомида, колаверса охирги ўн-ўн беш йил ичида жаҳон адабиётшунослигида тобора долзарб муаммога айланиб бормокда.
Мамлакатимизда мустақиллик йилларида жахон адабиётини, унда кечаётган адабий жараёнларни ўрганишга эътибор сезиларли даражада кучайди. Зеро «... дунё адабиётининг энг яхши намуналарини таржима қилиш, чоп этиш, ўрганиш билан боғлиқ тажрибалар, чет эл ёзувчилари билан алокаларни янада ривожлантириш масаласига бугун етарлича ахамият берилмаяпти. Ҳолбуки, биз маънавиятимизни юксалтириш, ёшларимизни миллий ва умуминсоний қадриятлар руҳида камол топтиришга интилаётган эканмиз, ҳеч қачон ўз қобиғимизга ўралашиб қолмаслигимиз керак. Қисқача айтганда, бошқа соҳалар қатори адабиёт соҳасида хам халкаро алокаларни кучайтириш зарур. Қайси мамлакатда бизнинг адабиётимиз, маданиятимиз, қадриятларимизга хурмат билан қарашади, хориждан нималарни ўрганишимиз мумкин ва, ўз навбатида, уларга нималарни такдим этишимиз мумкин - бугун бу масалалар халқаро майдонда ўзлигимизни намоён этишда катта аҳамиятга эта эканини доимо ёдда тутишимиз лозим»1. Ҳозирги кунда ўзининг фундаментал тадкиқотлари билан халқаро майдонга дадил кириб бораётган ўзбек адабиётшунослиги олдида халкимиз маданияти ва адабиёти билан турли даражадаги алоқаларда бўлиб келган хорижий ғарб мамлакатлари адабиётини тадқиқ этиш муҳим масалалар каторидан ўрин олган.
Жаҳон адабиёти тараққиётига кучли таъсир кўрсатган романтизм окими ва бу оқимга мансуб бадиий адабиётни ўрганишда бевосита шу оким ижодкорларининг адабий-назарий ва фалсафий қарашларига, улар яратган асарларнинг тадқиқига мурожаат қилиш зарур. Романтизм ҳодисаси, ўзининг кўп қирралиги, турли киёфаларда намоён бўлиши, адабий макони ва замони муросасиз зиддиятларга тўлалиги билан хам ўта мураккаб ҳисобланади. Асарларида романтизм ғояларини куйлаган ёзувчи ва шоирларнинг адабий меросига нафақат китобхонлар, балки уларнинг тажрибасини англаб олишга, маълум маънода ўзлаштириб олишга интилувчан замонавий ижодкорлар ҳам мурожаат қилишади. Француз романтизм оқимининг йирик вакиллари Шатобриан ва Виктор Гюго ўз асарларида олмон романнависларидан фарқли, поэтик фантазия асосида эмас, балки ғояни реал вокеалар билан тасдиқлайдиган, бадиий жиҳатдан безайдиган психоанализга кўпроқ эътибор берадилар. Француз романтизм прозасидаги бу тамойиллар диссертацияда Шатобриан ва Гюго романлари матнининг лингвопоэтик тадқиқи орқали очиб берилиши мавзунинг янгилигини кўрсатади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 10 декабрдаги ПҚ-l 875-сон «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2016 йил И майдаги ПҚ-2527-сон «Алишер Навоий номидаги ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур тадқиқот муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади романтизм прозасининг поэтик хусусиятлари, романтизм тамойиллари, романтик проза поэтикасига хос аллегорияли хикоя қилиш усули эканлигини Шатобриан ва Виктор Гюго асарлари бадиий матнининг лингвопоэтик таҳлили орқали очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
романтизмда ёрқин, истеъдодли шахсларнинг субъектив олами поэтик шаклни, эстетик идеални амалга ошириш воситаларидан бири эканлиги Шатобриан ва Гюго асарлари асосида аниқланган;
Шатобриан ва Гюго прозасида икки дунё манзараси объектив ва субъектив вокеълик диада услубида ишлаб чиқилган;
Шатобриан прозаси матни ниҳоятда метафораларга бойлиги ва бунинг романтизм прозаси қонуниятларига мувофиқлиги исботлаб берилган;
Шатобриан ва Гюго романлари поэтикасини белгиловчи универсаллик, макон ва замон категорияларига хос хусусиятлар ёритилган;
Шатобриан ва Гюго романлари матнида келувчи вазн ва оханг муаммоси муҳим ўрин тутиши ва бунинг романтизм прозаси услубига хос жиҳатлари аниқланган;
Шатобриан ва Гюго асарлари матнининг поэтик хусусиятлари ўзбек филология илмида илк бор лингвопоэтик услубда ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
Мазкур тадқиқотда Ғарбий Европа романтизми, хусусан француз романтизм адабиётининг эстетик тамойиллари, назарий масалалари тадкикот объекта килиб олинган эди. Ишда бу соҳада муҳим тадқиқотлар қилган олмон, инглиз, француз, рус, ўзбек олимларининг фикрларини хам эътиборга олган холда француз романтизмининг ёрқин вакилларидан Ф.Шатобриан, В.Гюго, А.Мюссе ва бошкаларнинг энг муҳим асарларининг бадиий-услубий хусусиятларини, жумладан, Ф.Шатобриан ва А.Мюссе қахрамонларининг индивидуализми, жамиятдан бегоналашуви, В.Гюго асарларига хос универсализм, тимсоллашув, антитеза, макон ва замон - хронотоп масалаларини кўриб чиқиши куйидаги хулосаларни билдиришга имкон беради:
1. Гарбий европа адабиётида романтизмнинг шаклланиш жараёнлари ва уларга таъсир кўрсатган манбалар ҳакида батафсил фикр юритилди. Француз романтизм прозаси тадрижи тараққиётининг асосий хусусиятларини системалаштириш, Гарбий Европа адабиётида романтизмнинг шаклланиш тамойиллари ва француз романтизмининг шаклланишига таъсир этган манбалар, ривожланиш боскичлари, романтизм анъналари немис, инглиз адиблари ижоди мисолида асослаб берилди. Француз ва немис романтизми қиёсий планда ўрганилиб, немис романтизмида гуманистик гояларнинг бисёрлиги ҳамда халқ огзаки ижоди романтизмга жуда яқин туриши аниқланган бўлса, француз романтизмида эса хўрланиш ва зулимга карши гояларнинг устуворлиги ёркин мисоллар билан кўрсатилди.
2. Француз романтизм прозаси шакилланишига таъсир этган манбаларни аниклашга бағишланган бўлиб, унда Француз романтизм адабиёти вакиллари Ф.Шатобриан, Жермена де Сталь, Виктор Гюго, Шарль Нодье, А.де Мюссе, А.де Виньи, А.Дюма (ота), Эжен Сю, Жорж Санд асарлари демократик, гуманистик гоялари, юксак бадиияти, табиат ва инсон руҳий оламининг ранг-баранглиги, нозик товланишларини универсал ва индивидуал киёфаларда, фавкулотда вокеаларда, экстремал вазиятларда характерларнинг очилиши билан классицизмнинг макон, вақт ва воқеа - уч бирлик қонунидан четга чиқиб, бир неча хронотопларда, турли вақт ва маконларда юз берган турли воқеаларни хам реалистик, хам фантастик бўёқларда тасвирлаб берган.
3. Ф.Р. Шатобриан прозасининг поэтик хусусиятлари, романтизм гояларининг бадиий инъикоси унинг «Атала» ва «Насронийлик даҳоси» асарлари ҳамда «Рене” қиссаси мисолида очиб берилди. Одамни билиш, уни англаб етиш ва тушуниб таърифлаш учун Шатобрианнинг табиатга мурожаат қилиши Ж.Ж.Руссо бошлаб берган концепциянинг давомидир. Гарчи унинг демократия тамойиларига асосланган руҳидан, халқпарварлик ибтидосидан махрум бўлган бўлса хам. Шатобриан қаҳрамони ўзини табиатга хам, ижтимоий борликқа хам қарши кўяди. Шунинг учун табиат романда нафақат инсон ички дунёсининг образи, унинг поэтик манзили, балки характерни тавсифлаш объекта эканлиги кўрсатилган.
4. «Рене» ва «Атала» романлари матни ҳикматли сўзлардан иборат бўлган насиҳатомуз иборалар ва танбеҳлар, баландпарвоз фразалар ва хаяжонли сўзларга бой бўлиб, шу замон фарзанди бўлган инсон концепциясини ифода этади, у оркали ёлғизланган, якка инсон хаётининг концепцияси ёритиб берилган.
5. Шатобриан романларида қаҳрамон вақти, субъектив вақт бўлиб, у икки ўзига хос яъни дискретик ва континуал хусусиятга эта.
6. Шатобриан прозасининг тил структураси саж ва ифода усули жиҳатдан шеъриятга яқин. Бу хусусият «Атала» романи дунё юзини кўрганиданок ёзувчи замондошлари томонидан алоҳида эътироф қилинган эди. Роман факатгина кофия етишмаётган ҳакиқий поэма, юксак шеърият соҳасини кенгайтира олган шеърий роман эканлиги билан характерланади.
7. Универсаллик категорияси Виктор Гюго романларида бадиий борлиқнинг барча даражаларини белгилайди. У сюжет ва персонажлар структурасида ва, табиийки, ёзувчи асарлари стилистикасида хам намоён бўлади. Гюго каҳрамонларининг руҳий дунёси хам универсаллик белгисига эга. Адиб якка одам қиёфасида инсонни умумий қилиб тасвирлашни хоҳлайди. Ўз персонажларини бадиий аниқлик, хаётийликдан махрум этмасдан, романтик ёзувчи уларнинг ҳар бирида маънавий, ижтимоий ёки бирорта бошқа ғояни гавдалантириб кўрсатади. Айни пайтда, унинг камдан-кам учрайдиган ҳар бир фактни умумий, барчага баравар тааллуқли фактга айлантиришга бўлган интилиши унга хос бўлган тилнинг юқори даражали метонимияга асосланганлигини кўрсатади.
8. Гюго прозаси матнида стилистик тасвирий воситалар мухим вазифани бажариб келади. Антитеза замирида характерларни, персонажларни, вазиятларни шу кадар бой йўсинда яратадики, унинг олдида асосан икки вазифа: - бирлаштириш ва ажратиш хусусияти туради. Гюго романларида бу икки бир-бирига карама-карши холат аксарият ҳолларда қарама-карши кўйилиш учунгина эмас, балки бир-бирини тўлдириш ва бир яхлитликни ташкил этиш учун хизмат қилади.
9. Гюго прозаси матнида синонимик ва антонимик жуфтликлар шундай бир контекстда жойлаштириладики, унда ҳатто синонимик жуфтликлар бир-бирига қарши чикади, антонимик жуфтликлар эса бир-бирини ўзаро тўлдиради. Антонимларнинг бир-бири билан уланиши барча боскичларда кузатилади. Бу Гюго тилига хос бўлган хусусиятлардан биридир.
10. Виктор Гюго вақтни дунёни ва одамларни ўзгартириб юборувчи қайтарилмас бир жараён деб тушунади: янгиланишлар, ўзгаришлар шак-шубҳасиз бўлиши, улардан кочиб қутулиб бўлмаслик, улар мукаррарлиги ва ҳоказо матнда рўйи-рост кўриниб туради. Романлардаги сюжет ривожи йил фасллари, ой, кун, соат ва ҳаттоки дакиқаларни гоят синчковлик билан ҳисобланишига эътибор берилади. «Хўрланганлар» романидаги вокеалар 1815, 1816, 1817 ва ҳоказо катъий хронологик кетма-кетликка амал килади. Бу санок то 1833 йилгача давом эттирилади. Шунингдек, кахрамонлар адабий маконда ҳаракат қиладиган вақт хам, фавқулотда муҳим, такдирларни хал қилувчидир. Вақт жихатидан мазмундорлик Гюго прозасининг ўзига хос вазнида мавжуддир, у асосида киска жумлалар, аксарият холларда алоҳида абзацларда содир этилди. Бадиий вактнинг ушбу хусусияти маълум бир концепцияга асосланади албатта. Вакт ёзувчи учун оқим эмас, балки тўқнашув, ўзгариш, шаклланишнинг узлуксиз жараёни, айнан унда хаётий вазиятлар ва маънавий борлик жўшкинлиги ва бойлиги акс этган.
11. Романдаги вокеа ва ходисларни ташкиллаштирувчи ва бирлаштирувчи макон сифатида йул биринчи планга чиқади. Йўлни барча қаҳрамонлар босиб ўтишга мажбур: Эсмеральдани таъкиб килган Квазимодо; ўзига бошпана излагай Гренгуар; умрбод сарсон-саргардонликда яшаган Жан Вальжан; уни таъкиб қилиб юрувчи Жавер хам йўлни босиб ўтиши шарт.Тург калъасига бир неча йўл олиб боради. У томонга Говен, Симурден, Лантенак турли йўллар орқали борадилар Чунки Тург қалъасида уч шахсни ифодаловчи гоялар, революциянинг хам, Вандея аксилинкилобчиларининг ҳам, халқ келажагини ифодаловчи уч гўдакнинг ҳам такдири ҳал бўлади.
12. Гюго романларининг бадиий маконини ташкиллаштирувчи бошқа асос тарзида дойра биринчи планга чикади. Дойра моддий маконнинг жуда мухим ва катта аҳамиятга эга бўлган қисмига айланиши мумкин. «Париждаги Биби Марьям ибодатхонаси» романида Париж шахри барча черковларнинг улкан жомлари ва катта-ю кичик кўнғироқлари «учта минтакада»- Ситэ, Университет томони ва шаҳар минтақаларида бонг таратади, бутун атрофга жаранглайди. Вандей аҳолисининг ер ости кулбалари аниқроғи маконлари худди юмалоқ шаклдаги тор ва энсиз қудуқларга ўхшайди. Ёки бинолар, иморатларнинг аксарияти гумбазсимон шаклда кўринади. «Кулиб турувчи киши» романидаги лордлар Палатаси биноси; Лондондаги зулмат босган қамоқхонанинг думалок фонус ғира-шира ёритган ертўла ва зиндонлари; Тург калъасининг ертўладан бошлаб то минорагача бўлган барча хоналари; Конвент мажлислар залидаги амфитеатр; Эсмеральда яшаётган кичкина ва шинамгина хона - буларнинг барчаси думалок шаклида эканини кузатамиз. Хуллас, дойра бу ерда нафақат саҳнадаги воқеалар ривожи учун зарур бўлган «реал» макон, балки бу романтизм рухи билан суғорилган ҳиссиётга хос ўзида такдир ва чексизлик ғоясини мужассамлаштирганлиги таърифланади.
13. Романтизмга хос ҳикоя қилиш услубида ритм ва оҳанг-интонация мухим аҳамият касб этади. Виктор Гюго проза ва поэзиянинг узвий бирикмасига, бир бутун яхлит холда намоён бўлиш муаммоларига алохида эътибор қаратган. Ритмнинг ўзига хос тузилиши, ритм ва оҳанг туғдирган поэтик образлилик, гўзал ва нафис ифодалилик, жўшқин ва ҳиссиётли таъсирчанлилик, ҳамда вазн жиҳатидан сайқаллаштирилган жумла жуда кўп маъно ва тасаввурларни, фикр ва хис-туйгуларни бир жойга тўплашга кодир эканлигини кўрсатади.
Матнни ритм нуктаи назаридан тартибга солиш максадида Гюго классицизмга хос бўлган риторик тасвир воситаларидан, яъни анафора, эпифора, синтактик параллелизм, хитоб, нидолар ва хоказолардан кенг фойдаланади. Бундан ташқари у факат шеъриятга хос бўлган усуллар: кофия, ассонанс, аллитерацияларни хам ишга солади.
14. Гюго романларида жумлалар хам ритмда ўзаро боғланади. Натижада матн осонлик билан шеърий банд шаклига айланади. Бирок, Гюго прозаси ўзига хос қатъий шеърий структура сифатида кабул килинмайди, негаки ритм хеч канон олдиндан белгиланмайди, балки матн мазмунидан келиб чиқади. Гюго прозасига хос бўлган хикоя килиш услубининг мароми, ритми кайтарилишини, ифода килиш мураккаблигини воқеа, руҳий холат, вазият мантики такозо этади. Бу холатларда Гюгонинг дунёни шоирона ҳис этиш туйғусига мос келиши биринчи ўринга чикади.
Француз романтиклари Шатобриан, Виктор Гюго, А.Мюссе, Ш.Нодье, А.Виньи кахрамонларининг дунёни шоирона ҳис этиши матннинг нафақат образли, балки товушнинг интонацион структурасида хам илхом топади ва қанот ёзади. Уларнинг нафосатга тўла прозаси - романтизм рухи билан сугорилган орзу-умидлар ва, бир вактнинг ўзида, баркамол Инсонга, маънавиятга бўлган чексиз ишончлари ҳамдир. Хуллас, маънавий юксалиш йўлидаги мураккаб изланишлар француз романтизми асарларини ичдан нурлантириб туради.
Оқсилли толаларни модификациялаш учун самарадор композициялар ва уларни олиш технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё аҳолисининг табиий толалар асосидаги маҳсулотларга бўлган талабининг ўсиши ҳисобига хомашё заҳиралари ва уларни кайта ишлашдаги технологии муаммоларни ечиш катта аҳамият касб этмокда. Шу жиҳатдан оксилли толалар, хусусан, жун ва ипак толаларининг хоссаларини яхшилаш асосий вазифалардан бири ҳисобланади. Бу ўринда табиий толаларнинг хоссаларини яхшилашга алохида эътибор каратилмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда саноат тармоқларини ривожлантиришда мавжуд хомашёдан юқори сифатли махсулотлар ишлаб чиқаришни йўлга кўйиш, оқсилли толалар, хусусан, жун ва ипак толалари, шунингдек, саноат соҳасида уларни кайта ишлаш, жумладан, сифатли жун ва ипак толаларини тайёрлаш учун турли хил композитлар билан уларни модифицирлашга алохида эътибор каратилиб, саноат сохасида маълум ютукларга эришилди ва натижада енгил саноат мамлакатимиз иқтисодиётида муносиб ўрин эгаллади. Бугунги кунда замонавий жиҳозланган кўп тармокли саноат муассасалари ип-калава, мато, турфа хилдаги тикувчилик-трикотаж товарлари, махсус кийимлар каби кенг турдаги юксак сифатли махсулотлар ишлаб чиқармокда. Бу каби енгил саноат махсулотлари билан нафақат ички бозор таъминланмокда, балки улар Европа, Америка, Осиё ва Африка мамлакатларига етказиб берилмокда.
Дунё миқёсида тўқимачилик толалари сифатини ошириш ва улардан сифатли матолар ишлаб чиқариш юзасидан мақсадли тадқиқотларни олиб бориш муҳим бўлиб, бу борада: комплекс функционал хоссаларга эта бўлган табиий толалар олиш ва янги технологиялар ишлаб чиқиш, биомодификаторлар асосидаги толалардан янги хусусиятли, композицион тўқимачилик материалларини олиш; болалар кийими ассортимента учун мўлжалланган махсус биоҳимоявий хоссаларга эга бўлган толаларнинг янги турини ишлаб чиқиш; тиббиётга мўлжалланган (жароҳатли плёнка қопламалар, тиббий боғловчи матолар) материаллар учун янги хусусиятли толалар олиш; нанозаррачаларни, биотехнология ютуқларини ва янги бўёқларни қўллаш асосида тўқимачилик толаларини модифицирлашнинг модернизация қилинган технологиясини яратиш масалаларига алоҳида эътибор каратилмокда.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чикариш харажатларини қискартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга доир кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ва 2016 йил 27 августдаги 66-сон «Республика енгил саноатини ривожлантириш ва бошқаришни ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади табиий оқсилли толаларни модификациялаш учун сувда эрийдиган тўртламчи аммоний тузлари асосида полимер композиция ва уларни олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
эркин-радикал полимерланиш қонуниятларига асосан мономер тўртламчи аммоний туз Ы,Ы-диметил-аллил-Ь-метакрилоилгидроксиэтил аммоний бромиднинг инициатор иштирокидаги полимерланиши ва улар асосида оксилли толаларни модификациялаш учун композициялар яратишнинг мақбул шароити аникланган;
сувда эрувчан полимер композицияларнинг функционал гурухдари ва унинг алоҳида компонентларининг оқсил толаларнинг, хусусан, жун ва ипак толаларининг структура, физик-механик хоссалари ва технологик кўрсаткичларига таъсири кўрсатилган;
оксил толасининг механик хоссаларини яхшиланиши, тола юзасида мавжуд бўлган шикастни бартараф этиш билан, шунингдек алохида кератин макромолекулалари кучланишининг релаксацияси ва унинг устмолекуляр шаклланиши билан боғлиқ ҳолда ўзгариши аникланган;
табиий оксилли ипак толаси билан 0-метакрилоилэтил-М,М-диметилметиленкарбокси-аммоний иодиднинг пайванд сополимерланиш жараёнини амалга ошириш шароитлари аникланган ва табиий оксилли ипакни кимёвий модификациялашнинг технологик тизими ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
Диссертация ишини бажаришда ПТ ДМАМАОЭ АБ, глицерин асосида сувда эрувчан полимер композицияларини яратиш ва уларнинг жун толасини модификациялаш учун қўллаш бўйича олинган асосий илмий ва амалий натижалар қуйидагилар ҳисобланади:
1. Мономер тўртламчи аммоний ДМАМАОЭ АБ тузини маълум органик эритувчилар мухитида, 343 К ҳароратда, инициатор иштирокида эркин-радикал полимерланиш қонуниятлари аниқланди. Шунингдек, оқсил толаларини модификацияловчи сувда эрувчан ПТ ДМАМАОЭ АБ ва глицерин иштирокида полимер композицияни ишлаб чиқишнинг илмий асослари келтирилди.
2. Ишлаб чикилган сувда эрувчан композициялар дастлаб, оксил толаларини модификациялашда қўлланилади. Композициянинг кимёвий структурасидаги турли полифункционал гурухдарнинг мавжудлиги тола узилишини кескин ҳолда камайтириши ва физик-механик хоссани яхшиланишини таъминлаши аникланди. Жун толаларининг электрон -микроскопик ва сорбцион тадкикотлари тола катлами юзасининг силликланиши ва уларнинг микроструктураси зичлашишини кўрсатдики, бу эса оқсил толасининг физик-кимёвий хоссаларини яхшилашга, яъни толанинг узилишга чидамлилик даражасининг 45% га ошишига ва вариация коэффициентлари 33,7% дан 26,1% гача камайишига хизмат килади. Модификацияланган тола тўқилишида 1000 вер/соатда 207 дона узилиши 96,28% гача камайиши ва узилиш оғирлик кучига кўра ип сифатининг жузъий ўзгаришлари яхшиланиши кузатилади.
3. Тола ва макромолекулалар ўртасида комплекслари ҳосил бўлиши ҳисобига жун кератини юзаси устмолекуляр текисланишлари содир бўлади ва унинг физик-механик ва технологик кўрсаткичларининг яхшиланиши, шунингдек, толанинг янада баркарор мувозанатли ва камрок таранглашган ҳолатга ўтиш имконини беради.
4. «Хоразм гиламлари» МЧЖ да амалга оширилган тажриба синовларига кўра, табиий оксилли толаларни модификациялаш учуй яратилган полимер композиция толаларнинг физик-механик хамда технологик хоссаларини ГОСТ талаблари асосида яхшилашни таъминлайди. Ўтказилган тадкикотлар асосида 2016 йилда 156 миллион сўмлик иктисодий самарадорликка эришилди ва табиий оксилли толаларни сувда эрувчан ПТ ДМАМАОЭ АБ асосидаги композиция билан модификациялаш технологик регламента тавсия қилинади.
5. Табиий оксилли ипак хом ашёсига МЭМКАИ халкасининг пайвандланиши табиий ипак бўялишининг яхшиланишига, кўлланилаётган бўёқлар интервали кенгайишига имкон яратади,ўз навбатида, бу Марказий Осиё республикалари миллий кийимларига мўлжалланган газламалар ассортиментини кенгайтиришда муҳим аҳамиятга эга. Оксилли ипак толаларини сувда эрувчан юкори молекуляр катион сирт-фаол моддалар асосидаги полимер композиция эритмалари билан модификациялаш учун технологик регламент ишлаб чиқилди ва илмий-амалий тадкикотлар натижаларига кўра «Нурли тонг silk» МЧЖ да 2016 йилда 252 млн. сўм йиллик иктисодий самарадорликка эришилди, шунингдек, табиий ипакдан ишланган шойи газламалари учун таркибларнинг бириктирилиши ва бўяш режими тавсия килинади.
Climacoptera Botsch. (Chenopodiaceae) туркум турлари вегетатив органларининг шўрланишга мослашиш хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда тупрок шўрланиши дунё миқёсида иқтисодиёт тармоқларига катта зарар кўрсатаётган глобал муаммолардан биридир. «Ҳозирда дунё қуруқлик қисмининг деярли 10% шўрланган тупроклардан иборат, арид худудларда жойлашган 75 мамлакатга шўрланиш салбий таъсир кўрсатмокда»1.
Мустақиллик йилларида мамлакатимиз қишлоқ хўжалигида кенг кўламли ислоҳотлар олиб борилиб, бу борада, айниқса ерларнинг мелиоратив холатини тубдан яхшилаш ва унумдорлигини оширишга алоҳида эътибор қаратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида муайян натижаларга, жумладан, тупрок шўрланишга қарши курашишда самарали усуллардан фойдаланиш, сув тежамкор технологияларни жорий этиш, шўрланган тупроқларга чидамли ўсимлик турларини аниқлаш ва навларини яратиш, уларни фитомелиоратив тадбирлардаги самарадорлигини ошириш борасида натижаларга эришилди.
Жаҳонда шўрланган майдонларда галофит ўсимликларнинг шўрланишга чидамлилигини аниқлаш ва улардан шўр ерларни ўзлаштиришда фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади, айникса, галофит ўсимликларда устунлик қилувчи Chenopodiaceae Vent, оиласи Climacoptera Botsch. туркуми вакилларининг галоморф ва ксероморф белгиларни аниклаш галофитлар орасида ўсимликларнинг шўрга чидамлилик ва мослашиш хусусиятларни тушунишга имкон яратади. Бунда Climacoptera туркуми турларининг шўрланишга мослашиш хусусиятларини вегетатив органлари морфо-анатомик белгилари асосида аниклаш ва уларни амалиётга жорий этиш долзарб муаммолардан биридир. Climacoptera туркуми турлари вегетатив органларининг шўрга мослашиш хусусиятларини морфологик ва анатомик жиҳатдан аниклаш ва улардан амалиётда фойдаланиш бўйича тадқиқотларни амалга ошириш қуйидагича изохданади: Climacoptera туркуми турларининг келиб чиқиши, систематикаси ва экологиясини аниклаш, морфо-анатомик услублар ёрдамида қурғоқчилик ва шўрланиш таъсирида вегетатив органларининг тузилиши ва ривожланиш хусусиятларини ўрганиш, улардаги ўзига хос анатомик мослашувчанлик белгиларини функционал жиҳатдан баҳолаш, генотипик ва фенотипик белгилар асосида турлар чидамлилиги кўрсаткичларини аниқлаш, галотолерантлиги ва галорезистентлигини асослаш, ўсимликларнинг хўжалик белгиларини аниқлаш, шўрланган ва маргинал ерлар реабилитациясида фойдаланиш имкониятларини исботлаш.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2007 йил 29 октябрдаги ПФ-3932-сон “Ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони, 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ-1958-сон “2013-2017 йиллар даврида суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Climacoptera Botsch. (Chenopodiaceae) туркуми турларини шўрланишга боғлиқ ҳолда морфогенези, онтогенези ва вегетатив органлари анатомик тузилишининг мослашиш хусусиятларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор турли шароитларга боғлиқ ҳолда Climacoptera туркуми турларининг онтогенези ва морфогенезидаги турларга хос мосланиш белгилари аниқланган;
ассимиляцияловчи органлардаги мсзофиллнинг турли типлари, яшаш муҳитига боғлиқ ҳолдаги ксеро- ва галоморф белгиларнинг мутаносиблиги, шунингдек ўзгарган яшаш шароитидаги баргнинг реакцияси аниқланган;
Climacoptera туркуми турлари ўқ органлари структураларининг шаклланиши тавсифланган ва структуралар тараққиётининг йўналиши пояда бирламчи боғламдан аномал поликамбиалликка, илдизда диархдан иккиламчи йўғонлашишга ўтиши аникланган;
турли хил экологик шароитларда марказий цилиндрни химоялашда бирламчи ва иккиламчи пўстлокнинг структуравий аҳамияти исботланган;
Climacoptera туркуми турлари ер устки қисмида алкалоидлар микдори ва озуқавий киймати аникланган;
Climacoptera туркуми турлари адаптациогенези умумий йўналиши: ўсишнинг тупбарглиги, мезобазитон ва базитон шохланганлиги, кранц-тузилмали баргнинг суккулентлиги, поя ва илдизнинг поликамбиаллиги аникланган;
Мирзачўлда тарқалган турларда тупроқ шўрланишининг сульфат-хлоридли типига оид галоморф белгилар, Устюртда таркалган турларда эса тупрок шўрланишининг хлорид-сульфатли типига оид ксероморф белгилар устунлик килиши аникланган;
Climacoptera туркум турларининг галоморф ва ксероморф белгилари хамда уларни ем-хашаклик сифатлари асосида инқирозга учраган яйловлар фитомелиорациясида фойдаланишга тавсия қилинган.
ХУЛОСАЛАР
«Climacoptera Botsch. (Chenopodiaceae') туркум турлари вегетатив органларининг шўрланиш таъсирига мослашиш хусусиятлари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Climacoptera турларининг мевалари онтогенезнинг латент даврида турли даражада склерификациялашган гулқўрғон билан ҳимояланганлиги, перикарпий ва спермодермаси редукцияга учраганлиги, муртагини спиралсимонлиги яшил уруғпаллабарг хамда куртаги кўп аъзолилиги аниқланди. Ниҳолнинг тупбарглилиги, ташқи кўринишининг ихчамлиги ва онтогенезнинг хамма боскичларини давомийлиги хозирги арид шароитга турларнинг мослашганлигини акс эттиради.
2. Climacoptera турларининг ассимиляцияловчи органларида мезофиллнинг турли типлари - уругпаллабарглар дорсивентрал, барглар эса Climacoptera-тип ва кранц-вентро-дорсал типлилиги аниқланди. Баргларни арид шароитга мослашиши уларнинг юкори даражадаги суккулентлилиги хамда фотосинтезнинг С4-типли кранц-хужайраси хисобига таъминланади.
3. Баргининг структуравий белгилари хисобига хлоренхима каватининг узлуксизлиги, марказий кисмидаги 3 та ўтказувчи богламининг мавжудлиги, периферик боғламларнинг кранц-ўрамдан алоҳидалигига кўра Climacoptera турларини Salsola туркуми турларидан фарклари тасдиқланади.
4. Поянинг бирламчи пўстлоғида турли хажмдаги паренхима ва
колленхиманинг уйғунлашганлиги уларнинг яшаш шароити билан боғлиқлиги: Устюртда ўсадиган турларда пўстлокни
склерификациялашганлиги, Мирзачўлда ва Қизилқумда ўсадиган турларда паренхимитизациялашганлигини устунлик килиши аниқланди.
5. Climacoptera турлари поясининг анатомии тузилишини арид иқлимда намликни саклашдаги ахамияти билан боғликлиги - поя бирламчи тузилишининг боғламли, иккиламчиси тузилишининг аномал поликамбиал йўғонлашган склеренхим-боғлам типлилиги билан изохданади.
6. Climacoptera турлари илдиз тизимининг ўқсимон, гоморизлиги, бирламчи ксилеманинг диархлиги, иккиламчи йўғонлашишининг поликамбиаллиги, феллогенининг эрта шаклланиши, спирал-боғламли йўғонлашиш типи, кучли паренхиматизациялашганлиги ва кучсиз склерификациялашганлиги (С ferganica, С. affinis) арид шароитда илдизнинг ўтказувчанлик қобилиятини ошириши ва куриб колишини олдини олишдаги ахамияти билан изоҳланади.
7. Climacoptera турлари ер устки кисмининг таркибида турли алкалоидлар микдорини камлиги изоҳланди ва озукавий қиймати аникланди.
8. Climacoptera турларида ўсишнинг тупбаргли шакли, мезобазитон ва базитон шохланиши, кранц-тузилмали баргнинг суккулентлилиги, поя ва илдизнинг поликамбиаллиги, гулкўрғоннинг склерификациялашганлиги ва паренхимлашганлиги мослашиш жараёнининг асосий йўналишлари ҳисобланади.
9. Вегетатив органларнинг галоморф ва ксероморф белгиларини нисбатига асосланиб, турларнинг галоморф, ксероморф ва гало-ксероморф структуравий-мослашган гуруҳларини яшаш муҳити ва турли ареал типларига тегишлилигини акс эттириши аниқланди.
10. Climacoptera истиқболли турларининг галоморф ва ксероморф белгилари асосида ер устки қисми массаси таркибининг биокимёвий озуқавий кўрсаткичларини инобатга олган ҳолда инқирозга учраган яйловлар фитомелиорациясида фойдаланиш учун тавсия этилади.
Ғўзада (Gossypium spp.) патогенларга чидамлиликни белгиловчи MIC-3 кластер генлар оиласини клонлаш, тавсифлаш ва молекуляр эволюциясини ўрганиш ҳамда бу генларнинг ғўза биотехнологиясидаги аҳамияти
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда глобаллашув жараёни чуқурлашиб бораётгани туфайли жаҳон кишлок хўжалигида биохавфсизликни таъминлаш ва уларни биотик зарарлардан (фитопатогенлар, зараркунандалар каби) химоя қилиш бўйича хавотирлар кучайди. «Патоген организмларнинг зарари дунё қишлоқ хўжалигида 1,4 триллион долларга тенг деб баҳоланади. Бу глобал ялпи ички маҳсулотнинг 5% ни ташкил этади»
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда қишлоқ хўжалиги экинлари хосилдорлигини ошириш борасида кенг камровли ишлар олиб борилмокда ва бугунги кунда қишлоқ хўжалиги ишлаб чикариши республикамиз йиллик иқтисодий даромадининг бир қисмини ташкил этмокда. Бу борада пахтачилик сохасида хам ислохотлар олиб борилиб, мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида муайян натижаларга, жумладан, ғўза майдонлари қисқартирилиб, ҳосилдорликни ўртача 3-4 центнерга оширишга эришилди.
Жахонда пахта етиштириш жараёнида турли патогенлар, хусусан ғўза вилт касаллиги (Fusarium ва Verticillium) ва ғўза илдизида шиш ҳосил қилувчи нематода (Meloidogyne incognita; RK.N) ҳосилдорликка катта зарар келтирмокда. Нематодалар дунёдаги ўсимликлар ҳосилини 14% йўқотилишига олиб келади ва бу тахминан 100 миллиард долларга тенг демакдир. «АҚШда нематода билан боғлиқ ғўза ҳосилини йўқотилиши охирги ўн йил давомида сезиларли даражада ортган ва бу тахминан 205 миллион долларни ташкил этади»2. Шу нуктаи назардан, муаммонинг долзарблиги патогенларга қарши курашиш, дунё ғўза тадқиқотининг муҳим вазифаларидан бири бўлган ғўза касаллигини таркалишига қарши замонавий биотехнология воситаларини тадқик этиш ва ривожлантиришдир. Бунда нематодага қарши курашишнинг генетик асосларини ўрганиш бўйича тадқиқотларни амалга ошириш куйидагича изоҳланади: ғўзада патогенларга чидамлиликни берувчи генларни аниқлаш; уларнинг ғўза геномидаги таркиби ва тузилишини асослаш; хромосомалардаги ўрнини аниклаш; патогенларга чидамли линиялар олишда замонавий биотехнологик ва геномик воситаларини тадқик этиш.
Узбекистан Республикасининг 2000 йил 31 августдаги 116-П сон «Қишлоқ хўжалиги экинларини заракунандалар, касалликлар ва бегона ўтлардан ҳимоя қилиш тўғрисида» ги Қонуни, Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2004 йил 29 мартдаги 148-сон «Ўсимликларни химоя қилиш хизмати тузилмасини такомиллаштириш ва самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади MIC-3 генларини ғўза геномидаги таркиби, тузилиши, хромосомалардаги ўрнини ҳамда аллотетраплоид ва уларнинг аждодларига яқин бўлган диплоид геномлардаги дупликация механизмлари ва молекуляр эволюцияланиш кўламини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
биринчи марта ғўзанинг 15 та аллотетраплоид ва диплоид геномларидан MIC-3 суперген оиласига мансуб 169 та индивидуал ген аъзолари клонланган, секвенс килинган ва тавсифланган;
ушбу 169 та MIC-3 ген аъзолари таҳлили асосида 15 та ғўза генотипларида 4 тадан 16 тагача ген аъзолари мавжудлиги ва улар 2-10 тагача субоилаларга бўлиниши аниқланган. Барча Gossypium турларида 169 та MIC-3 генлари кетма-кетликлари филогенетик жихатдан умумий микдорда 17 та геномларга хос бўлган субоилаларга ажратилган;
аллотетраплоид геномларида аникланган MIC-3 генларининг тахлили асосида А, ва Dt геномларга хос бўлган 42 та гаплотип кетма-кетликлари исботланган. MIC-3 генларига хос SNP маркерлари яратилган ҳамда гаплотип ва субоила гурухдари асосида At геномда 9 та тахминий MIC-3 локуслари ва Dt геномда 3 та тахминий локуслар аникланган;
биринчи марта геномларга хос бўлган MIC-3 генларидан олинган махсус SNP маркерлар яратилган ва MIC-3 генлари ғўзанинг 4- ва 19-гомелогик хромосомаларида кластер холида жойлашганлиги аникланган;
биринчи марта ғўзанинг 15 та тетраплоид ва диплоид генотипларида MIC-3 генларининг нуклеотидлар алмашинуви тезлиги ва молекуляр эволюция жараёнлари аникланган;
MIC-3 генларини кодловчи ДНК кетма-кетликларидаги синоним (Ks) ва носиноним (К-a) нуклеотидларни ўртача сонини бахолаш асосида «хамкорликдаги» бошлангич эволюция амалга ошганлигига қарамай MIC-3 генлари «туғилиш ва ўлим» эволюцион модели остида 1-экзонда тозаловчи ва 2-экзонда дивергенция селекцияси таъсирида эволюцияланиб борганлиги аникланган;
илк бор «генларни амплификацияланиши» MIC-3 генларининг барча дупликацияланган нусхаларини сақланиб колишини таъминловчи механизм сифатида эканлиги ва ғўзани химояланиш жараёнида генларнинг янги функцияларини «шарпали ўлжа» модели остида пайдо бўлиши аникланган;
хар хил геномларда MIC-3 генларининг дупликацияси турли тезликларда содир бўлиши исботланган. Аллотетраплоид геномларда хар ~1 миллион йилда, А/Ғ-геномларда ҳар ~2 миллион йилда ва D геномларда хар ~8 миллион йилда битта дупликация содир бўлиши аникланган;
MIC-3 генларининг экспрессияси тахдилига кўра Fusarium ва Verticillium вилтига чидамли генотипларида бу генларнинг фаол эканлиги аникланган;
биринчи марта ўзида MIC-3 гени илдиз-специфик промоторини тутган 2,5 кб узунликдаги регионнинг генлараро спейсер кетма-кетликлари клонланган, секвенсланган ва тавсифланган.
ХУЛОСА
«Ғўзада (Gossypium spp.) патогенларга чидамлиликни белгиловчи MIC-3 кластер генлар оиласини клонлаш, тавсифлаш ва молекуляр эволюциясини ўрганиш ҳамда бу генларнинг ғўза биотехнологиясидаги ахамияти» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Биринчи марта комплекс, йирик, фақат ғўза учун хос бўлган ва илдизда экспрессияланувчи Gossypium тури аллотетраплоид ва диплоид ғўза геномларида MIC-3 ген оиласининг жойлашган ўрни ва структураси аниқланди, клонланди ҳамда секвенс қилинди.
2. 15 та ғўза генотипларидан жами 169 та MIC-3 гени аъзоларининг хар бир генотип/турлари 2-10 та субоилалардан, 4-16 тагача ген аъзоларидан иборат эканлиги билан изохланади.
3. Барча MIC-3 гени аъзолари нуклеотидлар полиформизми (SNPs) ва тахминий гаплотиплари филогенетик гурух жихатдан жами 17 та геном специфик субоилаларга мансублиги билан тасдиқланади.
4. Аллотетраплоид геномлардан ажратиб олинган MIC-3 гени аъзоларининг кейинги тахдилари натижасида аниқланган Агёки Dt-геномлар учун хос бўлган 42 гаплотип кетма-кетликлардан MIC-3 гени спецефик SNP полиформизмларни аниқлашда фойдаланиш тавсия этилади.
5. Биринчи марта MIC-3 асосида геном специфик SNP маркерлари яратилган хамда гаплотипик ассоциациялари ва узун-ПЗР тажрибалари ёрдамида G. hirsutum тури 4- ва 19-хромосомаларининг гомелог сегментларида MIC-3 гени аъзоларининг кластерли жойлашувлари исботланди.
6. Биринчи марта 15 та тетраплоид ва диплоид ғўза генотипларида нуклеотид алмашинуви тезлиги ва MIC-3 мультиген оиласининг молекуляр эволюцияси асосланган. MIC-3 гени оиласининг ДНК кетма-кетликларини кодлаш учун синоним (ds) ва носиноним (dN) нуклеотидлар алмашинувининг ўртача микдорини баҳолаш орқали ғўза геномида ушбу ген оиласининг
селектив чекловлари ва молекуляр эволюцияси аниқланди.
7. Молекуляр эволюциянинг бошида тургунлаштирувчи «хамкорликдаги» эволюция амалга ошган бўлсада, MIC-3 генлари «тугилиш ва ўлим» эволюцион модели остида 1-экзонда тозаловчи ва 2-экзонда дивергенцияловчи селекция таъсирида эволюцияланиб бориши билан асосланади.
8. Натижалар «ген амплификацияланиши» MIC-3 генлари барча дупликацияланган нусхаларининг сақланиб колишини таъминловчи механизм сифатида эканлиги ва ғўзани ҳимояланиш жараёнида генларнинг янги функцияларини «шарпали ўлжа» модели остида яратилиши билан изоҳланади.
9. MIC-3 генларининг дупликацияси аллотетраплоид геномларда хар ~1 миллион йилда, А/Ғ геномларда хар ~2 миллион йилда ва D геномларда хар ~8 миллион йилда битта дупликация содир бўлиши аниқланган ген дупликацияси намунаси ғўза геноми эволюциясида патоген воситасидаги селекция жараёнларининг ролини тушуниш учун тавсия этилади.
10. Ғўза навларининг чидамли ва чидамсиз генотипларида Fusarium ва Verticillium билан зарарланиши жараёнида MIC-3 генларининг юқори даражадаги экспрессияланганлиги, MIC-3 генларининг муҳим аҳамиятга эгалиги билан асосланади.
11. Илк маротаба ғўза илдизи учун хос сигнал кетма-кетлигига эга MIC-3 промоторини ўз ичига олган 2,5 кб узунликдаги генлараро спейсер региони клонланган, нуклеотид кетма-кетлиги секвенс килинган ва промотор мотивлари тавсифланган.
12. Ғўза илдиз учун хос, минимал узунликдаги MIC-3 гени промоторининг нуклеотид кетма-кетликлари хамда синтетик РНК дуплексларига эга бир нечта генетик бинар векторлар тузилди, трансформация қилинди ва улар ўсимликлар биотехнологияси учун тавсия этилди.
Умумий ўрта таълим тизимида ўқитиш сифати мониторинги моделини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ривожланган мамлакатларда таълим баркарор тараққиётни таъминлайдиган асосий омил сифатида эътироф этилиб, халқаро ташкилотлар хамда дунёнинг аксарият мамлакатлари томонидан 2030 йилгача белгиланган янги таълим концепциясида «таълим сифатини баҳолаш жараёни ва воситаларини такомиллаштириш, эришилган натижаларни аниқлаш имконини берувчи механизмларни амалиётга жорий этиш» долзарб вазифа этиб белгиланди1.
Ўзбекистонда мустақилликнинг илк давридан бошлаб умумий таълим олиш, касбни ва тегишли махсус тайёргарликни ўтишни эркин танлашда барчата баравар ҳукук беришга йўналтирилган янги демократии таълим концепциясини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш ишлари тизимли амалга оширилиб, унинг асосини ўсиб келаётган ёш авлодни юксак маънавиятли ва чукур билимли, замонавий технологияларни ўзлаштиришга кодир, интеллектуал ривожланган хам да фаол фуқаролик позициясига эга бўлган шахе килиб тарбиялашга оид устувор йўналишлар белгиланди2. Мазкур концептуал ғояларга таянган ҳолда таълим тизимининг ҳукуқий асоси яратилиб Узбекистан Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисида»ги Қонунлари асосида жисмонан соглом, маънавий етук, юксак интеллектуал салохият, замонавий билимларга эга, мустақил фикрлайдиган, келажакка ишонч билан қарайдиган баркамол авлодни тарбиялаш учун жаҳон амалиётида ўхшаши бўлмаган таълимнинг миллий моделига асос солинди.
Жаҳон микёсида амалга оширилаётган чукур иқтисодий-ижтимоий ислоҳотлар, ривожланган демократии давлат барпо этиш талабларига мос равишда ёшларнинг таълими ва тарбияси сифатини ошириш, ўкув жараёнига таълимнинг замонавий шакллари ва усулларини жорий этиш вазифасини қўяди. Мазкур вазифани амалга ошириш шахсга йўналтирилган таълим стратегияси талаблари асосида умумий ўрта таълим тизимида ўқитиш сифати мониторингини моделлаштириш эҳтиёжини келтириб чикармокда. Ўкитиш сифати мониторингини ташкил этиш ва бошқаришда компетенциявий ёндашувга асосланган давлат таълим стандартларини жорий этиш, умумий ўрта таълим тизимида ўқитиш сифати мониторингини моделлаштиришга оид илмий асосланган таклиф ва тавсияларни, ўқитиш сифати мезонлари, кўрсаткичлари, параметрлари ва индикаторлари тизимини ишлаб чиқиш, ўқитиш сифатига таъсир этувчи омилларни аниқлаш, унинг кўмакчи-компьютерли ахборот тизимини яратиш долзарб аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 26 февралдаги ПФ-3857-сон «Халк таълими муассасаларини молиялаштириш механизмини такомиллаштириш тўғрисида»ги Фармони ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 15 февралдаги «2016 - 2030 йилларга мўлжалланган Барқарор ривожланиш мақсадларини Ўзбекистон Республикасида амалга ошириш тўғрисида»ги 111 -ф-сон фармойиши ва мазкур соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда таълим сифатини таъминлаш ва баҳолашга дойр белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади умумий ўрта таълим тизимида ўқитиш сифати мониторингини ташкил этиш ва тизимли бошқариш моделини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
компетенциявий ёндашувга асосланган давлат таълим стандартларини ишлаб чикишнинг концептуал модели ўқитиш сифати мониторинги тамойиллари, даражалари, назорат ва баҳолаш тизими асосида такомил-лаштирилган;
умумий ўрта таълим тизимида ўқитиш сифати ва рақобатбардошликни таъминлаш моделининг модернизацией сифат кўрсаткичлари, параметрлари ва индикаторлари аниқлаштирилган;
умумий ўрта таълим тизимида ўқитиш сифати мониторингини амалга оширишга дойр меъёрий-методик хужжатларни ишлаб чикиш ва назоратини амалга ошириш механизмлари такомиллаштирилган;
таълим муассасалари ва ҳудудий халқ таълими бошқаруви идора-ларининг рейтингини аниқлаш технологияси ишлаб чикилган;
умумий ўрта таълим тизимида таълим сифати мониторингининг электрон ахборот бошкарув тизимини яратиш юзасидан таклифлар асослаб берилган хамда техник талаблар ишлаб чикилган.
ХУЛОСЛ
«Умумий ўрта таълим тизимида ўқитиш сифати мониторинги моделини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Сўнгги йилларда амалга оширилган илмий изланишлар мамлакатимиз умумий ўрта таълим тизимининг ривожланиш стратегияси ҳамда унинг самарадорлигини аниқлайдиган ўқитиш сифати мониторинги моделини такомиллаштириш зарурати мавжудлигини кўрсатди. Ўқитиш сифати мониторинги таълим мақсадлари ва эришилган натижаларнинг ўзаро мувофиқлигини ҳамда уларга таъсир этган омилларни аниклаш, ўқув-тарбия жараёнини коррекциялаш ва кейинги ҳолатини башоратлаш имконини берувчи педагогик жараён сифатида белгиланди.
2. Умумий ўрта таълим тизимида ўқитиш сифати мониторинги моделини такомиллаштириш бир неча ўзаро алокадор, педагогик, психологик ва ижтимоий жиҳатдан маълум даражада мустакил тушунчаларнинг узвий муносабатидан ташкил топганлиги, ўкитиш сифати, мониторинг ва модель тушунчаларининг илмий тавсифлари қиёсланиб, мониторинг механизми ҳамда технологиялари илмий-методик жиҳатдан илмий асосланди.
3. Мониторинг технологияларининг назарий-методологик жихатдан асосланганлиги ўқувчиларнинг ёш ва психо-физиологик хусусиятларига мос равишда таянч, умумтаълим фанларига оид умумий ҳамда фанлараро интеграциялашган компетенцияларнинг шаклланганлик даражасини баҳолаш ва коррекциялаш имконини берди.
4. Ўқитиш сифатини баҳолашнинг мустақил йўналиши сифатида халқаро баҳолаш тизимлари асосида ўқувчиларнинг ўқув ютукларини миллий баҳолаш тизими ривожланиб, нафақат ўқувчиларнинг билим ва кўникмалари, балки уларнинг фанларга бўлган муносабатлари, қизиқишлари ҳамда ўқиш майлларини тахлил қилиш, таълим тизимлари стратегияларини ривожлантиришга хизмат қилди.
5. Мамлакатимизнинг иқтисодий, сиёсий ва маънавий жиҳатдан тарақкий этиши хамда дунёнинг ривожланган давлатлари қаторидан ўрин эгаллашининг муҳим шарти таълим тизимига ўқитиш сифати ҳолатини ахборот-коммуникация технологиялари асосида диагностика килиш, бошкарув қарорларини қабул қилиш имконини берувчи мониторингнинг такомиллаштирилган ички ва ташқи модели ишлаб чиқилди.
6. Ўқитиш сифати мониторинги модели умумий ўрта таълим давлат таълим стандартлари талабларини бажариш динамикасини хамда унга таъсир этган омилларни аниқлаш; мониторинг натижаларига кўра ўкувчилар билимида аниқланган бўшликларни тўлдириш ҳамда сифатли таълим-тарбия жараёнини амалга оширишга каратилган чора-тадбирларни белгилаш;мониторинг натижалари, давлат, жамият, фан ва техника, технологиянинг ривожланиши билан боглик равишда зарур талаблар асосида давлат таълим стандартлари шархлари ва ўқув дастурларига ўзгартиришлар киритиш бўйича таклифлар тайёрлаш; турли педагогик технологияларнинг қўлланилиши натижаларини ўзаро таққослаш; ўқитувчиларнинг таълим жараёнида илғор педагогик, ахборот-коммуникация технологиялари, психологик, дидактик ва методик усуллардан фойдаланишидаги бўшлиқларни аниқлаш, уларни тўлдириш йўлларини белгилашни мувофиқлаштириш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқиш; ўқитувчилар томонидан малака тоифа талабларининг бажарилишини аниқлаш; ўқитувчилар, таълим муассасалари, ҳудудий халқ таълими бошқаруви органларининг таълим сифати кўрсатгичлари асосида рейтингини аниклаш; ўкувчи, таълим муассасаси ва ҳудудий халк таълими бошқаруви идораларининг таълим-тарбия сифатига оид холатини аниқлашга оид педагогик шарт-шароитларни яратиши натижасида ўкув-тарбия жараёни самарадорлигини оширишга эришилди.
7. Ўқитиш сифати мониторинги моделини такомиллаштириш натижасида таълим сифатига таъсир этган омиллар аниқланиб, туркумлаштирилади. Натижада ўқувчиларнинг оилавий шароитлари, ўқитувчиларнинг тайёргарлик даражаси ва касб маҳорати, мактаб раҳбариятининг таълим-тарбия жараёнини самарали ташкил этиш соҳасидаги фаолияти, мактабларда фан методбирлашмаси ва методика кенгашлари фаолияти, таълим муассасаларининг моддий-техник базаси ва улардан самарали фойдаланиш ҳолати, ўқитувчиларга кўрсатилаётган методик ёрдам ва улар малакасини ошириш сифатига боғлиқ омиллар аниқланиб, таълим-тарбия жараёнини сифатли ташкил этиш параметрлари белгиланади. Бу эса ўкувчиларни интеллектуал, маънавий-ахлокий жиҳатдан ривожлантиришга хизмат қилади.
8. Ўқитиш сифати кўрсаткичлари тизимида: таълим-тарбия жараёнининг натижавийлиги; соглом ва хавфсиз таълим муҳити; оила, маҳалла, таълим муассасаси ҳамда кенг жамоатчилик ҳамкорлиги; таълимнинг инклюзивлиги; таълимда гендер сезгирлик принципларининг таъминланиши ўкув-тарбия жараёни самарадорлигини кафолатлайди.
9. Таълим муассасаларида ахборот-коммуникация технологиялари асосида ўқитиш сифатининг холати диагностикасини амалга ошириш, коррекциялаш ва бошкарув қарорларини кабул килиш имконини берувчи ўкитиш сифати мониторингининг моделини амалиётга жорий этиш ўкув-тарбия жараёни самарадорлигини кафолатлаш имконини берди.
10. Умумий ўрта таълим тизимида ўқитиш сифати мониторингининг автоматлаштирилган ахборот бошқаруви ўқитиш сифати кўрсаткичлари асосида реал вактда мунтазам ва тизимли ахборотлар орқали бошқарувнинг самарали ташкил этилишини таъминлайди.
Ёшлар орасида миллий ғоя тарғиботи самарадорлигини ошириш («Камолот» ёшлар ижтимоий ҳаракати фаолияти мисолида)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Очик ахборот тизими шароитида жаҳон миқёсида шахе, жамият ва давлатнинг ахборот, ахборот-психологик хавфеизлиги билан боғлиқ глобал муаммоларни хал қилишнинг ахамияти янада ортиб бормокда. Бугунги информацией курашлар, мафкуравий ва ғоявий жараёнлар кескинлашган тахликали ва мураккаб даврда ғоявий қарашлари бир қадар бекарор ёшларни турли мафкуравий хуружлардан асраш, тинч ва осойишта хаётимизга хавф туғдириши мумкин бўлган тазйиқларга қарши изчил курашишга ундаш, уларда жамият ва унинг аъзоларига нисбатан онгли муносабатни шакллантириш, содир бўлаётган воқеаларга дахлдорлик ҳиссини карор топтириш айниқса долзарб ахамият касб этмокда.
Мустақилликнинг дастлабки йилларида Узбекистан Республикаси мустақиллигининг маънавий асосларини мустаҳкамлаш, ёшлар онги ва қалбида миллий ғоя ва она Ватанга муҳаббат туйғуларини сингдириш, мамлакатимизда демократик жамият ва ҳуқуқий давлат барпо этиш, инсон манфаатларини энг олий ва устувор кадрият сифатида карор топтириш, маънавиятимиз ва амалий ҳаётимизда рўй бераётган мафкуравий жараёнларда собит ғояга ва мустаҳкам карашларга эга бўлган янги давр кишисини шакллантириш мухим вазифа сифатида белгилаб олинди. Миллий гоя миллат тараққиётини, унинг барқарорлигини таъминлашнинг асосий манбаси хисобланади. Табиийки, «Токи хаёт мавжуд экан, мамлакатлар, давлатлар ва уларнинг манфаатлари бор экан, улар ўз тараккиёт йўлини, эртанги кун уфкларини ўзининг миллий гояси, миллий мафкураси орқали белгилаб олишга интилади»1. Негаки, миллатнинг эркинлигини, унинг ўзига хослигини унинг маънавияти, миллий гояси моддий кучга айлангандагина таъминлаш мумкин бўлади.
Ғоя ижтимоий характер касб этиб кишилик жамияти фаолиятининг инъикоси сифатида шаклланиб боради. Одатда, муайян ғоялар алоҳида бир шахс онгида шаклланади. Ҳар томонлама пухта қайта ишлангач эса жамиятнинг турли катламларига тарқалади, турли элатлар ва миллатлар орасида ёйилади. Улар фаолиятининг мотивига айланади. Мустақил ҳаётга қадам қўяётган янги авлод жамиятда мавжуд бўлган бунёдкор ғоялар таъсирида тарбияланади. Муайян қарашлар ва ғояларни ўз эътиқодига сингдиради, ўз навбатида, янги ғояларни яратади ва тарғиб килади. «Миллий ғоямизнинг узвий таркибий кисмларини ташкил қиладиган комил инсон, ижтимоий ҳамкорлик, миллатлараро тотувлик, динлараро бағрикенглик каби тамойилларнинг маъно-моҳиятини бугунги кунда мамлакатимизда олиб борилаётган маънавий-маърифий, таълим-тарбия ишларининг марказита қўйиш, уларни янги босқичга кўтариш, ёш авлодимизни ҳар томонлама мустақил фикрлайдиган етук дунёқараш эгалари қилиб тарбиялашдан иборат»’дир.
Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 14 сентябрда қабул қилинган «Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 25 августдаги «Миллий ғоя тарғиботи ва маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш тўғрисидаги» 451-сон ҳамда 2014 йил 6 февралдаги «Ўзбекистон Респуб-ликасида ёшларга оид давлат сиёсатини амалга оширишга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПҚ-2124-сон Қарорлари ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ёшлар орасида миллий ғоя тарғиботи самара-дорлигини оширишнинг педагогик механизмларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
Ўзбекистон Республикасининг «Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида»ги Қонуни билан тасдиқланган ёшлар орасида миллий ғоя тарғиботи самарадорлигини оширишнинг устувор йўналишлари аниқлаш-тирилган;
ёшлар орасида миллий ғоя тарғиботи самарадорлигини ошириш тузилмаси, ўсиш динамикаси ва баҳолаш мезонлари ишлаб чикилган;
ёшлар орасида миллий ғоя тарғиботи самарадорлигини оширишга доир маънавий-маърифий тадбирларни ташкил этишнинг ижтимоий, ташкилий ва шахсий компонентлари такомиллаштирилган;
миллий гоя тарғиботи самарадорлигини ошириш моделига асосланган ҳолда «Камолот» ёшлар ижтимоий ҳаракатининг тарғибот ва ташвиқот ишлари мониторинги тизими ишлаб чиқилган;
ижтимоий, интеллектуал (ақлий) ва эмоционал (ҳиссий) таъсир кўрсатиш механизмлари асосида ёшлар орасида миллий гоя самарадорлигини оширишнинг амалий-технологик тизими такомиллаштирилган.
ХУЛОСА
Амалга оширилган илмий тахлиллар, такдим этилган назарий методик, ишланмалар ва тавсияларни умумлаштирган ҳамда уларнинг самарадорлик даражасини баҳолаган ҳолда қуйидаги хулосаларга келдик:
1. Узбекистан халкининг миллий ғояси ўзида барча инсоний муносабатларни мужассамлаштирган бўлиб, у нафақат миллий, балки умуминсоний қадриятларнинг муайян кўриниши эканлиги назарий жиҳатдан асосланди. Шу жихатдан, бунёдкор ғоялар негизида шаклланган миллий ғоя тарғиботи самарадорлигини ошириш жамиятимиз ҳаётида долзарб вазифа сифатида ўрин эгаллади. Мазкур жараённинг педагогик муаммоларни аниқлаш, концепцияларини тузиш, таргибот технологияларини яратиш, эришилган натижаларни тахлил этиш ва уни тизимлаштириш ёшлар фаоллиги билан богликдир.
2. Миллий ғоянинг моҳиятини чукур англаб олиш, унинг тарихий, фалсафий, ижтимоий жиҳатларига асосланиш, ёшлар орасида миллий гоя таргиботи самарадорлигини оширишга каратилган компонентлар ва педагогик шарт-шароитларнинг ишлаб чиқилганлиги, бу жараёнга интенсив ёндашиш хамда омилларнинг ўзаро уйғунлиги илмий жихатдан очиб берилди.
3. Олиб борилган илмий тадқиқот натижаларига кўра, «Камолот» ёшлар ижтимоий харакатининг миллий гоя таргиботи самарадорлигини оширишда имкониятлари катта эканлиги аникланди. Тадкикот иши жараёнида мазкур имкониятлардан фойдаланган холда миллий гоя таргиботи долзарблаштирилди, тартиблаштирилди ва самарадорликни ошириш технологияларини ишлаб чиқиш орқали интенсив равишда амалга оширилиши кўзланган натижани берди.
4. «Камолот» ёшлар ижтимоий ҳаракати фаолиятида миллий ғоя тарғиботи самарадорлигини ошириш механизмини ишлаб чикиш оркали унинг бир бутун тизимини яратиш мухим ахамият касб этди. Бундай педагогик чора-тадбирлар таълим-тарбия тизими самарадорлигини ошириш билан бир каторда ёшларнинг комил инсон сифатида шаклланишини таъминлашга хизмат килади.
5. «Камолот» ёшлар ижтимоий харакати тизимида миллий гоя таргиботи самарадорлигини таъминлашга йўналтирилган педагогик жараённи назарий-амалий жиҳатдан асослаш долзарб илмий муаммога айланди. Чунончи, «Камолот» фаолияти оркали ташкил этилган педагогик жараён ёшларда мустақил билим олиш, ўз-ўзини тарбиялаш, ўз-ўзини ривожлантириш лаёқатини шакллантиришга каратилди. Бу эса миллий гоя таргиботига йўналтирилган янги педагогик тизимнинг шаклланишига асос бўлди.
6. Миллий гоя тарбиғотига йўналтирилган педагогик жараённи ташкил этишда узвийлик, узлуксизлик, тизимлилик, мунтазамлик принципларига таяниш, миллий гоя таргиботига йўналтирилган ўкув-тарбия тизимининг компонентларини яратиш, педагогик шарт-шароитлар, таъсир этувчи омиллардан ҳамда бир қатор интерфаол усуллардан унумли фойдаланиш оркали бу жараёнга илмий изох берилди.
7. «Камолот» ёшлар ижтимоий ҳаракати фаолиятида педагогик фаолиятнинг ижодкорлик тамойилига асосланган йўналишларини танлаш, миллий гоя таргиботи учуй хизмат киладиган педагогик технологиялардан самарали фойдаланиш, миллий гоявий карашлар ва шахсий кобилиятларни ижтимоийлаштириш ёшлар ҳаётий йўналишларни белгилашнинг мухдм шарти бўлди.
8. «Камолот» ёшлар ижтимоий харакати фаолияти оркали миллий гоя таргиботи самарадорлигини оширишга қаратилган тадқиқот ишини ташкил этиш ва унинг босқичларини тўғри белгилаш мухим ахамият касб этди. Миллий гоя таргиботи самарадорлигини таъминлашга хизмат килувчи моделнинг ишлаб чиқилганлиги ва унинг асосида ташкил этилган тажриба-синов ишлари ёшларда миллий ғояга дойр билим, кўникма ва малакаларни шаклланишига, интеллектуал, маънавий-ахлоқий жиҳатдан купли ижтимоий фаолликка эришишларига олиб келди.
9. Жамиятимиздаги маънавий-мафкуравий муҳитнинг согломлигини таъминлаш, ёшларнинг буюк мақсад йўлида собитқадам бўлишларига эришиш, Ватан равнақи, юрт тинчлиги, халқ фаровонлиги йўлида хизмат қилишга доир кўникмаларини шакллантириш, хаётий тажрибаларнинг мунтазам ортиб бориши, билим олиш, спорт билан шуғулланиш, касб-ҳунар сирларини эгаллашлари, санъатга, бадиий адабиётга бўлган эҳтиёжларини қондиришлари, салбий хулқ-атвор кўринишларининг камайиши ёшларда мафкуравий иммунитетнинг кучаяётганлигида намоён бўлади.
10. Миллий ғоя таргиботи самарадорлигини таъминлаш жараёнини тўғри ташкил этиш мақсадида профессор-ўқитувчиларнинг қўллаган илғор тажрибаларидан фойдаланиш, намуна кўрсатиш, билимларни узлуксиз эгаллаш, ўқув ҳамда амалий фаолиятни уйғунлаштириш, илғор педагогик технологиялар имкониятларидан фойдаланиш, мутахассисликка дойр чукур билим бериш асосида ёшларнинг иқтидорларини рўёбга чиқариш, манбалар устида мустақил ишлашга ўргатиш, ижтимоий-сиёсий воқеалардан хабардорлигини ошириш, муаммоли вазиятлар яратиш оркали эркин, мустақил фикр юритишга йўллаш кабилардан фойдаланиш мухим ахамият касб этди.
Икки карра ночизиқли муҳитда иссиқлик тарқалиш жараёнини математик моделлаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон миқёсида фаннинг механика, физика, технология, биофизика, биология, экология, тиббиёт ва бошқа турли соҳаларида учрайдиган, ночизиқли дифференциал тенгламалар орқали ифодаланувчи ҳодиса ва жараёнларнинг математик моделларини ўрганишга катта қизиқиш борлиги кузатилмокда. Бундай моделларнинг асосини параболик типдаги хусусий ҳосилали чизиқсиз дифференциал тенгламалар ташкил этиб, улар учун қўйиладиган Коши масаласи ҳамда чегаравий масалаларнинг ечимлари хоссаларини ўрганиш ва сонли ечиш такрибий ечиш усуллари асосида амалга оширилади. Бунда асосий ўринни табиатшуносликда учрайдиган турли чизиқсиз жараёнларни моделлаштирувчи параболик типдаги бузилувчи тенгламалар ва уларнинг системалари эгаллаб келмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда амалий математиканинг долзарб йўналишларидан бири бўлган турли физик, биологик, технологик хамда кимёвий жараёнларнинг чизиқсиз математик моделларини тадқиқ этишга ва уларни амалиётга татбик этишга бўлган эътибор кучайтирилди. Шу нуктаи назардан, энергетика, тиббиёт хамда нефть ва газ сохаларида амалий татбиққа эга бўлган иссиқлик ўтказувчанлик, фильтрация, биологик популяция жараёнларини ифодаловчи қатор математик моделлар устида салмоқли илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда.
Ҳозирги кунда жаҳонда квазичизиқли параболик типдаги бузилувчи тенламалар ва уларнинг системалари орқали ифодаланувчи жараёнлар математик моделларининг кенг тарқалиши, уларнинг фундаментал сақланиш қонуниятларидан келиб чиқиши билан изохданади. Шу сабабли ҳам бир қарашда ҳеч қандай умумийликка эга бўлмаган икки физик жараёнларнинг математик моделлари турлича сонли параметрлар билан бериладиган айнан бир хил чизиқсиз диффузия тенгламаси орқали тасвирланади. Ҳозирги кунда бундай тенгламаларни ўрганиш ва амалиётга татбиқ этиш юзасидан қуйидаги йўналишлардаги илмий-тадкиқот изланишларини амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: чизиқсиз математик моделларнинг сифат хоссаларини ўрганиш усулларини ишлаб чиқиш; ечимларнинг вақт бўйича аниқ бахоларини топиш; чизиқсиз эффектларни аниклаш; тежамкор сонли схемалар ишлаб чиқиш; чизиқсиз жараёнларнинг математик моделларини ўрганишга ёрдам берувчи амалий дастурлар мажмуини яратиш ва жараёнларни вақт бўйича кечишини назорат қилиш. Юқорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2012 йил 21 мартдаги ПҚ-1730-сон «Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш ва янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «Узбекистан Республикасининг саноатини 2011-2015 йилларда ривожлантиришнинг устувор йўналишлари ҳақида»ги Қарорлари, "Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 1февралидаги 24-сонли «Жойларда компьютерлаштириш ва ахборот коммуникация технологияларини бундан кейинги ривожлантиришга шароитлар яратиш учун чора-тадбирлар тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади квазичизиқли параболик типдаги тенгламалар ва уларнинг системалари билан ифодаланувчи нолокал чегаравий шартга эга бир жинсли ва бир жинсли бўлмаган муҳитларда иссиклик тарқалиши жараёнларини чизиқсиз математик моделларининг сифат хоссаларини сонли ва аналитик тадкик этиш, чизиксиз чегаравий масалаларни сонли ечиш учун дастурий воситалар мажмуини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
чизиқсиз чегаравий шарт билан берилган манбага эга бўлмаган бир жинсли муҳитда иссиқлик таркалиши модели учун вақт бўйича глобал ва глобал бўлмаган ечимларга эга бўлиш шартлари аниқланган;
ўзгарувчан зичликнинг чизиқсиз масаларнинг вақтга кўра глобал ечимга эга бўлишлик ва эга бўлмаслик шартларига таъсири аниқланган;
Нейман масаласи шаклида ифодаланувчи математик моделларнинг секин ва тез кечувчи диффузия ҳоллари учун Фуджита типидаги критик экспонента киймати топилган;
иккинчи тур чегаравий масала билан тасвирланувчи математик моделлар учун тез ва секин диффузия холларида ечимнинг глобал мавжудлик критик экспонентаси топилган.
бир жинсли ва бир жинсли бўлмаган муҳитда секин кечувчи иссиқлик ўтказувчанлик масаласининг умумлашган ечимлари учун куйи ва юкори бахолар курилган;
эталон тенгламалар усули ёрдамида икки ва уч карра чизиқсиз иссиклик ўтказувчанлик масалаларининг турли автомодель ечимлар асимптотикаларининг бош ҳадлари олинган.
ўзгарувчан зичликли иссиклик ўтказувчанлик моделларининг сифат хоссаларини ўрганиш учун сонли хисоблаш схемалари таклиф этилган, алгоритмлар, дастурий воситалар комплекси ишлаб чикилган, хамда чизиқсиз масалаларнинг ечимлари Visual Studio (С#) муҳитида визуаллаштирилган.
ХУЛОСА
«Икки карра ночизикли муҳитда иссиқлик тарқалиш жараёнини математик моделлаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Нолокал чегаравий шартга ва ўзгарувчан зичликка эга ночизикли параболик типдаги тенгламалар билан ифодаланувчи иссиклик тарқалиши, ноньютон политропик фильтрация, диффузия жараёнларининг чизиқсиз математик моделлари ечимларининг вақт бўйича глобаллик ва глобал бўлмаслик шартлари топилганлигини келтириш мумкин.
2. Бир жинсли бўлмаган муҳитда иссиклик тарқалиши жараёнининг нолокал масалалари учун Фуджита типидаги критик экспоненталар топилганлигини кайд этиш лозим.
3. Узгарувчан зичлик ва нолокал чегаравий шартга эга иссиклик ўтказувчанликнинг чизиқсиз математик модели глобал ва чегараланмаган ечимларининг юкори ва куйи баҳолари олинганлигини таъкидлаш лозим.
4. Икки карра чизиқсизлик ва ўзгарувчан зичликка эга секин диффузияли чизиқсиз политропик фильтрация жараёни математик модели учун кўчишнинг чекли тезликда содир бўлиш ва фазовий локаллашиш хоссалари ўрнатилганлигини келтириш мумкин.
5. Икки карра чизиқсизлик ва ўзгарувчан зичликка эга тез диффузияли чизиқсиз политропик фильтрация жараёни математик модели учун кўчишнинг чексиз тезликда содир бўлиш хоссаси исботлашга эришилганлигини таъкидлаш лозим.
6. Манба ва ўзгарувчан зичликка эга бир жинсли бўлмаган муҳитда иссиклик ўтказувчанликнинг бузилувчи тенгламаси учун Коши масаласининг компакт юритувчили умумлашган ечимлари асимптотикалари исботланганлигини кайд этиш мумкин .
7. Нолокал чегаравий шарт ва ўзгарувчан зичликка эга политропик фильтрация тенгламалари системаси ечимларининг вакт бўйича глобаллик ва глобал бўлмаслик шартлари хамда асимптотик ифодаларини исботлашга эришилганлигини айтиб ўтиш лозим.
8. Узгарувчан зичлик ва нолокал чегаравий шартга эга иссиклик ўтказувчанлик жараёни математик моделининг чизиқсиз хоссаларини ўрганиш учун тежамкор сонли схемаларни кайд этиш лозим.
9. Чизиқсиз иссиклик таркалиш масаласини сонли ечиш учун ҳисоблаш схемалари, алгоритмлар ва Visual Studio 2012 (С#) мухитида дастурий востилар комплекси ишлаб чикилганлигини кайд этиш лозим.
Шахсга йўналтирилган таълим технологиялари асосида бўлажак ўқитувчиларда фуқаролик позициясини ривожлантиришнинг ташкилий-методик асосларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан қабул қилинган «Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси» демократик қадриятлар, инсон ҳукуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишни таъминлаш, фукароларнинг ўз салоҳиятини рўёбга чикариш, уларнинг ижтимоий, ижтимоий-иқтисодий фаоллиги ва ҳуқуқий маданиятини юксалтиришда муҳим аҳамият касб этмокда.
Мустақилликнинг дастлабки йилларидан бошлаб мамлакатимизда давлат ва жамият бошкарувида демократик ислоҳотларни амалга ошириш, юксак маънавиятли, мустақил ва эркин фикрлайдиган, замонавий илм-фан ютуқларини пухта ўзлаштирган, соғлом эътиқодли, ҳар томонлама баркамол авлодни вояга етказиш, ижтимоий муносабатларни ташкил этишда конун устуворлигига эришиш, жамият бошқарувида фуқаролар ва жамоат ташкилотлари иштирокини таъминлаш ҳамда эркин фуқаролик жамиятини барпо этиш масалаларига алоҳида аҳамият берилмокда. Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги Қонуни ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури»да фуқаролик позициясини ривожлантиришнинг муҳим йўналиши сифатида юксак маънавиятли, рақобатбардош ва юксак касбий маданиятга эта мутахассисларни тайёрлаш муҳим вазифа сифатида белгиланди.
Жаҳонда ҳар бир давлат ўз фуқароларида замон талабларига хос сифатлар ва жамият мақсадларига мос қадриятларни карор топтиришни асосий мақсад сифатида белгилайди. Баркарор тарақкиёт ва юксаклик сари интилаётган давлатларнинг тажрибаси билан танишиш оркали бўлажак ўкитувчиларда фукаролик туйғусини тарбиялаш, ижтимоий дахлдорлик ҳиссини шакллантириш, ўз-ўзини англаш, бағрикенглик, адолатпарварлик каби сифатларни қарор топтириш, фуқаролик позициясини замон эҳтиёжлари ва жамият манфаатларига мослаштириш асосида ривожлантириш зарур, деган хулосага келинди. Ана шу нуқтаи назардан бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позициясини ривожлаштириш жараёнига шахсга йўналтирилган таълим технологияларини татбиқ этиш, фукаролик позициясини ривожланганлик даражасини ташхис этиш мезонларини аниклаш ва баҳолаш методикасини ишлаб чиқиш; ташкилий-интеграцион модел асосида бўлажак ўкитувчиларда фукаролик позициясини ривожлантириш механизмларини такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 6 февралдаги «Узбекистан Республикасида ёшларга оид давлат сиёсатини амалга оширишга қаратилган кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПҚ-2124-сон Қарори, шунингдек, 2016 йил 14 сентябрда кабул килинган «Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида»ги Узбекистан Республикасининг Қонуни ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позициясини ривожлантиришнинг ташкилий-методик асосларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позициясини ривожлантиришга дойр умуммаданий, методик, умумкасбий компетенцияларнинг интегратив, ташкилий, диагностик функциялари ва ижтимоий-амалий компонента такомиллаштирилган;
бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позициясини ривожлантиришда динамик ўзгаришларнинг самарадорлигини аниклаш ва баҳолашнинг когнитив мезонини ижтимоий аҳамиятнинг англанганлиги, хулқ-атвор ва натижавий мезонларнинг сифатларни шаклланганлигини ташхис этишга доир кўрсаткичлари аниқлаштирилган;
бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позициясини ривожлантиришга доир тарбиявий ишларни лойиҳалаштириш босқичининг кутиладиган натижанинг кафолатланиши хамда режалаштириш босқичининг профессор-ўкитувчи ва талабаларнинг хамкорликдаги фаолиятини ташкил этиш компонентлари такомиллаштирилган;
бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позициясини ривожлантиришга доир тарбиявий тадбирларни ташкил этиш жараёни олий таълим муассасалари ва ижтимоий институтлар фаолиятини уйгунлаштириш асосида такомиллаштирилган;
ижтимоий муҳит таъсири ҳамда бўлажак ўкитувчиларнинг кизиқиш ва эхтиёжларининг алокадорлигини таъминлашга қаратилган ташкилий-интеграцион модел асосида бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позициясини ривожлантиришга доир таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
1. Бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позициясини ривожлантиришга йўналтирилган тарбиявий ишлар тизимининг асосий негизини куйидаги сифат кўрсаткичлари ташкил этади. Жумладан, фукаролик туйгуси, ижтимоий дахддорлик ҳисси, ўз-ўзини англаш, бағрикенглик, қонунларга хурмат билан муносабатда бўлиш, ҳушёрлик, огоҳлик, маънавий тахдидларга муросасиз бўлиш каби сифатлар асосида фукаролик позицияси намоён бўлади.
2. Фукаролик позициясини ривожлантириш яхлит педагогик жараённинг асосини ташкил этиб, мазкур жараёнда шахснинг қизиқишлари, эҳтиёжларини жамият манфаатлари билан уйғунлаштириш талаб этилади. Шахсга йўналтирилган таълим тизими жамият ва шахс интеграциясининг педагогик механизми ҳисобланади.
3. Шахсга йўналтирилган таълим технологиялари ҳар бир талабани кундалик кизғин ақлий меҳнатга, ижодий ва мустақил фикр юритишга ўргатиш, шахс сифатида онгли мустақилликни тарбиялаш, ҳар бир талабада шахсий қадр-қиммат туйғусини вужудга келтириш, ўз кучи ва қобилиятига бўлган ишончни мустаҳкамлаш, таҳсил олишда масъулият ҳиссини шакллантиришни кўзда тутади.
4. «Ўқитувчи-талаба» муносабатларидаги ҳамкорлик - бу билимларни ўзлаштириш жараёнининг ташкил этилиши ва эришилган натижаларнинг биргаликдаги таҳлили, ўзаро самимийлик, бир-бирини тушуниш, катталар ва ёшларнинг ҳамкорликдаги ривожлантирувчи фаолиятидир. «Шахс (талаба)-шахс (талаба)» муносабатлари хамкорликнинг турли шакллари (ўзаро уйғун ҳаракатланиш, биргалиқда иштирок этиш, бирга қайғуриш, бирга ижод қилиш, биргаликда бошқариш)да акс этувчи умумий жамоавий ишда тўлиқ намоён бўлади.
5. Талабаларда фукаролик позициясини ривожлантиришга йўнал-тирилган ўқув-тарбия жараёни самарадорлигини таъминлаш учун қатор чора-тадбирларни амалга ошириш максадга мувофикдир. Фукаролик жамияти ўзига хос модел бўлиб, унинг асосини фукаролик позициясига эга бўлган шахс ташкил этади. Шунинг учун хам бундай субъектлар бир томондан ушбу жамиятга нисбатан юқори даражадаги шахсий мустақилликка эга бўлиши лозим.
6. Бўлажак ўкитувчиларда фукаролик позициясини ривожлантиришда таълим-тарбия ва ижтимоий тажриба уйғунлигини таъминлаш; миллий ғоя ва мафкуранинг таъсирчан воситаларини амалиётга татбиқ этиш; оила, маҳалла ва таълим муассасаси ҳамкорлиги асосида фаол фуқарони тарбиялашга доир тарғибот ва ташвиқот технологияларидан фойдаланиш; ижтимоий фойдали меҳнатга жалб этиш ва бунёдкорлик харакатининг имкониятларини тўлиқ сафарбар этиш мақсадга мувофиқ.
7. Ижтимоий-гуманитар фанларини ўқитиш жараёнида талабаларнинг ўз-ўзини бошқариш ва тарбиялаш имкониятини кенгайтириш асосида мустақил ижодий фаолиятга жалб этиш, ижобий психологик муҳитни яратиш, уларнинг қизиқиш ва эхтиёжларини инобатга олиш, ишонч ва ташаббусларни қўллаб-кувватлаш, хамкорлик, субъективлик, танлаш ва индивидуал ёндашув каби тамойилларнинг устувор ахамият касб этиши аниқланди.
8. Тажриба-синов ишлари даврида ташкил этилган амалий фаолият шахсга йўналтирилган таълим технологиялари асосида ижтимоий-гуманитар фанларни ўқитиш бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позицияси негизида акс этадиган мустакил фикрлаш, шахсий мулохазаларни эркин баён этиш, билдирилган фикрни далиллар билан асослаш, конгруэнтлик, лидерлик каби сифатларни ривожлантиришда катта имкониятларга эгалигини тасдиклади.
9. Шахсга йўналтирилган таълим технологиялари асосида аудиториядан ташқари ўтказиладиган тарбиявий тадбирларни лойихалаш ва режалаштириш хамда талабаларнинг шахсий ташаббус ва интилишларини хисобга олган холда ташкил этиш ижтимоий фаол фукарони тарбиялаш имкониятини тўлиқ рўёбга чикаради. Тажриба-синов ишлари жараёнида талабаларнинг акмеологик кобилиятлари ва аутопсихологик компетентлиги асосида ташкил этилган тарбиявий тадбирларнинг юкори самара бериши ўз исботини топди.
10. Бўлажак ўқитувчиларда фукаролик позициясини самарали ривожлантириш имкониятига эга технологиялар тизимини ишлаб чиқиш, шунингдек, фукаролик позициясини ривожлантиришнинг фалсафий, тарихий, ҳуқуқий, педагогик, психологик ва методик жиҳатларини ёритувчи ўқув-услубий кўлланмалар, электрон дарсликлар ва ишланмалар яратиш мақсадга мувофиқ.
Қорақалпоғистонда XX аср иккинчи ярми – XXI аср бошида таълим-тарбиявий фикрларнинг ривожланиши
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жаҳонда таълим тизимини ривожлантиришнинг методологии асоси сифатида педагогии финрлар тарақииёти масаласи, таълим-тарбия соҳасида қўлга ииритилган ютуқлар ва ўз ечимини иутаётган муаммоларни таднии этиш устувор аҳамият иасб этмонда.
Мустаииллиннинг дастлабии йилларда «Бизнинг давлатимиз мутахассислар тайёрлашнинг илғор жаҳон тажрибасини ненг жалб этади. Ва, энг аввало, бевосита Ўзбеиистоннинг ўзида юқори сифатли таълим учуй шароитлар яратади. Х-ХП ва XIV-XVI асрларда Моварауннахр маданияти гуллаб-яшнаган даврда бу ердаги нўплаб шахарларда олий ўқув юртлари бўлиб, илмий мариазлар ҳисобланар эди. Ҳозирги ваитда бу нутлуг анъана тииланмонда. Бизнинг халқимизнинг доимий фазилати бўлган ҳақиқатни билиш йўлидаги саботни фан, технииа, технология, бошқарув ва информатииада эришилган жахон ютунларини ўзлаштиришга йўналтириш иераи бўлади»1, - деган натъий хулосага келинди.
Қорақалпок халкининг таълим-тарбиявий фикрлари қадимги даврлардан таракқий топиб, тарихий анъаналари ва ёшлар тарбияси тўғрисидаги қарашлари Марказий Осиё халқлари педагогии фикрлари билан алокадорликда ривожланди. Халқ сифатида ўзига хос маданияти, тарбиявий анъаналари шаклланди. Қорақалпок халкининг ўзига хос миллий маданияти ва педагогикаси тарихини чукур ўрганиш ҳамда улардан ҳозирги замон таълим-тарбия тизимида мақсадга мувофиқ фойдаланиш муҳим вазифалар ҳисобланади. Чунки ўтмишдаги ва бугунги илғор тажрибалар педагогик фикрларни янада ривожлантиришга, таълим ва тарбия тизимини такомиллаштиришга ёрдам беради. XX асрнинг 50-йилларидан XXI асрнинг бошларигача бўлган даврда педагогик фикрлар ривожи ҳолатини илмий ўрганиш, уни бугунги кун талаби доирасида маълум бир тизимга солиш ва ривожланиш жараёнларини илмий тахдил этиш кун тартибида қорақалпоқ халкининг таълим-тарбиявий фикрларини ўрганиш бўйича турган асосий муаммолардан биридир. Шу туфайли бугунги кунда Қоракалпоғистонда мустақиллик давридаги педагогика фанини янада такомиллаштиришга доир педагогик қарашларни, методика масалаларига тааллуқли илғор фикрларни ўрганиш, тахдил этиш зарурияти педагогика тарихининг долзарб масалаларидан бири сифатида илмий тадкиқот ишлари олиб боришни тақозо этади.
Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 9 июлдаги «2004-2009 йилларда мактаб таълимини ривожлантириш Давлат умуммиллий дастурини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 321-сон Қарори, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгашининг 2010 йил 9 апрелдаги “Узлуксиз таълим тизимини мазмунан модернизациялаш ва таълим-тарбия самарадорлигини янги сифат даражасига кўтариш бўйича ҳамкорлик тўғрисида”ги 01-09/2-04/241-сон баённома қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистонда XX аср иккинчи ярми ва XXI аср бошидаги таълим-тарбиявий фикрлар ривожининг устувор йўналишларини аниқлаштириш ҳамда илғор педагогик тажрибаларни узлуксиз таълим тизимига жорий этиш механизмларини такомиллаштириш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
XX асрнинг иккинчи ярми ва XXI аср бошида Қорақалпоғистонда таълим-тарбиявий фикрлар ривожининг тарихий таракқиёт ҳамда маданий ҳаёт билан боғлиқ этник, миллий менталитет ва маърифатпарварликка доир ижтимоий-педагогик хусусиятлари очиб берилган;
Қорақалпоғистондаги XX аср охири ва XXI аср бошидаги узлуксиз таълим тизимида олиб борилган ислоҳотларни баҳолашнинг умумдидактик мезонининг интеллектуал, амалий йўналтирилганлик, сифат ва рақобатбар-дошликни таъминлаш ҳамда хусусий-методик мезонининг аник максадга йўналтирилганлик ва рефлексияга доир кўрсаткичлари аниклаштирилган;
мустақиллик йилларида Қорақалпоғистонда таълим тизимини ислоҳ қилишнинг антропологик, аксиологик ва акмеологик компонентларини таълим-тарбиявий фикрлар тараққиётининг илғор тажрибаларига асосланган ҳолда такомиллаштиришга доир таклиф ва тавсиялар ишлаб чикилган;
Қорақалпоғистондаги XX аср иккинчи ярми XXI аср бошидаги таълим-тарбиявий фикрларнинг миллий хусусиятлари, педагогик ғоялар интеграция-сининг шахе ва жамият ривожига таъсирини асослашга доир ташкилий-тузилмали модел ишлаб чикилган;
педагогик воқеликни тизимли прогнозлаш асосида Қорақалпоғистонда таълим-тарбиявий фикрлар ривожланишининг истиқболдаги йўналишларини аниқлаштиришга доир таклиф ва тавсиялар ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
Қорақалпоғистонда XX аср иккинчи ярми - XXI аср бошидаги таълим-тарбиявий фикрлар таракқиётига дойр тадкиқот натижалари асосида куйидаги хулосаларга келдик:
1. Қорақалпоғистонда XX асрнинг иккинчи ярмидаги ижтимоий ҳаёт, маориф ва илмий - педагогик фикрлар шаклланишининг шарт-шароитлари, педагогика назарияси ва тарихи ривожланишининг ўзига хосликлари, ўкитиш методикаси ва ушбу йўналишдаги педагогик фикрларнинг ўзига хосликлари аниқланди.
2. Мустақиллик шарофати билан Ўзбекистоннинг таркибий кисми бўлган Қоракалпоғистонда “Таълим тўғрисида”ги Қонун ва “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури” шунингдек, амалга оширилаётган ислоҳотлар педагогик фикрларнинг ривожланишига, мактаблар ва касбий таълим тизимининг такомиллашишига, умуман, узлуксиз таълимнинг барча соҳаларида ўзгаришлар ва янгиланишларга асос бўлди.
3. Қоракалпоғистонда истиқлол йилларида педагогика тарихи, тарбия назариясига доир тадқиқотларнинг илмий таҳлили шуни кўрсатдики, бу тадқиқотларда мазкур масалаларга янгича ёндашувлар, коракалпоқ халкининг таълим-тарбиявий анъаналарининг қайта тикланиши кабилар кузатилди ва бу педагогик фикрлар тараққий этишининг хақикий намунаси бўлди.
4. Қоракалпоғистонда таълим-тарбияга доир фикрлар таракқиётида ўкув фанларини ўқитиш методикаси, таълим жараёнига инновацион методларни олиб кириш, илғор педагогик ва ахборот технологияларини қўллаш, шунингдек, мустақиллик даври ўқитувчиси олдига кўйилаётган замонавий талаблар ва имкониятлар хақидаги илмий-педагогик фикрларнинг илгари сурилиши ёшларни баркамол авлод сифатида тарбиялашнинг асосий омиллари эканлиги аниқланди.
5. Қоракалпоғистонда мустақиллик йилларидаги педагогик фикрларнинг таълим самарадорлигига таъсири даражаси илм-фан, шу жумладан, педагогика фанининг тарихий таракқиёт йўли, унинг амалий тажрибасидан унумли ва ўринли тарзда ижодий фойдалана олиш мустақил юртимизда таълим тизими ва тарбия жараёнларидаги бугунги кун талабларини ва янги вазифаларни самарали ҳал этишнинг асосий вазифалардан бири хисобланиши маълум бўлди.
6. Қорақалпоқ халқининг миллий менталитета, ижтимоий ҳаёти ва миллий ўзига хос жиҳатларини инобатга олган ҳолда мавжуд бўлган педагогик қарашлари, педагог олимларимизнинг таълим-тарбияга оид фикрлари бой, тарихий-миллий тажрибалар асосида ривожланди, улардан узлуксиз таълим тизимида ўринли ва унумли фойдаланиш ўзининг самарасини бериши муқаррар эканлиги аникланди.
7. Тадқиқот материалларидан «Умумий педагогика», «Тарбиявий ишлар методикаси», «Маънавият асослари», «Қорақалпоғистон тарихи» фанларини ўқитиш жараёнида ёшларни миллий ғурур ва ифтихор, ватанпарварлик руҳида тарбиялаш, маънавий-маърифий таълимотлар тарақкиёти билан таништириш, мустақиллик тушунчаларини янада такомиллаштиришда кенг фойдаланиш лозим.
8. Олий ўкув юртларида ўтказиладиган маънавият кунлари, шунингдек, ўрта махсус таълим муассасалари ва умумий ўрта таълим мактаблари тарбиявий ишлар ва соатлар режаларига диссертация материалларида илгари сурилган педагогик ғояларни кенг татбиқ этиш зарур.
9. Педагог олимларнинг таълим-тарбиявий фикрларидан таълим жараёнини ташкил этишда, илғор педагогик иш тажрибларидан технологик, ижодий, аксиологик парадигмаларга асосланган ҳолда шахсга йўналтирилган таълимни амалга оширишда кенг фойдаланиш лозим.
10. Қорақалпоғистонда XX аср иккинчи ярми - XXI аср бошидаги таълим-тарбиявий фикрлар тараққиётига дойр тадкикот натижаларидан дарслик, ўкув қўлланмаларнинг мазмунини бойитиш, электрон ўкув адабиётларини яратишда фойдаланиш мумкин.
Экспериментал шароитда фитоэкдистероидларни меъёрий ва турли патологик ҳолатларда иммуногенезга самарадорлигини баҳолаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Кейинги йилларда жаҳонда ўсимликлар таркибидан доривор воситаларни ажратиб олиш ва улар асосида янги доривор бирикмалар олиш 50-60% ташкил қилади. Улар орасида иммунрағбатловчи хусусиятга эта воситаларга алохида эътибор қаратилмокда. Фитоэкдистероидлар кўплаб касалликлар ва тобора ортиб бораётган спорт кжламалари натижасида иммун тизимидаги ўзгаришларларга ва иккиламчи иммун танкислиги ривожланишида қўлланганда юкори самарадорликни намоён қилади. Шу сабабли тиббий амалиётга иммунитет жараёнларни ратбатловчи воситаларни жорий қилишга кўплаб давлатларда жуда жиддий эътибор қаратилмоқда.
Республикамиз мустакилликка эришгандан буён фармацевтика саноатини сифат жиҳатдан ривожлантириш йўналишида илмий тадқиқотларни юкори даражада ташкил этиш ва махаллий хомашёлар бозорини сифатли дори воситалари билан таъминлаш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада иммункоррегирловчи хусусиятларига, организмдаги бошқа ўзгаришларига хам ижобий таъсир кобилиятига эта бўлган дори воситалари яратилмокда ва кенг қўлланилмокда.
Бугунги кунда дунё амалиётида келиб чиқиши ва таъсир механизми турлича бўлган биологик фаол препаратларни синтез килиш ва улар асосида иммунитет тизим хасталикларига карши дори воситаларини яратиш долзарб хисобланади. Шу жихатдан илмий тадқиқотларнинг долзарб йўналишларига мавжуд бўлган синтетик келиб чиқишга эта иммунмодулловчи препаратлар (левамизол, полиоксидоний), кора мол айрисимон (тимус) безидан (тактивин, тимоптин, вилозен) ва хайвонларнинг илик хужайраларидан олинадиган (миелопид) ва бошқа пептид табиатга эга препаратлардан ташқари, ўсимликлардан олинадиган, юқори иммунмодулловчи фаолликка ва организм учун кўп қиррали протектив таъсирга эга бўлган препаратларни синтези муаммолари хам киради. Фитоэкдистероидлар асосида иммун тизим ўзгаришлари, иккиламчи иммун танқислиги ва турли патологик ҳолатларни профилактика килиш ва даволаш дори препаратларини яратиш, фармакологик хусусиятларини аниқлаш хамда уларнинг таъсир механизмларини аниклаш кабилар мазкур тадқиқотнинг долзарблигини белгилайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон Қарори билан тасдиқланган «Соғликни сақлаш тизимини ислох килишни янада чукурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2016 йил 16 сентябрдаги ПҚ-2595 «Фармацевтика саноатини ривожлантиришнинг 2016-2020 йилларга мўлжалланган дастури ҳакида» хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади маҳаллий хомашёдан ажратиб олинган фитоэкдистероидларни меъерда ва иккиламчи иммун танқисликда иммунмодулловчи сифатида экспериментал баҳолаш, амалий фойдаланиш имкониятларини асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор фитоэкдистероидлар иммунмодулловчи ва иммунрағбатловчи воситалар сифатида хамда уларнинг кимёвий структурасининг иммунотроп таъсири билан ўзаро алоқадорлиги аниқланган;
экдистерон ва туркестерон, шунингдек, таркибида фитоэкдистероидлар жамланган Silene viridiflora, Silene brahuica ва Ajuga terkestanica дан олинган препаратлар хайвонлар организмидаги иммун жараёнларни ратбатлаши аниқланган;
интакт ҳайвонларда стресс, узок муддат жисмоний харакат, токсик гепатит, нур касаллиги ва ансмияда ривожланадиган иккиламчи иммун танқислигида иммунитетнинг марказий ва периферик органларидаги хужайраларнинг умумий сони ортиши, эритро- ва лейкопоэзининг стимуляцияси аниқланган;
фитоэкдистероидлар иммунжавобда антигенлар рақобати феноменини бекор қилиши, қон ҳосил қилувчи илдиз хужайралар пролиферацияси стимуляция қилиши ва тимус хужайраларининг митоз фаолиятини кучайтириши аниқланган;
илк бор фитоэкдистероидларнинг патология олди ва патологик ҳолатлар функционал-метаболик кўрсаткичларига иммунотроп ва фармакокоррегирловчи таъсирининг ўзаро боғлиқлиги исботланган;
фитоэкдистероидлар юкори оксил синтезловчи фаоллигини хисобига иккиламчи иммунтанқислик холатларида хужайравий иммунитет ва фагоцитоз фаолиятини рахбатлаши, биокимёвий ва физиологик жараёнларни бошқариши аниқланган;
фитоэкдистероидлар полифункционал восита сифатида жараёнларни раҳбатловчи, оқсил-анаболик хусусиятли ва иммун тизимидаги иккиламчи иммунтанқислик холатларини коррегирловчилиги аниқланган.
ХУЛОСА
1. Фитоэкдистероидлар (индивидуал бирикмалар ва таркибида фитоэкдистероидлар жамланган препаратлар) сут эмизувчилар (сичқонлар, каламушлар, хомяклар) ва кушлар (жўжалар) организмида меъёрдаги каби, айникса турли патологик ҳолатларда ифодаланган иммунрагбатловчи таъсирни намоён килади. Улар таъсирида қўй эритроцитлари билан иммунлашга жавобан талокда АҲҚҲ сони ортишида намоён бўладиган бирламчи антитела хосил килиш жараёни кучаяди, конда антитела титри ортади, фагоцитоз фаоллашади, иммунитетнинг марказий ва периферик органлари хужайралилиги ортади, эритро- ва лейкопоэз рагбатланади, сичконлар кораталогида кон хосил қилувчи илдиз хужайраларнинг пролифератив потенциали ортади.
2. Тадқиқ килинган индивидуал фитоэкдистероидлар орасида иммурагбатловчи фаоллик: 2-дезокси-а-экдизон < а-экдизон < А интегристерон < А ва В силенеозидлар < экдистерон < туркестерон йўналишида ортиб борди. Энг кўп фаоллик Silene viridiflora, Silene brahuica ва айникса Ajuga turkestanicajxaw олинган таркибида фитоэкдистероидлар жамланган препаратлар намоён килди. Улардан энг фаоллари (экдистерон, туркестерон ва Ajuga turkestanica дан олинган таркибида фитоэкдистероидлар жамланган препарат) ўзининг иммунрағбатловчи таъсирига кўра маълум бўлган иммуномдулловчи воситалар: Т-активин ва иммуналдан қолишмайди, хатто фаоллиги бўйича улардан устунлик хам килади.
3. Фитоэкдистероидларнинг энг аник иммунрагбатловчи самараси улар продуктив фазанинг бошланиши ёки авжига чикканида киритилганда, яъни плазматик хужайраларнинг энг кўп оқсилсинтезловчи фаоллиги вазиятида кайд килинди. Уларнинг таъсири нафакат АҲҚҲ сони ортиши ва антиген стимуляцияга жавобан оширилган антитела хосил килиш хисобига, балки антитела хосил килиш жараёнига заҳира “етилган” антителопродуцентларнинг жалб килиниши хисобига хам каралиши мумкин. Фитоэкдистероидларнинг аҳамиятли иммунотроп воситалар сифатида тавсифловчи таъсирининг яна бир томони хайвонларни от эритроцитлари ва қўй эритроцитлари билан мунтазам иммунизациялаганда антигенлар рақобати феноменини бекор килиш кобилияти саналади.
4. Сичконларга фитоэкдистероидлар киритилганидан кейин (экдистерон мисолида ўрганилди) ўтказилган иммунитет марказий органи тўқимасининг гистоморфологик тахдили кўрсатдики, бу ҳолатда тимус ҳужайралари пролиферацияси сезиларли даражада ортиши кузатилади, бунда пролиферация индекси (апоптотик индекснинг митотик индексга нисбати) бу органда тимик эпителиоцитлар ва тимоцитларнинг юкори тезликда янгиланишини кўрсатади, унда микроциркуляцияни сақлаб колади, резидент макрофагларнинг орган ўзига хос пуллари фаоллашишига олиб келади.
5. Ҳайвонлар организмига стрессор таъсир кўрсатилганда (ноқулай холатда узок муддатли иммобилизация, ҳолдан тойгунча сузиш) фитоэкдистероидлар (уларнинг жамланган препаратлари) таъсирида нафақат кескин пасайган иммунитет ҳолатининг кўрсаткичлари тикланиши, балки унинг чарчаш ҳодисаларини енгиш, кечириладиган жисмоний юкламаларнинг ошиши, тикланиш жараёнларининг тезлашишига олиб келадиган унинг мослашиш имкониятларининг сезиларли даражада ошиши кузатилади, бунинг асосида организмда энергомаҳсулот гомеостазини қўллаб-қувватлашга қаратилган биокимёвий реакцияларнинг кечишини оптималлаштириш ётади.
6. ССЦ-гепатит фонида ривожланаётган иккиламчи иммун танқислиги бўлган ҳайвонларга фитоэкдистероидларни киритиш организмнинг иммун статусини тиклашга аник тенденцияни намоён қилади, ифодаланган гепатитдан ҳимояловчи таъсир кўрсатади: гипопротеинемиия ҳолатини, гепатоцитлар ва холестазалар цитолизи синдромини бартараф қилади, пигмент алмашувини нормаллаштиради, жигарнинг гликогенсинтезловчи функциясини тиклайди, липидларнинг перекисли оксидланиш жараёнларини ингибирлайди, ўт секрецияси жараёнларини рағбатлайди, ўт секрецияси жараёнини ва унинг кимёвий таркибини яхшилайди.
7. Фитоэкдистероидлар ҳайвонларнинг нурланиш касаллигида кескин чарчаган функционал кўрсаткичлари ва иммун статусини белгилайдиган микдорий тавсифларини самарали тиклайди, уларнинг тотал нурланишдан кейинги яшовчанлигини ва ҳаёти давомийлигини оширади, эритро- ва лейкопоэзнинг нурланишдан кейинги тикланишини тезлаштиради, тимус, илик, талоқ ва лимфатик тугунлар ҳужайралари репопуляциясига кўмаклашади.
8. Фенилгидразин келтириб чикарган, организмнинг иммунологик реактивлиги пасайиши билан кечадиган токсик анемия шароитида фитоэкдистероидлар иммунологик функциялар ўзгаришлари ифодаланганлигини сезиларли даражада камайтиради (талокда АҲҚҲ сонини ва конда антитела титрини оширади, тимус, илик, талоқ ва лимфатик тугунларда ҳужайралар таркибини меъёрлаштиришга кўмаклашади), гемопоэзни стимуллайди.
9. Фитоэкдистероидлар (таркибида фитоэкдистероидлар жамланган препаратлар), иммунфаол, устига устак организмга протектив таъсирга эга бўлган ва токсик таъсир намоён килмайдиган воситалар сифатида истиқболли, фавқулодда самарали иммунмодулловчи воситалар сифатида катта қизикиш уйготади.
Антропоген ўзгаришларга учраган суғориладиган тупроқларнинг агроэкологик ҳолати ва уларнинг унумдорлигини ошириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё умумий ер майдонининг 11 фоизи ёки 14,5 млн. км квадрата ишлаб чиқаришга яроқли ерлар ҳисобланади1. Антропоген фаолият натижасида атроф-муҳитга йилига 500 млн. тонна турли бирикмалар келиб тушади ва улар ичида заҳарли кимёвий бирикмалар юқори кўрсаткични эгаллайди. Саноат чиқиндиларининг кўп микдорда ажратилиши туфайли тупрок таркибини ифлосланиши ҳамда экологик муаммоларни келиб чикишига сабаб бўлмокда. Аҳолини озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлашда тупрок таркибини тозалаш орқали соф, экологик тоза маҳсулот олиш, экинларнинг ҳосилдорлиги ва сифатини ошириш муҳим вазифа хисобланади.
Республикамизда аҳолини экологик жиҳатидан тоза маҳсулотга бўлган талабини қондириш, сугориладиган ерлардан унумли фойдаланиш, тупрокнинг агрокимёвий-мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва унинг унумдорлигини сақлаш хамда мунтазам равишда ошириб боришга қаратилган кенг камровли агротехнологик, экологик ва мелиоратив чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Атмосферага ажралаётган қолдиқ-заҳарли моддаларнинг тупрок таркибида тўпланишини камайтириш эвазига қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг сифати яхшиланмокда.
Оғир металларни тупрок она жинси таркибида мавжудлигини ҳисобга олган ҳолда оғир металлар ва пестицидларнинг микдори, уларнинг тупрокда кечадиган жараёнларга таъсири, тупроқ қатламлари бўйлаб тўпланиши, токсикантларни тупроқнинг агрокимёвий ҳолатига таъсири ҳамда қолдиқ хлоорганик пестицидларни сизот сув оркали айланма ҳаракатини аниқлаш, токсик моддаларнинг трофик занжир, яъни тупроқ-сув-ўсимлик бўйлаб ҳаракатланиш динамикасини тадкиқ этиш долзарб масала ҳисобланади. Заҳарли босимнинг тупроқ жараёнларига, хусусан гумуснинг зоофауна ҳамда микроорганизмлар орқали шаклланишига, унинг агрокимёвий ва биологик хусусиятларига таъсири аниқланганда, қўлланилаётган компонентларнинг аник ҳисоблаш асосида ифлосланган, кучсизланган тупроқларнинг унумдорлиги, муҳитнинг экологик мувозанатини кайта тиклашнинг биологик технологиясини такомиллаштириш муҳим аҳамитяга эга.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2011 йил 31 октябрдаги 292-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикасида атроф табиий мухит давлат мониторинги дастурини тасдиқлаш тўғрисида»ги ва 2013 йил 27 майдаги 142-сон «2013-2017 йилларда Узбекистан Республикасида атроф-муҳит муҳофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида»ги Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади суғориладиган тупроқларда токсик моддалар-нинг микдори, уларнинг тупроқ муҳитига, экологик ва агрокимёвий ҳолатига таъсирини аниқлаш ҳамда тупроқнинг ўз-ўзини тиклаш кобилиятини ошириш йўлларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор тупроқ таркибидаги ҳаракатчан шаклдаги заҳарли токсик моддалар микдорининг вегетация даврида ўзгариш қобилиятига эга эканлиги ва биологик айланиш тизимига ўтиши аникланган;
тупрокнинг механик таркибига боғлик ҳолда токсик элементлар тупроқ қатламларида тўпланиши исботланган;
қолдиқ хлорорганик пестицидлар сизот сув билан чегарадош тупроқ кесмаларида сизот, суғориш, артезиан, ичимлик сувларида, қишлоқ хўжалик экинларидан - ғўза ва ғўза мажмуидаги экинларда чегаравий рухсат этилган микдорлардан ошганлиги аниқланган;
оғир металлар ва пестицидларнинг заҳарли таъсир кўрсатадиган микдори тупрокдаги гумус ҳолатига боғлиқлиги аниқланган;
тупроқ таркибидаги қолдиқ заҳарли оғир металларнинг таъсир даражасини камайтириш учун микроорганизмлар, зоофауна ва органик моддаларни иннокуляция килиш орқали тупрокларнинг ўз-ўзини ҳимоя қилиш ҳамда тозалаш кобилиятини ошириш услублари ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
1. Ўрганилган тупроқлар гумус миқдорининг (1,02%) пастлиги билан характерланади, қуйи қатламларда эса гумус микдори 0,45% гача етади. Углероднинг азотга нисбати C:N бўз тупрокларда 4,8-5,6 гача, бўз-ўтлоки тупрокларда 5,3-6,4 гача, ўтлоқи-аллювиал тупроқларда эса 5,1-5,9 гача ўзгаради.
2. Эскидан суғориладиган типик бўз тупрокларда ҳаракатчан азот микдори 40,7 мг/кг ни; оч тусли бўз тупрокларда - 50,1 мг/кг ни ташкил этади; бўз-ўтлоқи тупроқлар азот билан жуда юқори таъминланган (52,1-61,7 мг/кг); ўтлоқи-аллювиал тупроқлар эса жуда кам таъминланган (12,6 мг/кг). Бўз тупроклар харакатчан фосфор билан жуда кам таъминланган. Эскидан сугориладиган типик бўз тупроқларнинг хайдов ва хайдов ости қатламларида харакатчан калий микдори 80-108 мг/кг ни ташкил этган, бу таъминланиш даражаси бўйича кам ва жуда кам таъминланиш гурухига киради.
3. Самарканд ва Сурхондарё вилоятларида никел барча ўрганилган тупрокларда аниқланган бўлиб, унинг микдори рухсат этилган микдорлардан 4-5 баробар юқори. Ёз мавсумида тупрокларни сугориш натижасида никелнинг харакатчан шаклларини сугориш сувлари билан тупроқларнинг қуйи катламларига кўчиши кузатилади, шу сабабли тупрокларнинг устки, хайдов катламида у кам микдорларда учрайди. Кузга келиб никел ва хром микдорларининг кескин пасайиб кетиши кузатилади.
4. Металларнинг умумий микдорларини куйидаги пасайиб борувчи қатор бўйича тўпланиши кузатилди: Pb>Cr>Ni>Cd. Ўрганилган тупрокларни оғир металлар (қўрғошин, никел, хром) билан ифлосланиши аниқланган ва огир металларни кичик биологик айланмага кўшилиши, бунинг тупроклар ҳолатига салбий таъсир кўрсатиши исботланган.
5. ХОПларнинг тупрок кесими бўйлаб харакатланиши ва уларнинг қуйи катламларда 1-3 РЭМ гача тўпланиши кузатилган. Ер усти ва сизот сувларида ёз ойларида захарли кимёвий бирикмалар аниқланмаган, баҳор мавсумида уларнинг микдори РЭМдан 4 баробар юкори. Барча ўрганилган ўсимликларда ГХЦГ нинг у изомери аникланган. Пестицидларни тупрокларнинг куйи катламларида, ер усти ва сизот сувлари таркибида учраши ва тўпланиши ХОПларнинг тупрокларни устки, илдиз тизими жойлашган қатламларидаги заҳирасини доимий тўлдиради ва ўсимлик маҳсулотларини ифлослайди.
6. Тупроқларга заҳарли босимнинг таъсир даражаси ва токсикантларни тупрокларнинг агрокимёвий ва биологик хусусиятларига қўлланилаётган компонентларнинг сифатини белгилашнинг аник ҳисоблаш асосида ифлосланган ва «кучсизлашган» тупрокларнинг унумдорлигини ва муҳитнинг экологик мувозанатини қайта тиклашнинг биологик технологияси такомиллаштирилди.
7. Оғир металлар ва хлорорганик пестицидларнинг тупроқларга заҳарли таъсири гумус микдори билан сезиларли даражада мувозанатлаштирилади. Бирок, Сурхондарё вилоятининг Тожикистон алюмин компанияси (ТАЛКО) нинг захарли таъсирига учраган тупроқларида катта микдордаги поллютантларнинг биргаликдаги салбий таъсири натижасида ушбу ҳаракатланиш жадалроқ кечади. Заҳарли бирикмаларнинг юқори салбий босимига учрамаган тупроклар эса пестицидларни турли бирикмаларда ушлаб қолиш ҳамда ўсимликларга ўтишига йўл қўмасликка қодир. Дарахтлар (ёнғоқ, тут) пестицидларни тупрок кесимининг куйи қатламларидан олишга ва уларни барг хазони билан тупрокларнинг юқори қатламларига етказишга қодирлигини инобатга олиш лозим.
8. Гумус микдори 0,85% бўлган суғориладиган типик бўз тупрокларнинг ГХЦГ билан ифлосланган вариантидан биринчи муддатда олинган хосилнинг гумус билан ўзаро корреляцией боғлиқлиги г=0,72 ни; хромда г=0,78 ни; никелда г=0,88 ни ташкил этган, 1,70% гумусли тупрокларда бу кўрсатгичлар мос равишда 0,65; 0,74; 0,76 эканлиги аниқланди. 0,85% гумусли ГХЦГ билан ифлосланган тупроқларга учинчи муддатда экилган ўсимликларда корреляцион богликлик г=0,78 га, хромда г=0,70 га, никелда г=0,79 га тенг бўлиб, барча токсик мухитларда гумуснинг хосил билан корреляцион боғлиқлиги орасидаги фарқнинг камайганлигини кўрсатди.
9. Эскидан сугориладиган типик бўз тупроқлар мисолида ишлаб чиқилган «технология» дала шароитида Сурхондарё вилоятининг Сариосиё ва Узун туманларининг ифлосланган тупроқларида синовдан ўтказилган. Дала тажрибалари таклиф килинаётган «технология»нинг анча юкори самарадорлигини кўрсатди.
10. Ушбу технология тупрокларнинг асосий экологик функцияларидан бири бўлган ўсимлик хосилдорлигин таъминлаш ва атроф мухитнинг экологик ҳолатини мувозанатлашни йўқотишига йўл кўймаслик максадида ишлаб чиқилган. Унумдорлигин йўқотган тупрокларни, агротехник тадбирлар қўллаш ҳамда тупроқларга ўз-ўзини сақлаш ва ўз-ўзини тозалаш хусусиятини қайтаришга кодир бўлган тупроқ зоофаунаси ва микрофлорасини қайта тиклаш йўли билан, «даволаш» лозим.
11. Унумдорлиги пасайган, экологик ҳолати ёмонлашган, қишлоқ хўжалигида фойдаланилмайдиган ерлар унумдорлигини тиклаш учун биологик ремедиация усулларини қўллаш лозим. Бундай ташландик ерларнинг экологик ҳолатини тиклаш, унумдорлигини ошириш учун 2 вегетация давомида бўш кўйиш, доимий намлик ва ғовак холатда саклаш лозим.
12. Юқори гумусли тупрокларда парчаловчи микроорганизмларни қўллаш, қишлоқ хўжалик экинларидан юқори ва сифатли ҳосил олишга ёрдам берувчи, ўз-ўзини бошқарувчи ва ўз-ўзини тозаловчи тизимни яратиш имконини беради. Заҳарли кимёвий бирикмаларни парчаловчи микроорганизмлар штаммларини ажратиш, органик ўғитлар қўллашнинг мувозанатлашган тизимидан фойдаланиш, тупрок тизимидаги барча турдаги микроорганизмлар биомассасини ошириш оркали тупрокларни ифлослантирувчилардан тозалаш мумкин. Тупроқни фаол ферментлар билан бойитиш, тупрок озиқа режимини мувозанатлаб, заҳарли бирикмаларни капсулаларда беркитишга қодир бўлган тупрок умуртқасизлари ва микроорганизмлар токсикантларни камайишида ижобий самара беради.
Янги олигомер антиоксидант ва коррозия ингибиторларини маҳаллий хом ашёлардан олиш технологияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Ҳозирги вақтда жаҳоннинг кимё ва нефть-кимё саноати ривожланган мамлакатларида металлар коррозияси натижасида етказиладиган зарар ишлаб чиқариладиган металлар йиллик микдорининг 20 фоизини ташкил килади. Ишлаб чиқаришни янада кенгайтириш режалари ва ишлаб чиқарувчи ташкилотларнинг модернизация қилинишида ўз-ўзидан полимер материаллари ва металларнинг хизмат қилиш доирасини ошириш муаммоси келиб чикмоқда1.
Республикамиз мустақилликка эришгандан кейинги йилларда қишлоқ хўжалигида, маиший хизмат ва ишлаб чиқаришда ишлатилувчи металл трубаларни коррозиядан асраш бўйича кенг камровли тадбирлар амалга оширилиб, бу йўналишда, жумладан, сифатли ингибиторлар ишлаб чиқариш, уларни коррозияга карши курашишда ва полимер материалларининг эксплуатацией даврини узайтиришда қўллашда муайян натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳонда ингибиторларни ишлаб чиқаришда хозирги кунда асосий хом ашё сифатида пиридин асослари, қуйи ва юқори молекулали бирикмаларнинг аминлари ва оксиаминлари, синтетик ёғ кислоталари, юкори молекулали спиртлар, хинолин асослари, имидозолинлар, тиомочевина ва уротропин хосилалари, фосфор тутган бирикмалар хамда синтетик каучук ишлаб чикаришда ҳосил бўлган кўшимча махсулотлар, коксокимё ва нефт кимё маҳсулотлари ишлатилади. Шу мақсадда ингибитор ва антиоксидантларнинг янги турларини яратиш бўйича кўпгина илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда. Қўлланилаётган ингибиторларга бўлган талабнинг ўсиб бориши, етакчи технологияларга асосланган универсал ингибиторларни яратиш мақсадга мувофиқлигини кўрсатади. Келтирилган муаммоларни хал килишда янги хомашёлар ва нанотехнологиялар асосида талаб этилган хусусиятларга эга бўлган олигомер таркибли ингибиторларни олиш технологиясини яратиш ва ишлаб чикариш долзарб муаммолардан хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «Узбекистан Республикасининг саноатини ривожлантириш устунлари тўғрисидаги» ва 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072-сон «Кимё саноати корхоналарини модернизация килиш, техник ва технологик кайта жиҳозлаш дастури тўғрисида»ги карорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг макса ди таркибида азот, фосфор ва олтингугурт тутган олигомерлардан куп функцияли антиоксидантлар, коррозия ингибиторлари олиш технологияларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
госсиполнинг олигомер таркибли ҳосилалари, полиметиленди(тио)-амидофосфатлар, эпихлоргидрин билан ди(тио)амидофосфатлар олигомерлари ва диметилтерефталатнинг полиэтиленполиамин билан олиго-мерлари асосидаги органик кимёвий кўшимчаларнинг физик-кимёвий хосса-лари ва тузилиши аникланган;
олинган N-, S- ва Р-сақловчи олигомер ингибиторларининг полимер материаллар ва металл маҳсулотларининг физик-кимёвий ва механик хоссаларига таъсири аниқланган;
госсипол асосида синтез килинган олигомерли антиоксидантларнинг эффективлиги фенол асосидаги ишлаб чикаришда кенг кўлланиладиган антиоксидантлар билан тақкосланган ва уларнинг сифат ва микдор таъсири ва кимёвий боғлардаги фарқлари асосланган;
олинган олигомер таркибли коррозия ингибиторларининг металларда хлорид ва сульфид кислота муҳитларидаги ингибирлаш хоссалари аникланган;
металларни коррозиядан химояловчи олигомер таркибли коррозия ингибиторларини хамда полимерлар баркарорлигини ошириш учун антиоксидант махсулотларини олиш технологиялари яратилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Госсиполнинг эпихлоргидрин ва аллилтутган бирикмалар билан реагентларининг хар хил шароит ва нисбатларда олигомер антиоксидантлар олиш усуллари тавсия этилди.
2. Таркибида N-, S-, Р-тутган полифункционал олигомер
антиоксидантлар ва коррозия ингибиторлари тавсия килинди ва улар асосида госсиполнинг олигомерли ҳосилалари, полиметиленди(тио)амидофосфатлар, эпихлоргидрин билан ди(тио)амидофосфатлар асосидаги олигомерлар, диметилтерефталат билан полиэтиленполиамин олигомерлари олинди.
3. ИҚ-спектри, масс-хроматография, дифференциал-термик ва бошқа анализ усуллари асосида олигомер антиоксидантларнинг полиэтилен деструкциясида ингибирлаш активлиги ўрганилиб, улар полимерларнинг термооксидланишини тўхтатишини ва самарадорлиги бўйича амалиётда қўлланиладиган «Ирганокс-1010» ўрнига тавсия килинди.
4. Стабилизацияланмаган ва стабилизацияланган ҚЗПЭ ни хар хил босимдаги молекуляр кислородни ютиш кинетикаси ўрганилиб, пероксид ва гидропероксидлар ҳосил бўлишига карамай олигомерли антиоксидантлар полимер композицияларида деструкция жараёнини тўхтатиш имконини беради.
5. Госсипол асосидаги олигомер антиоксидантлар СКИ-3 и СКМС-30 АРКМ-15 резина коришмаларида антиоксидантлик хосаларини намоён килиши натижасида Ирганоск-1010 антиоксиданта ўрнига ишлатишга тавсия килинди.
6. Олигомер стабилизаторларнинг аралашмалари СКИ-3 и СКМС-30 АРКМ-15 каучукларига кўшилганда, уларнинг аралашмаларида синергизм ҳодисаси кузатилиб индивидуал стабилизатор самарадорлигидан 2,4-3 маротаба баланд бўлиши билан изоҳланади.
7. Олиб борилган тажрибалар асосида олигомер коррозия ингибиторларининг ингибирлаш қобилиятини баҳолаш ўрганилганда, уларнинг коррозиядан ҳимоялаш самарадорлиги 98-99% эканлиги кўрсатилиб, минераллаштирилган муҳитда ИК-4 ва ИК-5 ингибиторлари, кислотали муҳитда эса ИК-3 ингибиторларини ишлатишга тавсия этилди.
8. Изланишлар натижасида олигомер антиоксидантлар ва коррозия ингибиторларини олиш технологияси таклиф этилди.
Ғарбий ўзбекистон конларининг кам миқдордаги сульфид маъданларига фильтрацион ишлов беришнинг микробиологик технологиялари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарураги. Бутун дунёда сульфид маъданларини қайта ишлаб, рангли металлар ва уранни олиш учун бактериал суюкликда эритиб ажратиб олиш танилган усул хисобланади. Бу усулда маъданларни қайта ишлаш бошқа усулларга Караганда экологик, иктисодий томондан жуда кам самарали хисобланади. Балансланмаган мис ва уран маъданлари ва қатламларидан АҚШ, Канада, Болгария, ЖАР ва бошка давлатларда саноат даражасида бактериал суюкликда эритиб ажратиб олишни уюмли ва ер остидан металларни ажратиб олишда кўлланилади1.
Мамлакатимиз мустакилликка эришгандан бошлаб кон-металлургия сохасини ривожлантириш, жумладан сульфидли маъданлардан кимматбахо металларни ажратиб олишнинг биотехнологияларини ишлаб чикиш ва таком иллаштириш бўйича чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада сульфидли маъданларни кайта ишлаш учун микробиологик усуллар ишлаб чиқилиб, ва бу типдаги маъданлардан кимматбахо металларни юкори даражада ажратиб олишга геокимёвий фаол, темир оксидловчи ацидофил микроорганизмлар ассоциацияси олинганини ал охи да таъкидлаш мумкин.
Дунё микёсида маъданларни гидрометаллургия услубларига мукобил бўлган бактериал суюлтириш йўли оркали ажратишнинг мухимлиги кундан кунга ошиб бормокда. Микроорганизмларнинг субстратга таъсирини, йўналтирилган популяциялардан фойдаланиш, махаллий маъдан спецификасига боглик, микроорганизм-маъдан тизимида биогеокимёвий реакцияларнинг рўй беришини ўрганиш алохида долзарбликни касб этади. Уюмли олтин сульфид маъдан ва ер ости худудида уранни суюкликда эритиб ажратиб олишда мукаммал ва максимал фильтрацион биологик суюкликда эритиб ажратиб олиш имконини беради. Шу сабабли, маъданларни микробиологик кайта ишлаш бўйича илмий-тадкикот ишларини олиб бориш долзарб вазифа хисобланади ва илмий-амалий хамда экологик ахамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2014 йил 5 августдаги 216-сон «Давлат экологик назоратини амалга ошириш тартиби тўғрисидаги», 2014 ийл 27 октябрдаги 295-сон «Чиқиндилар билан боглик ишларни амалга ошириш сохасида давлат хисоби ва назоратини олиб бориш тартиби» карорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнннг макс ад и таркибида олтин бўлган хом-ашё уюм шароитда суюкликда эритиб ажратиб олишда микроорган измлар ривожланишини аниклаш, ҳамда Acidithiobacillus ferrooxidans бактериясини жадаллаштириш жараёни учун кўллашдан иборат.
Тадқиқотнннг ил.мий янгилнги қуйидагилардан иборат;
юқори уран концентрациясига чидамли махаллий бактерия штаммлари олинган хамда ҳужайраларнинг ИК-спетрлари асосида уран ионлари таъсирида хужайра моддалари таркибининг ўзгаришлари аниқланган;
биринчи марта Кокпатас кони маъданларуюмида суюкликда эритиб ажратиб олиш жараёнида микроблар хилма-хиллиги, термофил архейлар кўрсатилган, ушбу маъданнинг аншлифида сульфидларнинг микробиологик парчаланиш жараёни аниқланган;
биринчи марта сувда эрувчан полимерлар бактериал намлантирилган эритмаларда қўлланилганда, маъданга микроорганизмаларнинг бирикиши ошди ва шунга кўра олтинни ажралиши исботланган;
Кокпатас конида олтинсульфидли маъдан уюмини кайта ишлашга яроқлиги, шунингдек Қизилкум уран маъдани бактериал суюкликда эритиб ажратиб олиш учун уранли геологик жойлашиши аниқланган;
илк бор фойдаланишдан четга чикарилган (яроқсиз) скваженаларни бактериал эритма асосида бир мартали насос билан кайта ишлаш имконияти кўрсатилган;
ХУЛОСА
«Ғарбий Узбекистан конларининг кам микдордаги сульфид маъданларига фильтрацион ишлов беришнинг микробиологик технологиям» мавзусидаги докторлик диссертациям бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар таедим этилди:
1. Кокпатас олтин кони ва Кетмончиуран конларининг микробиологик экосистемам ўрганилди. Кокпатас олтин конининг микробиологик тахлилида, турли физиологик гурухларга мансуб микроорганизмлар кўп миқдорда аникланди, уларнинг орасида органотрофлар доминантлик килиб,улар орасида Bacillus туркуми нисбатан кўп миқдорда учраши аникланди. Пиритга бой бўлган маъданларда автотроф тион бактериялар ассоциациям кўпрок учради. Шунингдек уран кони микроб экосистемасида турли хил микрооганизмлар намоён бўлди, геокимёвий фаол олтингугурт ва темир оксидловчи микроорганизмлар мавжудлиги аникланди. Миксотроф ва органотроф микроорганизмларнинг учраши хам кайд килинди.
2. Уюмли бактериал суюкликда эритиб ажратиб олиш жараёнида маъдан материалининг табиий микрофлорам бир капча ўзгаришларга учраши аникланди. Кислота билан ишлов бериш даврида, устун бўлган гетератроф микроорганизмларнинг ацидофил тион микроорганизмлари билан ўрин алмашиши содир бўлди.Биоуюм A.ferrooxidans, A.thiooxidans ва бошка унга турдош бактериялар культуралари аралашмаси билан инокуляция қилинган бўлса хам, A.ferrooxidans нинг доминант формалари майдон нисбатида ва шу билан бирга уюмдаги жараёнларнинг турли хил боскичларида уларнинг сони сезиларли даражада ўзгариб турди. Sulfobacillus thermosulfidooxidans асосан суюкликда эритиб ажратиб олишнинг сўнгги этапларида аникланди.
3. Тортиб олинган эритмаларда микроорганизмларнинг ривожланишини тахлил килинганда, ер остида реогентсиз ёки кислотали холда суюкликда эритиб ажратиб олишда турли хил микроорганизмлар гурухлари учраганлиги аниқланган. Скваженаларга насос билан кислородли хаво юборилганда ураннинг окиб чикиши тезлашган ва Pseudomonas авлодига мансуб бактериялар хамда тион нейтрафил микроорганизмлар гурухи сони кўпайган.Тортиб олинган эритмаларни кислотали суюкликда эритиб ажратиб олишда Acidithiobacillus авлодига мансуб ацидофил темир ва олтингугуртни оксидловчи тион микроорганизмларкўп учраган.
4. Бирин-кетин мослаштириш усули орқали эритмада Ғе3+ 30 г/л ёки ундан ортиқ бўлганда фаол ўсиш қобилиятига эга A. ferrooxidans К-1 культурней танлаб олинган.Таркибида 100 мг/л кумуш ва 2,5 мг/л олтин бўлган эритмалар аралашмаси микроорганизмларнинг ўсиши ва ривожланишини шу билан бирга оксидланиш фаоллигини хам батамом тўхтатиши маълум бўлган. Таркибида 100 мг/л уран бўлганда мухит A.ferrooxidans К-1 нинг ўсишига негатив таъсир қилиши аниқланган. Текширилаётган культураларнинг плазмидлари таркиби ўрганилган. Уран ионларига мослашган A.ferrooxidans К-1 штаммида куйи молекуляр плазмидлар Rf 0,24 мм 5,8 т.п.н. мавжудлиги, уран ионларининг таъсиридан далолат берди. Дастлабки ва таркибида уран ионлари ( 100 мг/л) бўлишига мослашган A.ferrooxidans К-1 штаммларининг ИК-спектрларида фарк бўлиши кўрсатилган.
5. Тажриба моделларида Кокпатас кони минерал маъданларининг биодеструкцияси ўрганилган, бактерия билан ишлов бериш жараёнида минераллар ташки юзасида ярозит хосил бўлиши билан сульфидларнинг биодеструкцияси камайганлиги аникланган. Маъданларни бактериал эритмалар билан намлантиришда уларнинг pH кўрсаткичи 1,7-1,5 гача туширилиши, ярозит ҳосил бўлишини тўхташига олиб келган. Фильтрлаш режимидаги лаборатория тажрибалари, микроорганизмлар таъсирида арсеноперит максимал даражада, пирит эса куйи даражада парчаланиши маълум бўлган.
6. Кокпатас конидаги сульфид маъданларни бактериологик оксидлашнинг оптимал параметрлари: К-1 ассоциациясидан фойдаланиш, намлантириш зичлиги 8%, дастлабки pH 1,7-1,8 эканлиги аникланган. Бактериал эритмалар билан намлантиришда сувда эрувчи полимерлардан фойдаланиш маъдан массасида доминант микроорганизмлар хўжайраси концентрациясининг кўпайишига олиб келган ва олтин ажратиб олишни 8-10% га оширган.
7. Суюкликда эритиб ажратиб олиб фильтрлаш шароитида олтин таркибли сульфид маъданларни бактериал оксидлаш бўйича кенг масштабда тажрибалар олиб борилди (маъданнинг умумий ҳажми 1200т). Биооксидлаш оркали олтин ажратиб олиш 90 суткада 36,67 - 53,76%, дастлабки намунани цианидлаганда эса 26,5% ни ташкил этган.
8. Лаборатория шароитида кам уранли маъдандан уран олиш учун бактериал суюкликда эритиб ажратиб олиш усулининг фойдалилиги ва афзаллиги кўрсатилди. Колонка модели тажрибаларида маъданлардан уранни олиш 96-98% га етиши кузатилди. Лаборатория тажрибаларида олинган натижаларга кўра, биологик суюкликда эритиб ажратиб олиш, паст кислотали суюкликда эритиб ажратиб олишга нисбатан ракоботбардошлиги аникланди.
9. «Пушпул» режимида ер остида уранни суюкликда эритиб ажратиб олишда бактериал эритмаларни кўллаш, катламда талаб килинган кислотали режим ва ишланган скваженадан уран колдик миқдорини олиш имконини берди, унинг концентрацияси тортиб олишнинг маълум вақт оралиғида 773 мг/л етди.
10. Қайта ишланган ер ости блокларидан (СЭАО) уранни олиш учун бактериал эритмаларини кўллаш самарадорлиги кўрсатилди. Бактерия металларни олишни 2,4 мартага оширди, дибетга тенг бўлганда 4 мартага, суюкликда эритиб ажратиб олиш динамикаси режимида бактериал культурани тортиб олинган эритмаларга солинганда уран олиниши 3,8 марта сульфат кислотали суюкликда эритиб ажратиб олиш кўрсаткичларидан ошади.
11. Бажарилган тадкиқотлар тахлилига кўра, биогеотехнология ва микробиологик технология усуларини Ўзбекистонда уюмли сульфид маъданларидан олтинни суюкликда эритиб ажратиб олишда, хамда уранни кайта ишланган майдонлардан ер ости суюкликда эритиб ажратиб олишда (СЭАО) кўлланилиши имконини беради.
Стресснинг ривожланишида митохондриялар функциясининг бузилиши ва уни антигипоксантлар билан коррекциялаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда организмдаги физиологик-биокимёвий жараёнларга сурункали эмоционал стресснинг хужайра, мембрана ва молекула даражадаги таъсир механизмларини аниклаш ва стресснинг олдини олиш дунё олимларининг олдида ўз ечимини кутиб турган долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Бутун жахон соғлиқни сақлаш ташкилотининг маълумотларига кўра ер шари ахолисининг 80 % стресс таъсирида сурункали чарчаш синдроми касаллигига дучор бўлмокда. Европа иттифоқига аъзо давлатларнинг 147 млн. ишчилар сонидан 40 млн.ни стрессдан азият чекишмокда ва бу жамиятга 19 млрд.доллар зарар келтирмокда1.
Мустақиллик йилларида халкимизнинг турмуш даражасини янада юксалтириш борасида соғлиқни сақлаш тизимини тубдан ислох килиш хамда соглом турмуш тарзини шакллантиришга алохида эътибор каратиб келинмокда. Мазкур йўналишда амалга оширилаётган дастурий чора тадбирлар баркамол авлодни тарбиялашда, ахолини саломатлигини янада тиклашда ўз самарасини бермокда.
Бугунги кунда жаҳонда турли табиатга эга бўлган стрессларнинг организм аъзо ва тўқималарига таъсир механизмини «in vitro» ва «in vivo» шароитида физиологик, биохимик, биофизик, мембрана ва молекула даражаларида аниклаш ҳамда турли биологик фаол моддаларни ва дори воситаларини организмга таъсир механизмини аниклаш долзарб вазифалардан ҳисобланади. Стресснинг организмга салбий таъсирларини коррекциялаш бўйича тадкикотларни амалга оширишда эмоционал стрессларда организм аъзо ва тўкималарининг хужайра, органелла ва мембраналарида пайдо бўлган ўзгаришларни бир-биридан фарклаш; ўткир ва сурункали стресс таъсирини ўхшашлиги, ёки бир-биридан фаркини кўрсатиш; антигипоксант ва антиоксидантлик хусусиятига эга бўлган моддаларнинг таъсирини аниклаш; стрессни даволашда фойдаланаётган дори воситаларини организмга ижобий таъсири билан бирга салбий таъсир механизмларини исботлаш кабилар долзарб масалалалардан хисобланади. Узбекистан Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни саклаш тизимини ислох килишни янада чукурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2014 йил 1 августдаги ПҚ-2221-сон «2014-2018 йилларда Ўзбекистонда аҳолининг репродуктив саломатлигини янада мустаҳкамлаш, оналар, болалар ва ўсмирлар соғлиғини муҳофаза қилиш борасидаги давлат Дастури тўғрисидаги»ги қарорлари, Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2006 йил 14 июлдаги 416-сон «Маҳаллий дори-дармон ва тиббиёт буюмлари ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-қувватлаш чора тадбирлари тўғрисида»ги карорларида хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқотида олинган илмий натижалар муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади сурункали эмоционал-оғрик стресси ривожланиш динамикасида ок каламушлар организмидаги газ-кислород алмашинуви, бош мия, буйрак усти безлари ва тимусдаги айрим физиологик кўрсаткичларининг ўзгариши, энергетик ва липид алмашинуви, липолитик ферментлар фаоллигининг ва ЛПО жараёнларининг ўзгаришини, уларнинг танасига катацин ва бензонал киритилганда кандай ўзгаришларга учрашини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
сурункали эмоционал-оғриқли стресс таъсирида турли аъзолардаги хужайра ва митохондрия мембраналарининг структура ва функцияларининг бузилишлари хавотирланиш, резистентлик ва холсизланиш босқичларида бир-биридан фарқланишининг молекуляр механизмлари аниқланган;
стресснинг хавотирланиш боскичида фосфолипазаларнинг гидролитик фаолликларига нисбатан трансфераза фаолликларини кучайиши липид ва фосфолипидларнинг микдорини, “ионоқатлам”ларни мембранада кўпайишига ва ҳужайрадаги метаболизм кучайишига олиб келиши исботланган;
стресснинг хавотирланиш боскичида ҳужайрада катехоламин ва адениннуклеотид (АД) ларнинг синтезининг кучайиши митохондрияларда нафас олиш ва оксидланишли фосфорланиш ҳамда организмда газ-кислород алмашинувининг ошишига боғликлиги аниқланган;
фосфолипазаларнинг трансфераза фаолликларини ошиши хужайранинг структура ҳамда функцияси, митохондрияда АТФ синтези, организмда газ-кислород алмашинувининг соғлом ҳайвонлардаги кўрсатгичларга якинлашишига олиб келиши резистентлик босқичида содир бўлиши исботланган;
стресснинг холсизланиш боскичида фосфолипазаларнинг гидролитик фаолликларини ошиши хужайраларда фосфолипидлар синтезини секинлаштириши натижасида мембраналарда “монокатлам”ларни хосил бўлишини, митохондриянинг ички мембранасидан цитохром с нинг чиқишининг кучайиши аниқланган;
катацин ва бензонал хайвонлар организмига киритилганда, сурункали эмоционал-оғрикли стресс таъсирида хужайра ва митохондриялардаги энергия ва липид алмашинувидаги ўзгаришларни меъёрга яқинлашиши ёки тенглашиши исбот килинган.
ХУЛОСА
1. Сурункали эмоционал-оғриқ стрессида хавотирланиш боскичида каламушларнинг газ-кислород алмашинуви, тимус ва буйрак усти безлари массаси ошиб кетади. Резистентлик боскичида аста-секинлик билан бошланғич даражага қайтса, ҳолдан тойиш босқичида сезиларли даражада пасайиб кетади.
2. а) Хавотирланиш боскичида бош мия тўқимасида адреналин микдори ортиб кетади. Хавотирланишнинг илк боскичида норадреналин микдори ошиб, унинг охирига борганда пасайиб кетади. Резистентлик боскичида катехоламинлар микдори камайиб, ҳолдан тойиш боскичида яна ошиб кетади; б) хавотирланиш боскичида буйрак усти безларида катехоламинлар микдори, асосан адреналин микдори ошса, резистентлик боскичида меъёр кўрсаткичга якинлашади, холдан тойиш боскичида эса камайиб кетади.
3. Хавотирланиш боскичида АТФ микдори ва бош мия, тимус, буйрак усти безларида ва жигарда аденин нуклеотидларининг умумий микдори ортса, резистентлик боскичида аста-секинлик билан меъёр кўрсаткичларга якилашади. Холдан тойиш босқичиа эса камайиб кетади. Бу холат АТФнинг ички митохондриал микдори регулятор эканлигини ва у транслоказа билан Н - АТФ-синтаза фаоллигини назорат килишини англатади.
4. Хавотирланиш боскичида бош мия ва жигар тўқималарида митохондрияларнинг нафас олиш ва оксидловчи фосфорланиш функцияси ортади. Резистентлик боскичида оксидловчи фосфорланишнинг «енгил» узилиб қолиши кузатилса, ҳолдан тойиш босқичида нафас олиш ва АТФ синтези пасайиб кетади.
5. Хавотирланишнинг бошланишида митохондриянинг ички йўлида НАД.Н оксидланиши тезлашади, кейинчалик, бирозгина секинлашади, резистентликда секинлаши тезлаша бошлайди, холсизланишда сезиларли даражада секинлашади; ташқи йўлдаги оксидланиш хавотирланишда ўзгармайди, резистентликда тезлаша бошлайди, холсизланишда тезлашиш сезиларли кучаяди. Бу эса цитохром с ни ички мембранадан чикиши бошланишини, холсизланишда эса тезлашишини кўрсатади.
6. Стресснинг боскичларидан катьи назар турли органларнинг тўқималарида холестерин, ЭЁК ва ЛФХ микдорлари ортади, ФИ эса камаяди; фосфолипидларнинг бошка фракциялари хавотирланиш боскичида ортади ёки ўзгармасдан колади, резистентлик боскичида эса камаяди.
7. Стресснинг боскичларидан катъи назар, бош мия ва жигар митохондрияларида фосфолипаза А2, лизофосфолипаза А] ва фосфолипаза Д гидролитик фаолликлари ортади.
8. Стресснинг боскичларидан катъи назар турли органларнинг тўқималарида ва митохондрияларида ЛПО ошади.
9. Катацин ва бензонални хайвонлар организмига киритилиб уларга стресс берилганда юқорида санаб ўтилган кўрсатгичларни четга огиши сезиларли даражада секинлашиб соғлом ҳайвонлардаги кўрсатгичларга яқинлашади.
Поликристалл кремний донадорликлараро чегаралари: микротузилмаси, заряд ҳолатлари ва р–n – ўтишлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жахонда, ҳозирги кунда яримўтказгичлар физикаси соҳасининг интенсив равишда ривожланишида поликристалл кремний яримўтказгичлари муҳими ўрин эгаллайди. Нисбатан хом ашёнинг арзонлиги ва радиация нурлари окимига чидамлилиги юқори бўлгани учун дунёда поликристалл кремний асосида яримўтказгичли асбоблар, куёш элементлари ҳамда интеграл схемалар яратиш интенсив ривожланмокда. Поликристалл кремнийнинг муъайян шароитларда намоён бўлувчи физик хусусиятлари, унинг хажмидаги донадорликлараро чегара соҳаларига боғлиқ бўлиб, бу соҳада юз бсрувчи физик жараёнларни тадкик этиш муҳим вазифалардан бири бўлиб келмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда яримўтказгичлар физикаси сохасини ривожлантириш, хусусан поликристалл кремний асосида юқори сифат кўрсаткичларга эта ва жахон стандарт талабларига жавоб бсрадиган куёш элементи ёки яримўтказгичли асбоблар яратиш хамда уларнинг физик хусусиятларини ўрганишга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада поликристалл кремний икки туташган донадорликлараро чегара соҳасидаги физик жараёнларни бошқариш усулларини ўрганиш ва уларни яримўтказгичли асбоблар ва куёш элементларига тадбик этиш асосида соханинг ривожланишида сезиларли натижаларга эришилмокда.
Поликристалл кремний яримўтказгичларининг электрик ва оптик характсристикаларини яхшилаш оркали иқтисодий жихатдан нисбатан арзон ва ташки таъсирлар, хусусан, температура, радиация нурлари окимига чидамли яримўтказгичли асбоблар ва куеш элементлари яратиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада максадли илмий тадкикотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири хисобланади: икки туташган донадорликлараро чегара сохаси микротузилмаси ва киришмали ҳолатларини аниқлаш; поликристалл кремний ҳажмий нуқсонлари ва донадорликлараро чегара сохасининг физик ва кимёвий хоссаларини хисобга олиб, уларнинг электрик ва оптик характсристикаларини аниқлашнинг замонавий усулларини ишлаб чикиш; сруглик нурлар ёки температура ўзгариши жараёнида донадорликлараро чегара сохадаги киришмали ҳолатларда электрон-ковак жуфтликлари ҳосил бўлиши ва кўчишига боғлиқ қонуниятлар ҳамда уларнинг поликристалл кремний p-n-тузилмалари элсктрофизик ва фотоэлсктрик хоссаларига таъсирини аниқлаш; кўшимча киритилган киришма атомларининг донадорликлараро чегара сохаси микротузилмаси ва электрон хоссаларига таъсирини аниқлаш; донадорликлараро чегара соҳаларидаги физик жараёнларни бошқариш орқали янги турдаги энергия ўзгартиргичлари авлодини яратиш ва ишлаб чикариш. Юқорида кслтирилган илмий тадқикот йўналишида бажарилаётган изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади поликристалл кремний ва p-n - тузилмалар электрофизик ва фотоэлсктрик характсристикаларининг ҳажмий нуқсон ва донадорликлараро чегара соҳаларидаги локаллашган киришмали ҳолатларига боғлиқлик қонуниятларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмии янгнлиги:
донадорлик ҳажмида киришмаларнинг нотскис таксимланиши, хусусан, ҳар бир киришмалар концснтрацияси доннадорлик марказидан сиртга ортиб бориши, донадорликлараро чегара соҳаларида микробўшлиқ ва бўртиклардан иборат ғадир-будир сирт ҳосил қилиши асосланган;
икки туташган донадорлик кенглиги наномстрларни ташкил қилиши кўрсатилган бўлиб, тузоқлар ионланиш энсргияси хисобига температура ўзгариши жараёнида локаллашган тузоқлар ионланиши аниқланган, бунинг натижасида потенциал тўсиқ баландилигини -0,3-4),9 эВ оралиқларда ўзгариши ва заряд ташувчилар концснтрациясининг камайиши кўрсатилган;
донадорликлараро чегара электрик хоссаларини аниқлаш имконини бсрувчи икки туташган донадорликнинг кўп катламли модели ва эквивалент электрик схемаси ишлаб чиқилган;
донадорликлараро чегара соҳаларида адсорбция ва десорбция ходисалари аникланган;
чукур сатхди киришмали холатларда электрон-ковак жуфтликлари хосил бўлиши хисобига бир жинсли ва р-п - тузилмали поликристалл кремний ҳамда р-п - тузилмали монокристалл кремнийда киришмали иссиклик вольтаик ва фотовольтаик эффсктларининг намоён бўлиш қонуниятлари аниқланган;
донадорликлараро чегара сохадаги р-п - ўтиш модели таклиф этилган.
ХУЛОСА
Поликристалл кремний донадорликлараро чегараларидаги физик жараёнларни, иссиқлик вольтаик ва фотовольтаки эффект ҳодисларини тадқиқ қилиш асосида қуйидаги хулосалар қилинди:
1. Икки туташган донадорликнинг кўп қатламли модели ишлаб чиқилган, кайсики, атрофи нуксон, дислокация ва бошқа тузилма бузилишлари билан ўралган монокристалли ядроси, шунингдек, сиртларида тент таксимланган бўртиқ кўринишидаги микросоҳа ва металли компонентлар ҳамда бўшликдан ташкил топтан.
2. Донадорлик ўлчами ва донадорликлараро чегарадаги нуқсон ҳамда киришмали ҳолатларга боғлиқ локаллашган тузоқлар ионланишининг умумий таъсири хисобига солиштирма қаршилик (/?), заряд ташувчилар ҳаракатчанлиги (//) ва концентрация (л)нинг температура билан номутаносиб ўзгариши аникланган.
3. Локаллашган тузоқлар ҳолат зичлиги ортиши потенциал тўсик баландилигининг (<р) 0,3 эВ дан 0,9 эВ гача ўзгариши ҳамда р нинг ортишига, шунингдек, асосий заряд ташувилар концснтрациясининг камайишига олиб келиши амалий тажрибалар асосида исботланган.
4. Икки туташган донадорликнинг кўп катламли модели асосида донадорликлараро чегра соҳалари ҳамда унинг ҳар бир микросоҳалари электрик хоссасини аниқлаш имконини бсрувчи эквивалент электрик схема таклиф қилинган.
5. Қатор ишкорий металллар адсорбция ва десорбция ҳодисаларининг намоён бўлиш рсжимлари, уларнинг донадорликлараро чегара микротузилмаси ва электрон хоссаларига таъсири аникланган. Тсрмик ишлов бсриш жараёнида ишкорий металл атомларининг донадорликлараро чегарада дссорбланиши поликристалл кремний сиртидаги юпқа қатлам ўтказувчанлиги ҳамда <р ишораси ўзгаришига, поликристалл кремний таглик сиртигача диффузияланиши эса уларни икки туташган донадорлик сиртида адсорбланишига олиб келади.
6. Т-300-500 К температура ораликда донадорликлараро чегара соҳаларидаги локаллашган тузоқлар ионланиши жараёнида тузокларда зарядлар ташувчиларнинг ушланиши ва тузоқлар бўйлаб кўчиши хисобига қоронғулик токи ва кучланиш ўзгариши монокристалл намуналар билан такқослаганда фарк килиши кўрсатиб бсрилган.
7. Тузокларда заряд ташувчилар ушланиши ва озод бўлиши билан боғлиқ қоронғулик ва фототокнинг ҳосил бўлиши ҳамда заряд ташувчилар кўчиши мсханизмларини тушунтириб бсрувчи донадорликлараро чегара соҳаларидаги p-n ўтиш модели таклиф этилган.
8. Поликристалл хамда монокристалл кремний асосли р-п тузилмалар қиздирилганда ёки ёритилганда чукур киришмали халатлар иштирокида электрон-ковак жуфтликлари генсрацияси жараёни билан боғлиқ киришмали иссиклик вольтаик ва фотовольтаик эффсктлар намоён бўлиши кўрсатилган.
9. Донадорликлараро чегара сохаларидаги киришмали ҳолатларни тадқиқ қилиш методлари модификация қилинган: термоэлектрон эмиссия модели ёрдамида донадорликлараро чегара электрон хоссаларини тадқиқ қилишда заряд ташувчиларнинг тузокларда ушланиши ва озод бўлиши жараёнида пайдо бўлувчи (J„) ток ва тузоклар тўлиқ ўтказувчанлиги (У„)ни эътиборга олиш лозимлиги кўрсатиб бсрилган.
10. Тез диффузияланувчи элементларни қўллаш орқали ишлаб чиқилган легирлашнинг янги методи р ёки п тип намуналарда р-п тузилмалар олиш имконини берди ва методикани соддалаштирилиши хисобига технологик жараёнларни осонлаштиради.
11. Намуна сирти бўйлаб ~10 дан 400 мкм диамстрли ва бслгиланган тўлқин узунликдаги сруғлик нурини скансрлаш срдамида р-п тузилмалар электрофизик характсристикасининг тсмпсратурага боғлиқлигини аниқлашнинг яримавтомат методи яратилган.
12. Қуёш энсргияси ва иссиқлик энсргиясини ўзгартиргич тайёрлаш учун мўлжалланган бир вактнинг ўзида моно ва поликристалл кремний платиналарининг турли кисмларида турли типлар тайёрлаш имконини бсрувчи диффузион курилма ишлаб чиқилган.
Ҳомиланинг бачадон ичи инфекцияланишида келиб чиқадиган асоратларни аниқлаш ва прогноз қилишни такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида ҳомила ичи инфекциялари (ҲИИ) акушерлик ва перинатологиянинг муаммоларидан бири ҳисобланиб, ҳомиладорликда 65,3% ҳолларда учрайди. Перинаталь хасталаниш структурасида ҲИИ 27,2% вирус этиологиясига, 26,3% аралаш этиологияга ва 17,5% бактериал этиологияга тўғри келади. Ҳозирги кунда бачадон ичи инфицирланиш ҳолатининг этиологии спектри хусусияти аралаш ассоциациялардир, бунда цитомегаловирусли ва герпесвирусли инфекцияларнинг таъсири ортмокда.
Мустақиллик йилларида тиббиёт соҳасида амалга оширилаётган дастурий чора-тадбирлар натижасида аҳолига тиббий хизмат кўрсатишнинг сифати тубдан яхшиланди. Бу борада оналик ва болаликни муҳофаза қилиш, аёлларнинг репродуктив саломатлигини яхшилаш, хомиладор аёллар саломатлигини мустаҳкамлаш, уларнинг тиббий саводхонлик даражаси ошириш хамда профилактик кўриклардан вақтида ўтказиш юзасидан бир қатор ютуқларга эришилди.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида ҳомила ичи инфекциялари (ҲИИ) акушерлик ва перинатологиянинг муаммоларидан бири ҳисобланиб, ҳомиладорликда 65,3% ҳолларда учрайди. Перинаталь хасталаниш структурасида ҲИИ 27,2% вирус этиологиясига, 26,3% аралаш этиологияга ва 17,5% бактериал этиологияга тўғри келади. Ҳозирги кунда бачадон ичи инфицирланиш ҳолатининг этиологии спектри хусусияти аралаш ассоциациялардир, бунда цитомегаловирусли ва герпесвирусли инфекцияларнинг таъсири ортмокда.
Мустақиллик йилларида тиббиёт соҳасида амалга оширилаётган дастурий чора-тадбирлар натижасида аҳолига тиббий хизмат кўрсатишнинг сифати тубдан яхшиланди. Бу борада оналик ва болаликни муҳофаза қилиш, аёлларнинг репродуктив саломатлигини яхшилаш, хомиладор аёллар саломатлигини мустаҳкамлаш, уларнинг тиббий саводхонлик даражаси ошириш хамда профилактик кўриклардан вақтида ўтказиш юзасидан бир қатор ютуқларга эришилди.
Тадқиқотнинг мақсади ҳомиланинг бачадон ичи инфекцияланиши юкори хавфи мавжуд ҳомиладорларни олиб бориш тактикасини такомиллаш-тиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ҳомиланинг бачадон ичи инфекцияланиши хавфи мавжуд ҳомиладор аслларда ангиогенез омилларининг пасайиши йўлдош стишмовчилигига олиб келиши исботланган;
пренатал инфекцияланиш юкори хавфи мавжуд ҳомиладорни кузатишда оптималь акушерлик тактикаси ишлаб чиқилган;
она-йўлдош-хомила тизими шаклланишидаги ангиогенез омиллари ишлаб чиқарилишининг роли ва уларнинг фетоплацентар тизим томирларида гемодинамикасини допплерометрия усули билан биргаликда текширишнинг прогностик афзаллиги аниқланган;
ҳомила ҳолати бузилишлари ва турли генезли йўлдош етишмов-чиликларида фетоплацентар комплекс компенсатор-мослашув реакциясини фаоллаштиришда иммуномодуляторларга сезувчанлиги аниқланган ва даволаш афзаллиги асослаб берилган;
антенатал инфекцияланиши хавфи мавжуд ҳомиладор аёлларни туғдириш усули ҳамда муддатларини белгилашга дифференциациялашган ёндашув таклиф этилган.
ХУЛОСА
«Ҳомиланинг бачадон ичи инфекцияланишида келиб чиқадиган хомиладорлик асоратларини аниклаш ва прогноз қилишни такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди
1. Ҳомила ичи инфекцияси билан хомиладорлар юқори акушерлик ва перинатал хавф гуруҳига кириб, уларда ҳомиладорликнинг кечиши хомиладорлик ва туғруқ асоратлари: хомиладорликнинг тўхташ хатари (76,3%), плацентар етишмовчилик (79,1%), ҳомилаолди суюқлигининг бемаҳал кетиши (49,8%), муддатдан илгари тугрук (23,1%), тугрук фаолияти аномалияси (9,6%), тугрук вақтидаги хориоамнионит (25%), хомила ва янги туғилган чақалокдаги патологияларнинг учрашини ишонарли ошиши билан изохданади.
2. Ҳомиланинг биофизик профилини текшириш куйидаги нохуш кўрсаткичларни намоён этди: хомила тонуси ва харакат фаоллигининг пасайиши, ҳомилаолди сув ҳажмининг камайиши, гемодинамиканинг III даражали бузилиши. Ҳомилада косача-жомча тизимининг кенгайиши, вентрикуломегалия, гепатомегалия, гидроперикард ва кардиомегалия, бош миянинг перивентрикуляр сохасида чизикли гиперэхоген киритмаларнинг пайдо бўлиши хомила инфекцион жароҳатланишининг эхографик маркерлари ҳисобланади. Усулнинг сезгирлиги 87,6%, ўзига хослиги 57,7% прогностик киймати - 57,7%ни ташкил этди.
3. Жинсий йўллар микробиоценозининг бузилиши мазкур ҳомиладор аёлларни ҲИИ ривожланиши хавф гуруҳига киритиш имконини берувчи башорат мезони саналади. Ҳомила ичи инфицирланишининг ривожланишида қин ва йўлдошнинг она кисмидан ажралувчи Streptococcus faecalis, Staphylococcus epidermidis ва E.Coli алоҳида хусусиятга эга. Йўлдошнинг она қисми ва киндан ажралган кўзғатувчиларнинг микдорий ўзаро нисбати бирбирига тўғри келиб, мазкур кўрсаткичлар ҲИИни башоратлашда катта аҳамият касб этади (хавф кўрсаткичи R =36,09).
4. Йўлдошда микробларнинг мавжудлиги бачадон-йўлдош-ҳомила комплексидаги кучли морфологик ўзгаришларга олиб келади. Йўлдошнинг патологик жароҳатланиши даражаси бактериал ва/ёки бактериал-вирусли ассоциацияларнинг мавжудлигига боғлиқ. Йўлдошда бактериал ва вирусли жароҳатнинг бирга кўшилиши йўлдош комплексида қайтмас бузилишлар ва ундаги мослашув хусусиятларининг декомпенсациясини чақириб, ҳомиладорликнинг кечиши ва хомиланинг ривожланишига таъсир килади ҳамда нохуш перинатал оқибатларга олиб келади.
5. Ҳомилаичи инфицирланиши ривожланишининг механизмларида доимий антиген стимуляцияси фонида юзага келувчи иммун-яллигланиш жараёнларининг фаоллашуви мухим. Бирок, иммун жавобнинг ривожланиши сурункали яллиғланиш ўчоқлари санациясини таъминламайди ва самарасиз деб тан олиниши мумкин. Бу кон зардоби ва амнион суюқлигидаги IL-10, IL-4нинг ишонарли юкори концентрацияси, шунингдек, кон зардобидаги лактоферриннинг юкори даражаси билан тасдиқланади (мое равишда Р<0,05; Р<0,01 ва 0,001).
6. Ҳомилада ҲИИнинг ривожланиши ангиогенин микдорининг ортиши ҳисобига ангиогенин-ангиопоэтин-2 тизимининг компенсатор фаоллигини таъминловчи СЭФР тизимидаги ангиогенез етишмовчилиги ва СЭФР, рСЭФР P-l - фаоллаштирувчилар микдорининг камайиши ҳамда рСЭФР Р-2 ингибиторларининг ўсиши билан бирга кечади. Қон зардоби ва қоғонок сувларидаги ангиоген омиллари ва қон зардобида ЙЎО нинг ўзгариши динамикаси улардан ҳомилада ҲИИни ташхислаш ва башоратлашнинг қўшимча мезонлари сифатида фойдаланиш мумкинлигидан далолат беради (сезгирлик 81%, спецификлик -97%).
7. Ишлаб чиқилган «Башорат харитаси» турли хавф омиллари қўшилганда ҳомилаичи инфицирланишининг юзага келиш эхтимолини микдорий баҳолаш имконини беради. Хавфнинг жамланган кўрсаткичи 122,8 - 295,9 диапазонида бўлган ҳолда соғлом бола туғилиши эҳтимолдан ҳоли эмас. Хавф кўрсаткичининг 296,0 - 591,8 диапазонида соғлом бола туғилиши эҳтимоли ўртача, яъни 45% атрофида. Болалар ҲИИнинг енгил тури билан туғилади. 591,9 - 664 диапазонида эса бемор, чала, хомила ривожланишининг кечикиши билан болаларнинг туғилиш эҳтимоли максимал даражада.
8. Биз ишлаб чикқан ҲИИ хавфи мавжуд хомиладор аёлларни ҳомиладорликнинг 1-, 2- ва 3-триместрларида юритиш алгоритми ҳомилаичи инфицирланиши белгилари билан янги туғилган чақалоқлар сонини сезиларли пасайтириш имконини беради.
Маҳаллий минерал хомашёлар асосида ўтга чидамли қоплама ва теплоизоляцион тўлдирувчилар яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунёда бино ва иншоотлар ёнғин хавфсизлигини таъминлашда инновацион технологиялар асосида комплекс хоссали янги авлод ҳимоя воситаларини яратиш жараёнлари етакчи ўринларни эгаллайди. «Ёнғинлар статистикасига асосан дунёда ёнғинлар оқибатида инсон ҳаёти фаолияти хавфсизлиги, иқтисодиёт ва экологияга катта микдорда зиён етмокда»1. Жадал суръатлар билан ривожланаётган фан-техника тараққиёти натижасида замонавий саноат корхоналари ва мураккаб конструкцией тузилишга эга иншоотлар сонининг ортиши сабабли ушбу ва бошқа турдаги объектларнинг ёнгин хавфсизлигини сифатли таъминлаш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Бу борада ривожланган мамлакатларда олов таъсиридан ҳимояловчи юқори самарали ва комбинациялашган хоссаларга эга қоплама материалларни минерал хомашёлар асосида ишлаб чиқиш, қурилиш конструкциялари ва ашёларнинг оловбардошлилигини ошириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилган.
Узбекистан Республикасида бино ва иншоотларнинг ёнғинга қарши ҳимоясига қаратилган оловдан ҳимояланишнинг замонавий восита ва тизимларини яратиш ва такомиллаштириш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада маҳаллий хомашёлар асосида курилиш конструкциялари ва материалларининг оловга бардошлилигини оширувчи воситаларни яратиш, ёнғинларни бартараф этишнинг техник воситалари ва усуллари сифатини янада оширишга бағишланган қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда.
Жаҳонда бино ва иншоотларнинг ёнғин хавфсизлигини таъминлашда «пассив» турдаги қавариқланувчи ҳимоя воситаларини замонавий технологиялар асосида яратиш ва улар орқали қурилиш конструкциялари ҳамда материалларининг оловга бардошлилигини оширишга алоҳида аҳамият қаратилмокда. Бу борада ҳимояловчи қопламаларда иссиқлик таъсирида кечадиган теплофизик ва термокимёвий жараёнларнинг механизм моделларини ишлаб чиқишни такомиллаштириш, оловдан ҳимояловчи қопламаларнинг қурилиш конструкциялари ва материалларнинг ёнғинга хавфлилиги кўрсаткичларига таъсирини комплекс баҳолашнинг компакт, аниқ ва тезкор усулларини ишлаб чиқиш; табиатда кенг тарқалган минераллар асосида иссиқлик ва олов таъсиридан ҳимояловчи юқори самарали янги авлод қопламаларини яратиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Юқорида келтирилган илмий-тадқиқот йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Узбекистан Республикасининг «Ёнғин хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонуни (2009), Узбекистан Республикаси Президентининг 2009 йил 27 январдаги ПҚ-1048-сон «2009 йилда саноат кооперацияси асосида тайёр маҳсулотлар, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш дастури тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 28 мартдаги 89-сон «Ёнғин хавфсизлиги тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари ҳақида»ги қарори ҳамда мазкур соҳага тегишли барча меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади маҳаллий минерал хомашёлар асосида ёнғинга қарши ҳимоя воситаларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
вермикулит минерали асосида юқори дисперсли ўтга чидамли теплоизоляцион тўлдирувчилар яратилган;
вермикулит минерали асосида нисбатан паст ва юқори ҳароратда қавариқланувчи вермикулитлар, гидрофоб вермикулит, юқори қавариқланиш даражасига эга бўлган вермикулит ва яхши ғовакдорликка эга бўлган вермикулит турлари ишлаб чиқилган;
майин дисперсли вермикулит минералини ультратовуш таъсири ва кимёвий реагентлар билан модификациялаш орқали вермикулитнинг олов ва иссиқлик таъсиридан ҳимояловчи функциясини ошириш усули яратилган;
давлат стандарлари талаблари бўйича ёғоч қурилиш материалларининг қийин ёнувчан гуруҳга ўтишини таъминловчи майин дисперсли модификацияланган вермикулитлар асосида олов таъсиридан кўп босқичли ҳимояловчи янги таркиблар ишлаб чиқилган;
майин дисперсли модификацияланган вермикулитлар асосида оловдан ҳимояловчи силикат бўёқ маҳсулотини олиш технологияси ишлаб чиқилган;
қавариқланган вермикулит асосида ёнғинга қарши тўсиқлар сифатида ишлатишга мўлжалланган ўтга чидамли, иссиқдан сақловчи материаллар ишлаб чиқилган;
майин дисперсли вермикулит ва ортофосфат кислоталари асосида ўтга чидамли, янги таркибли ноорганик ғоваксимон материал яратилган;
майин дисперсли вермикулитлар асосида янги суюқ ўт ўчириш таркиблари яратилди ва ушбу таркиблар самадорлигини баҳолаш бўйича қўшимча кўрсаткичларини аниқлаш усули ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Маҳаллий минерал хомашёлар асосида ўтга чидамли қоплама ва теплоизоляцион тўлдирувчилар яратиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосаларга келинди:
1. Тебинбулоқ вермикулитининг ҳар хил дисперсликдаги фракцияларини акустик майдон ва кимёвий реагентлар таъсирларидаги майдаланиш жараёнлари механизмлари ва уларни олишнинг янги самарали усули ишлаб чиқилди. Вермикулит минералининг хоссалари ва унинг заррачалари ўлчамларига узвий боғликдиги асосида дисперсланган вермикулит минералининг термик ва теплофизик хоссалари, жумладан қаварикданиш даражаси, иссиқдик ўтказувчанлиги ҳамда термограммаларидаги эндотермик эффектларнинг ҳосил бўлиш каби жараёнлар механизмлари ишлаб чиқилди. Дисперслик даражасига боғлиқ равишда вермикулит минералининг иссиқлик физикаси ва термик жараёнлари механизмларини ишлаб чиқиш минерал хомашёлар асосидаги олов ва иссиқлик таъсиридан ҳимояловчи таркиблар самарадорлигини олдиндан бахрлаш имкониятини беради.
2. Ҳар хил дисперсликдаги вермикулитлар ва улар асосидаги кукунли таркибларнинг термик ва олов таъсиридан ҳимоя қилиш самарадорлиги уларнинг термограммаларидаги эндотермик эффектларга боғлиқдиклари аниқданди. Минералнинг термик эффектларга таъсир қилиш орқали вермикулит минерали ва унинг асосидаги таркибларнинг термик ва теплофизик хоссаларини бошқариш усули ишлаб чиқилди.
3. Вермикулит минералининг юқори дисперсли заррачалари асосидаги говакли дисперс системалар учун математик модели яратилди.
4. Икки босқичли ишлов бериш орқали вермикулит минералининг термик ва теплофизик хоссаларига таъсир қилишнинг янги усули ишлаб чиқилди. Бунда биринчи босқичда вермикулитга кучли ортофосфат (Н3РО4) ва азот (HNO3) кислоталари таъсир қилдирилади ва иккинчи босқичда ишқорий реагентлар билан ишлов берилади. Ушбу янги усул вермикулит минерали ва унинг асосидаги оловдан ҳимояловчи таркибларнинг қаварикланиш температуралари қийматларига таъсир қилиш ва керакли томонга узгартириш имкониятини беради.
5. «Тебинбулоқ» вермикулита асосида хоссалари яхшиланган янги вермикулитлар ишлаб чиқилди. Булар қавариқланиш температураси нисбатан пастроқ бўлган вермикулитлар, қаварикданиш температураси нисбатан юқори вермикулитлар, гидрофоб вермикулит ва ғоваклиги яхши сақланган вермикулитлардир. Ушбу хоссаси яхшиланган вермикулитлар асосида янги олов ва иссиқлик таъсиридан самарали ҳимояловчи материаллар ва ўт ўчириш таркиблари ишлаб чиқилди.
6. Биринчи марта активланган ва модификацияланган вермикулитлар ёғоч ва металл қурилиш материалларини олов таъсиридан химояловчи таркиблар олишда ишлатилди. Ушбу таркиблар билан ишлов берилганда ёнувчан ёғоч ашёлари қийин ёнувчанлик хусусиятга эга бўлиши ва металлар учуй критик (500°С) температурага етиш вақти қиймати оширилишига эришилди. Ишлаб чиқилган оловдан химояловчи қопламаларни қўллаш орқали давлат стандарта талаблари бўйича ёғоч материал и Ё4 (кучли ёнувчан) дан Ё1 (кучсиз ёнувчан) гуруҳга ўтишига эришилган ва шунингдек, металларда критик температурага етиш вақтини 15 дақиқадан 45 дақиқага (3 марта) ошириш имкониятини беради.
7. Янги турдаги активланган ва модификацияланган вермикулитлар ва улар асосида олов таъсиридан самарали химояловчи бўёқ ва қоплама материаллари ишлаб чиқилди ва ишлаб чиқариш технологиялари яратилди.
8. Қаварикланган вермикулит, натрийли суюқ шиша, вермикулит минерали концентрата ва ортофосат кислоталари асосида икки хил турдаги иссиқлик изоляцияловчи ёнмайдиган материаллар гуруҳига кирувчи янги говаксимон материаллар ишлаб чиқилди.
9. Ишлаб чиқилган майин дисперсли модификацияланган вермикулитлар асосида янги, силикат бўёқ материалини олиш технологияси «Уз-ДонгЖУ Пэинт Ко» ОАЖда ишлаб чиқаришга татбиқ қилинди. Яратилган технология бўйича ишлаб чиқилган бўёқ материали Миллий сертификация тазимида аккредитациядан ўтган Ички ишлар вазирлиги Ёнғин хавфсизлиги бош бошқармаси ёнғин-техник лабораториясида ёғоч курилиш материалини олов таъсиридан ҳимоялаш самарадорлиги текширилганида давлат стандарта талабларига жавоб бериши тасдиқланган.
10. Вермикулит минералита сувли муҳитда ультратовуш таъсир қилдириш орқали турғун супензиялар олиш имконияти кўрсатиб берилди. Текширишлар натижасида суспензияларда вермикулит асосида олинган нанозаррачалар борлиги аникданди ва ушбу суспензиялар асосида янги, самарадор ўт ўчириш таркиблари ишлаб чиқилди. Ўтказилган тажрибалар асосида суюк холатдаги ут ўчириш таркиблари самарадорлигини баҳолашда ишлатиладиган қўшимча кўрсаткични аниқлаш усули ишлаб чиқилди.
Қурғоқчиликка бардошли бўлган ғўза ва кунгабоқарнинг мураккаб дурагайлаш асосидаги селекцияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда рўй бераётган сув танқислигига барҳам беришда қурғокчиликка чидамли қишлоқ хўжалиги экинлари хусусан, ғўза ва кунгабокар навларини яратиш ўсимликлар генетикаси ва селекциясининг асосий йўналишларидан бири хисобланади. Қишлоқ хўжалиги экинлари селекциясида дурагайлаш ирсиятни ўзгартириб, янги муҳитга мослашадиган баркарор генотиплар пайдо бўлиши имкониятини яратади. Дурагайлаш ва танлаш янги навларни яратишнинг асосий омили бўлиб, кўп жиҳатдан танланган чатиштириш услублари ва бошланғич ашёларнинг генотипига боғлиқ бўлади.
Республиканинг турли тупроқ-иқлим, гидро-мелиоратив минтакалари учун ғўзанинг турли нокулай шароитларига, қурғоқчиликка чидамли, кимматли хўжалик белгиларини намоён этадиган, толанинг технологик сифат кўрсаткичлари юқори, серҳосил ҳамда кунгабоқарнинг тезпишар, мойдорлиги юқори ва маҳсулдор навларини яратиш хамда уруғчилигини яхшилаш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Ғўза ва кунгабокар селекциясида селекцион усулларни кўллаган ҳолда ирсий белгилари турғун ва сифат кўрсаткичи саноат талабларига мос бўлган навларни яратишга бўлган талаб ошиб бормокда.
Дунёда деҳқончилик амалиётида қурғоқчиликка чидамли ғўза ва кунгабоқар навларининг морфофизиологик ва қимматли хўжалик белгилари, генотипик таъсирчанлиги, дурагайларни сувга талабчанлиги бўйича муҳим физиологии кўрсаткичлари, белгиларнинг ирсийланиши ҳамда генератив маҳсулдорлик кўрсаткичларини аниклашга катта эътибор каратилмоқда. Навларнинг курғоқчиликка чидамлилиги тупрокда нам етишмаслигига бардош бериб, махсулдорлигини ва толанинг технологии сифат кўрсаткичларини кескин пасайтирмаслик хусусиятини намоён этиши бўлиб, янгидан яратилаётган ўрта толали ғўза навларининг асосий кисми тур ичида дурагайлаш асосида яратилган бўлиб, генетик жиҳатдан яқин бўлганлиги учун муҳитнинг биотик ва абиотик омиллари чидамлилиги ҳамда экилиш муддати киска бўлмокда. Шунинг учун кунгабоқар ва ғўзанинг янги навларининг турли сув режимига, сув танқислиги шароитида хусусий генотипик таъсирчанлигини аниқлаш ва янги яратилаётган навларнинг чидамлилигини ошириш бўйича илмий-тадқиқотлар долзарб бўлиб ҳисобланади.
Узбекистан Республикасининг «Селекция ютуқлари тўғрисида»ги ва «Уруғчилик тўғрисидаги»ги Қонунлари ва Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 23 февралдаги ПҚ-1288-сон «2010 йилда ғўзани навлар бўйича жойлаштириш ва пахта етиштиришнинг прогноз хажмлари тўғрисида»ги қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 19 сентябрдаги 328-сонли «Узбекистан Республикаси Ҳукуматининг уруғчилик соҳасидаги сиёсати тўғрисида» ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади мураккаб дурагайлаш услублари орқали ғузада тезпишар, сув танқислигига бардошли, тола сифати IV ва V типга хос бўлган ҳамда кунгабоқарда серҳосил ва юқори мойдорлик белгиларини ўзида мужассамлаштирган янги навларни яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Қорақалпоғистон тупроқ-иқлим шароитида моделлаштирилган қурғоқчилик шароитларида ғўзанинг G.hirsutum L., ва кунгабоқарнинг Helianthus anmius L., турларига мансуб янги навлари ҳамда уларнинг оддий ва мураккаб дурагайларида физиологик ҳамда кимматли хўжалик белгилар бўйича генотипик полиморфизм аниқланган;
сув танқислиги шароитида физиологик ва хўжалик белгиларнинг стрессга физиологик мослашувчанлигининг ўзгариши, ушбу ўзгарувчанлик белгиларнинг полиген хусусияти ва генотип-муҳитига ўзаро таъсири асосида эканлиги исботланган;
оддий ва мураккаб дурагайлаш услублари оркали яратилган дурагайларда кимматли хўжалик белгиларнинг ирсийланиши, ўзгарувчанлиги ва шаклланишига қиёсий баҳо бериш асосида асосий кимматли хўжалик белгиларнинг генетик табиати, хамда белгиларнинг янги генетик ўзгарувчанлигига эга юқори авлод дурагайларини ажратиб олишдаги самарадорлиги аниқланган;
тур ичида оддий ва мураккаб дурагайлаш услублари оркали қурғоқчиликка бардошли баъзи салбий коррелятов богликларни узиш, ғўзада юқори тезпишарлик ва махсулдорлик, тола чикими ва сифати ва бошка белгиларнинг, кунгабокарда эса тезпишарлик, хосилдорлик, юқори мойдорлик, мағиз чиқими ва бошқа белгиларнинг юқори мажмуасига эга рекомбинантлар ажратиб олиш мумкинлиги аниқланган;
изланишлар асосида ажратиб олинган асосий хўжалик белгилари мужассамлашган оила ва тизмалардан амалий селекцияда курғоқчиликка бардошли кунгабокарда юқори мойдор ва махсулдор, тола сифати юкори бўлган серҳосил, кимматли манба сифатида фойдаланиб янги ғўза навлари яратилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Сув танқислиги шароитида ғўза ва кунгабокар ўсимлик барглардаги умумий сув микдорининг ва транспирация жадаллигин камайиши, баргларнинг сув ушлаш хусусияти, барглар умумий сатҳининг ва барг сатҳи бирлигидаги огизчалар сони ошиши навлар, оддий ва мураккаб дурагай ўсимликларининг бу стресс омилга мослашувининг муҳим физиологик ва морфологик механизмлари эканлиги аниқланди.
2. Мураккаб дурагайлараро чатиштириш натижасида олинган дурагайларнинг юкори гетерозиготалик ҳолати бўлганлиги туфайли, гетерозис самараси сув танқислигига бардошлигини таъминлайдиган белгилар бўйича юқори бўлиши исботланди.
3. Чатиштириш услубларига кўра биринчи авлод дурагайларининг доминантлик коэффициента кескин фаркланиб, оддий дурагайларда мураккаб дурагайларга нисбатан мазкур кўрсаткич сезиларли паст бўлди, айниқса илдиз тизими вазни ва баргларнинг умумий юзаси белгилари бўйича яққол намоён бўлди.
4. Ота оналик генотиплари белгиларининг кўрсаткичлари бир-бирига яқин бўлган ҳолда биринчи авлод дурагайларда гетерозис холата юкори даражада кузатилиши ва белгиларнинг фарклари кескин бўлган ҳолда ирсийланиш жараёни оралиқ ҳолатда бўлиши аникланди.
5. F2 дурагайларда олиб борилган гибридологик тахлил шуни кўрсатдики, мураккаб дурагайларда ажралиш жараёни жуда кенг микдорда кузатилади ва сув танкислигига бардошликни таъминлайдиган белгилар бўйича кўп трансгрессив ўсимликлар пайдо бўлади.
6. Ғўза ва кунгабоқар ўсимликларнинг мураккаб дурагайлаш натижасида кўп миқдорда пайдо бўладиган трансгрессив ўсимликлар морфо хўжалик белгиларнинг юқори кўрсаткичлари билан бойитилган янги оилаларни ажратишга асос бўлади.
7. Кўп йиллик селекцион ишлар натижасида Қоракалпоғистонда 60 йилдан буён экилиб келинаётган С-4727 навидан устун бўлган кўп ғўза тизмалари яратилди.
8. Мураккаб дурагайлараро услуби оркали яратилган ғўза ва кунгабоқар тизмаларда мавжуд бўлган салбий корреляцией боғликлари бузилганлиги аниқланди, айниқса илдиз тизими вазни ва мойдорлик белгилари орасида ҳамда тезпишарлик билан маҳсулдорлик орасидаги белгилар.
9. Кичик нав синаш кўчатзорида ўрганилган тизмаларнинг бир нечаси Л-32, Л-34, Л-67, Л-28 ва Л-65 андоза КК-1 навидан аксарият белгилари бўйича ўз устунликларини намоён этишди, айниқса ҳосилдорлик ва мағиз чикими белгилари бўйича, бу эса ер бирлигидан юқори мой олишга сабаб бўлади.
10. Мураккаб дурагайлаш услуби оркали яратилган тезпишар тизмаларда кўсакларнинг очилиш суръати 1,2-2,0 кунга тезлашди ва шунинг натижасида вегетация даври ўн кунгача қисқартирилди.
11. Қорақалпоғистонда кунгабокарнинг КК-52 ноёб нави андоза КК-1 навига нисбатан ҳосилдорлик бўйича 27,3 %, мағиз чиқими бўйича 17,0 % ва минг дона уруғ доначаларнинг вазни бўйича 7,3 граммга юкори бўлди.
12. Давлат нав синаш комиссиясига биринчи маротаба толасининг сифати тўртинчи тип талабларига тўлиқ жавоб берадиган навлар топширилди. Шу кунга қадар Қорақалпоғистонда фақатгина бешинчи тип толага мансуб навлар экилиб келмокда ва бу эса сотиб олиш нарҳи кам бўлганлиги туфайли даромад микдорини кескин пасайтиради.
13. Янги яратилган ғўзанинг КК-3506 ва КК-3543 навларига Ўзбекистон Республикаси интеллектуал мулк агентлиги томонидан 2016 йилда Давлат UZ NAP 00131. 30.06.2016, UZ NAP 00138. 31.08.2016 ракамли патентлари олинди
14. Янги КК-3506 ва КК-3543 ғўза навлари бўйича бирламчи уруғчилик ишлари ташкил қилиниб олиб борилди ва буларнинг натижасида элита хўжаликларига топшириш учун етарли ҳажмда уруғлик ашёлар тайёрланди ҳамда ушбу навларнинг навдорлиги 99,0 % га етказилди.
Поликонденсацион типдаги термо- кимё- радиацияга чидамли ион алмашгич полимерлар олишнинг илмий тамойилларини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда бутуй дунёда гидрометаллургия, оқова сувлар ва ишлаб чиқариш эритмаларини тозалаш, сувни тайсрлаш жараёнларида ион алмашинувчи полимсрлар кенг қўлланилмокда. Сорбцион ва селективлик хоссалари юкори бўлган ион алмашинувчи полимсрларни ишлаб чикиш ва уларнинг эксплуатацией хоссаларини бошқаришнинг замонавий усулларини яратиш долзарб муаммолардан бири бўлиб қолмокда1.
Республикамизда мустақиллик йилларида фурфурол, бензогуанидин ва полиэтиленполиамин иштирокида поликонденсациялаш йўли билан мис, молибден ионларига нисбатан танловчан хусусиятли комплекс ҳосил қилувчи кучеиз асосли анионит яратиш; фурфурол ва ароматик халқалар тутган бирикмалар асосида янги поликодснсацион турдаги ионитлар олиш, уларнинг кимёвий ва термик таъсирларга чидамлилигини ошириш йўналишларида илмий ишлар олиб боришга алохида эътибор каратилди.
Жаҳонда стирол, дивинилбснзол, акрил кислотаси, акрилонитрил, винилпиридин каби мономсрлар асосида полимсризацион турдаги ион алмашинувчи полимсрлар олиш технологиялари йўлга кўйилган. Ион алмашинувчи полимсрлар ишлаб чиқишда қатор, жумладан, қуйидаги йўналишларда тсгишли илмий ечимларни асослаш зарур: юқори хароратга ва кимёвий таъсирларга чидамли, механик мустаҳкам ион алмашинувчи полимсрлар олиш усулларини ишлаб чикиш; сорбцион, сслсктивлик ва эксплуатацией хоссалари юқори бўлган ион алмашинувчи полимсрлар олишнинг мақбул шароитларини аниклаш; махаллий хом ашслар асосида мавжуд мономсрлардан фойдаланиб, янги ион алмашинувчи полимсрлар олиш технологияларини яратиш долзарб муаммоларга каратилган тадқиқотлар олиб борилмокда.
Узбеки стон Рсспубликаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «Узбекистан Рсспубликасининг саноатини ривожлантириш устунлари тўғрисида»ги, 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072 сонли «Ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, техникавий ва технологик қайта жихозлаш бўйича энг муҳим лойиҳаларни амалга ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги ва 2015 йил 11 фсвралдаги ПҚ-2298-сон «Тайёр маҳсулот, бутловчи маҳсулот ва матсриаллар ишлаб чикаришни маҳаллийлаштириш дастури тўғрисида»ги қарорларида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади термо-кимё-радиацион барқарор поликонденса-цион турдаги ион алмашинувчи полимсрлар олиш технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
дифениламин ва фурфуролни поликонденсациялаш йўли билан оғир металл ионларига комплекс хосил килувчи хоссали тсрмо-кимёвий барқарор кучсиз асосли анионит олиш усули ишлаб чикилган;
ионоген группаларни киритиш учун дифснилоксидни фурфурол билан поликондснсациялаб, янги полимер матрицаси яратилган;
дифснилоксид ва фурфуролни поликонденсация рсакциясини бошланғич мономсрлар, катализатор табиати ва концснтрацияси, реакция темпсратураси ва бошкаларга боғлиқлиги аниқланган;
олинган полимерии сульфирлаш ва фосфориллаш рсакцияларини технологик жараёни ишлаб чиқилган;
сульфокўмир билан олинган сульфокатионитни натрий, кальций, магний ионларига нисбатан сорбцион хоссалари, ишчи интервали, механик мустахкамлиги аникланган;
фосфорли катионит таркибида мис ионлари тутган оқова сувлардан мис ионларини динамик шароитда сорбциялаши, катионитнинг регенерация технологияси такомиллаштирилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Дифсниламиннинг фурфурол билан поликондснсациялаб юқори тсрмо-кимё баркарорликка эга бўлган кучсиз асосли анионит олиш усули ўрганилиб, олинган полимсрнинг хоссаларига реакция темпсратураси, бошланғич моддалар нисбатлари, катализаторнинг табиати ва концснтрацияси ва бошкалар таъсири тадкик қилинган, унинг асосида кучсиз асосли анион алмашинувчи полимер синтезининг оптимал шароитлари тавсия этилган.
2. Дифснилоксидни фурфурол билан биргаликда поликондснсациялаб янги полимер олиш жарасни ўрганилиб, полимерии сульфирлаб тсрмо-кимё барқарорлиги ва механик мустахкамлиги билан фаркланадиган янги полифункционал СКДФ сульфокатионит, монофункционал сульфо-катионит, макроговак сульфокатионит тавсия этилди.
3. Янги фосфорли нордон полимерии олиш учун дифснилоксидли-фурфуролли полимерии фосфориллаш рсакцияси ўрганилиб, фосфорли нордон катионит хоссаларига фосфорилловчи агент табиати ва концснтрацияси, фосфориллаш рсакцияси давомийлиги, катализатор концснтрацияси ва табиати таъсири аниқланди.
4. Монофункционал, полифункционал ва макроговакли сульфокатионитлар, хамда фосфорли нордон группалари бор катионит олиш имконияти аникланди. Полимсрнинг говакли структурасини хисоблаш учун Браунэр, Эммит, Теллер (БЭТ) тенгламаларидан фойдаланиб, катионитнинг ғовакли характсристикалари ҳисобланди, уларнинг қиймати олинган ионитнинг макроғовакли катионитларга мансуб кўрсатиб бсрилди.
5. Олинган ионитларни сувда, ҳавода ва ишкор, кислоталар сувли эритмаларида тсрмик, кимёвий таъсирларга юқори баркарорлиги билан характсрланиши аникланиб, уларни сувда ва хавода Со60 у-нурланиши таъсири остида асосий хоссалари ва структурасининг ўзгариши 500 рад/сек доза билан 25°Сда нурлантирилганда ионитларни радиация таъсирига баркарорлиги кўрсатилди.
6. Олинган полифункционал сульфокатионитининг Н -»Na' ва Na+->Ca2’ алмашинишида диффузия тенгламасидан фойдаланиб кинстик характсристикалари тадқик қилиниб, аник амалда қўллаш объсктлари аниқланди.
7. Тажриба-саноат шароитларида полифункционал сульфокатионитини олиш принципиал технологик схсмаси таклиф этилди. Сульфокатионитни олиш технологияси яхши натижалар билан ишлаб чиқариш шароитларида «Фаргона кимё заводи» МЧЖда синалди ва СКДФ сульфокатионитининг тажриба партияси чиқарилди. Сульфокатионитнинг олинган тажриба партияси ишлаб чиқариш шароитларида «Қўконсупсрфосфат» ОАЖ, «Қўқонспирт» И.Г.Т. ОАЖ ва «SARBON BARAKA BIZNES» МЧЖ қозонхона цехларида сувни юмшатиш жараёнларида, шунингдек «Узметкомбинат» АЖда ишлаб чикариш айланма сувларини тозалаш жараёнларига тадбик этилди. Қўллашдан кутилаётган иқтисодий самара йилига 330 млн.сўмни ташкил килди.
Таркибида фосфор, олтингугурт, хлор тутган олигомерларни маҳаллий хом ашёлардан олиш технологияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунёда 20% дан ортик бино ва иншоотлар ёнғин асоратида фойдаланиб бўлмас ҳолатига келади. Уларда қўлланиладиган қурилиш материалларини ёнғинга чидамлилигини ошириш учун фосфор, олтингугурт ва хлор тутган олигомерлари билан ишлов берилади. Қурилиш материалларига бундай ишлов бериш 2016 йилда 5,4% га ошди. Қурилиш материаллари ва биноларни ёнғинга қарши ишлов беришда ишлатилувчи композицион материаллар реологик ва физик-механик хоссаларини яхшилаш, структура хосил килиш жараёнини ростлаш учун синтетик олигомерлар асосида модификаторлар олиш долзарб муаммодир1.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда оловбардош материаллар, антикоррозион копламалар олишда полифункционал таъсирга эта органик модификаторлар қўллаш юзасидан кенг камровли тадбирлар амалга оширилиб, бу йўналишда, жумладан, сифатли фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерларни ишлаб чикариш, уларнинг курилиш ва полимер материаллари оловбардошлигини ошириш борасида муаян натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳонда таркибида фосфор-, олтингугурт-, хлор гуруҳлари тутган олигомер ва полимер материалларни сифатини ошириш улардан самарали фойдаланиш юзасидан максадли тадқиқотларни амалга ошириш муҳим бўлиб, бу борада, жумладан, куйидаги масалаларга алоҳида эътибор каратилмокда: таркибида олтингугурт тутган полисульфид каучуклари олиш ва герметиклар сифатида қўллаш; фосфор-, олтингугурт тутган олигомер антипиренларни олиш ва ёгоч ва полимер курилиш материалларида қўлланилиши ўрганиб чиқиш; таркибида хлор-, олтингугурт тутган хлорсульфоланган полиэтилен олиш усулини ишлаб чикиш технологияси ва антикоррозион қопламалар сифатида қўллаш усулини ишлаб чиқиш. Шулар асосида ушбу олигомерларнинг физик-кимёвий хоссалари, уларни модификация жараёнлари ва кўлланилиши мумкин бўлган соҳалари изчил тадқиқ этиш ва технологиясини яратиш долзарб масалалардан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442 сон «2011-2015 йиларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори, 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини кисқартиришга ва махсулот таннархини пасайтиришга дойр кўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган бирикмалар асосидаги янги олигомерларни, композицион полимер материаллар олишда қўллаш ва олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
маҳаллий хомашёлар асосида фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерлар олинган;
олтингугурт тутган полисульфид каучуклари, фосфор-, олтингугурт сакловчи олигомер антипиренлари ва олтингугурт-, хлор тутган хлорсульфоланган полиэтиленларни физик-кимёвий хоссалари аниқланган;
синтез қилинган бирикмаларнинг хоссалари ва тузилиши аниқланган;
фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерлар учун модификаторлар синтези, уларнинг модификацияси ва механик хоссаларга таъсири асосланган;
фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерларнинг физик-механик, герметик, оловбардошлик ва антикоррозион хоссалари аникланган, хамда ушбу олигомерларнинг қўлланилишидаги техник-иқтисодий самарадорлиги аниқланган.
Хулосалар
1. Ҳар хил ПСО асосидаги герметикларни котириш, механик хоссаларини кучайтириш ва кимёвий ўзгаришлар йўли билан модификация килиш технологияси таклиф килинди.
2. Ишлаб чикилган фаоллаштирувчи система иштирокида вулканланиш жараёни механизми таклиф килинди ва юқори деформацион мустаҳкамлик ва адгезион хоссаларига эта ок рангли герметиклар олиш имконияти кўрсатилди. Қотирувчи сифатида pyx оксиди ва марганец диоксиди ишлатилган тиокол олигомерлари асосидаги герметикларнинг термик хоссалари ТГ ва ДТТ орқали ўрганилди. Қотирувчи сифатида pyx оксиди ишлатилган герметикларда марганец диоксиди ишлатилган герметиклар билан солиштирилганда вулканловчи тўр хосил бўлишининг турли хоссаларига боғлик бўлган термик ва релаксация хоссалари паст эканлиги аниқланди.
3. Ёғоч ва полимерларни мақсадли янги антипиренлар синтез килишни кенг имконини яратувчи фосфор тутган композициялар билан оловдан химоя килиш жараёнининг механизми таклиф этилди.
4. АР-100, АР-110, АР-120, АР-130, АР-140, АР-150 и АДж-1, АДж-2, АДж-3, маркали олигомер антипиренлар асосида ёгоч ва полимерларни оловдан ҳимоялаш тажрибалари ўтказилди. Аниқландики, ўзининг самарадорлиги билан олинган антипиренлар чет эллик аналоглар билан бир хил хоссага эта, шу билан бирга антипиренларда кутбли функционал гурухлар билан боғлик қонуниятлар хам аниқланилди.
5. Ҳар хил системалар билан қотирилган ва ёгоч билан полимерии оловдан химоялаш самарадорлиги юқори бўлган гурухлар ўтказадиган, фосфор тутган олигомерлар асосида оловдан химояловчи таркиб ишлаб чиқилди. Антипиренлар сифатида АР-100, АР-НО, АР-120, АР-130, АР-140, АР-150 и АДж-1,АДж-2, АДж-3 таркибли олигомерлар ишлатилиши тавсия этилди.
6. Хлорсульфоланган полиэтиленни фосфор ва олтингугурт сакловчи бирикмалар асосида олинган модификаторлар билан таъсирлашуви ўрганилди. Кўрсатилдики, натижада полимер хар хил адгезион фаол функционал гуруҳларга эга бўлади.
7. Фосфор- азот тутган бирикмалар билан модификация килинган хлорсульфоланган полиэтилен асосидаги таркибларнинг адгезия структура-сини ҳосил қилиши ва адгезия мустаҳкамлигига таъсири аниқланди.
8. Композиция модификацияси натижасида олинган адгезив коплама-ни структураси ўрганилди. Модификация натижасида юзанинг кескин ўзга-риши кўрсатилди. Ушбу структура юза билан таъсирни кучайиши натижасида адгезион мустахкамликни ошишига олиб келди.
9. Махаллий хомашёлар асосида Р, S, CI- тутган бирикмалар олиш технологияси ишлаб чиқилди ва МЧЖ «QAYUM НОЛ SER.VIS», МЧЖ «KAFOLAT REZINA», Тошкент МГБ да амалиётга жорий этилди. Олинган Р, S, CI- тутган бирикмалар агрессив таъсирларга, атмосфера таъсирларига ва юқори оловбардошликка эга.
Целлюлоза сақловчи хом ашёлар асосида композицион полимер материаллар олиш технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда целлюлоза маҳсулотларининг ишлаб чиқарилиши 10% га ва унга бўлган талаб 11% га ошди. Шу билан бирга целлюлоза асосидаги композицион полимер материалларга ҳамда қоғоз ва қоғоз маҳсулотларга бўлган таълаб 7% га, уларнинг экспорти эса 16,3% га ўсди. Жумладан, ёзув ҳамда гигиеник қоғозлар экспорти 11,720 минг тоннадан 32,260 минг тоннага кўпайди. Йирик ишлаб чиқарувчи давлатлар АҚШ, Бразилия, Япония, Финландия, Россия саналади1.
Республикамизда мустақиллик йилларида целлюлоза ва улар асосидаги маҳсулотлар ишлаб чиқариш корхоналари модернизация қилиниб, маҳаллий хомашёлар асосида целлюлоза ва унинг оддий, мураккаб эфирларини олиш хамда ёзув ва ўрам коғозлари композицияси таркиб ва технологияларини яратишда, уларнинг сувга, кислоталар ва ишкорларга чидамли турларини кўпайтиришда кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муаян натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жахонда целлозанинг янги хосилаларини хамда унинг маҳсулотларини синтез қилиш, реакцион фаолликларини ва улар асосида юқори сифат кўрсаткичларга эта бўлган целлюлоза эфирлари хамда композицион махсулотларини яратиш долзарб вазифалардан хисобланади.Целлюлозани олиш даврида турли факторларнинг унинг деструктив ҳолатларига таъсирини бартараф этишга каратилган жараёнлар, уларга таъсир этувчи бир нечта параметрларнинг таъсирини ўрганиш, нано ўлчамли композиция таркибини яратиш, сувга, органик эритувчиларга баркарор ёзув қоғозлар олиш технологияларини яратиш, кимёвий кайта ишлаш учун зарурий хомашё хисобланган целлюлоза ва ундан карбоксиметилцеллюлоза (Na-КМЦ), нитроцеллюлоза (колоксилин) олиш мумкинлигини тадқиқотлар оркали кўрсатиб бериш каби долзарб масалалар бўйича илмий ишлар олиб борилмокда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПК-916-сонли «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга қўллашни рағбатлантириш бўйича кўшимча чора-тадбирлар» ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «Ўзбекистон Республикасининг саноатини ривожлантириш устунлари тўғрисидаги» ва 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072-сон «Кимё саноати корхоналарини модернизация қилиш, техник ва технологик қайта жиҳозлаш дастури тўғрисида» ги карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади таркибида целлюлоза сакловчи хом ашёлар асосида кимёвий кайта ишлашга яроқли бўлганкомпозицион полимер материалларолиш технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйдагилардан иборат:
терак дарахтидан кимёвий қайта ишлашга яроқли бўлган целлюлоза ва унинг асосида нитроцеллюлоза (коллоксилин) яратилган;
топинамбур ўсимлигининг поя қисмиданреакцион фаол бўлган целлюлоза олиш имкониятлари кўрсатилиб ва унинг асосида карбоксиметилцеллюлоза ҳамда ацетатцеллюлоза олинган;
тўқимачилик корхоналарининг толали чиқиндилари асосида кимёвий кайта ишлашга ярокли бўлган целлюлоза ишлаб чиқилган;
терак дарахти, топинамбур ўсимлиги пояси хамда тўқимачилик корхоналарининг толали чиқиндиларидан олинган целлюлозалар асосида техник карбоксиметилцеллюлозанинг ҳар-хил соҳалар учуй ишлатиладиган бир нечта маркалари яратилган;
топинамбур ўсимлиги целлюлозаси асосида фармацефтика ва озиқ овқат саноати учун юқори тозаликка эта бўлган КМЦ олиш технологияси яратилган;
саноат миқёсида Na-КМЦнинг бир нечта маркаларини «Моноаппарат» усулида ишлаб чиқариштехнологиясияратилган;
топинамбур ўсимлигининг пояси асосида олинган целлюлозалардансифатли ёзув қоғозлари олиш технологияси яратилган.
Хулосалар
1. Марказий - Осиё терак дарахтидан ишқорий усулда кимёвий кайта ишлашга яроқли бўлган целлюлоза олинди. Целлюлоза олиш жараёнига, целлюлозанинг унумига ва унинг физик-кимёвий кўрсаткичларига турли хил параметрларнинг (вакт, концентрация, температура) таъсири ўрганилди ва жараённинг мукобил шароитлари тавсия этилди.
2. Топинамбур ўсимлигининг устки поя кисмидан ишқорий усул ёрдамида кимёвий кайта ишлашга ярокли бўлган целлюлоза олинди ва жараёнга хар хил технологик парометрларнинг таъсири ўрганилди. Топинамбур ўсимлигининг поя қисмида 40-45% целлюлоза борлиги кўрсатилди.
3. Терак дарахтидан ва топинамбур ўсимлигининг поясидан олинган целлюлозаларнинг физик, кимёвий ва структура тузилишлари замонавий усуллар (ИК-спектроскопия, рентген, электромикроскопик, элемент анализ ва б.к.) билан таҳлил килинди. Олинган целлюлозаларнинг сифат кўрсаткичлари ёғочдан олинган целлюлозадан фарқ килмаслиги кўрсатилди.
4. Терак ёгочидан ва топинамбур ўсимлигининг поясидан олинган целлюлоза асосида уларнинг оддий ва мураккаб эфирлари -карбоксиметилцеллюлоза (КМЦ), нитро ва ацетатцеллюлозалар олинди. Олинган эфирларнинг кўрсаткичлари замонавий усуллар билан тахлил килиниб, уларнинг хоссалари маълум ҳом ашёлар (ёгоч ва пахта линти) дан олинган эфирларидан фарк килмаслиги кўрсатилди
5. Терак ёгочидан ва топинамбур ўсимлиги поясидан олинган целлюлозалар асосида лаборатория шароитида когоз олиш мумкинлиги аниқланди ва уларнинг технологиялари таклиф килинди.
6. Ишлаб чиқилган целлюлоза олиш технологиялари “Улуг Жахон Барака” Узбекистан - Хитой кўшма корхонасида хамда “Наманган қоғози” МЧЖ да амалиётга жорий килинди.
7. Ишлаб чиқилган ярим целлюлоза асосида “Рубероид” МЧЖ да рубероид маҳсулотини олиш жорий этилди. Олинган рубероид сифат кўрсаткичлари ГОСТ талабларига жавоб бериши кўрсатиб берилди.
8. Топинамбур ўсимлигидан олинган целлюлоза асосида КМЦ олишнинг янги моноаппарат усули ишлаб чиқилди ва бу усул Наманган шахрида жойлашган “Карбонам” МЧЖ да саноатга жорий этилди. Таклиф этилаётган усул билан КМЦ олинганда мавжуд усулга нисбатан юкори самарадорликка эга эканлиги кўрсатилди.
Метандан олинган маҳсулотларнинг технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги вақтда дунё миқёсида табиий газ захиралари 144 трлн.м3 ташкил этади, шундан 1,5-2,0% кимёвий қайта ишланмокда. Табиий газни қайта ишлаш учуй қатали-заторлар ва лиги замой талабларига жавоб берувчи технологик жараёнларни яратиш ҳозирги куннинг долзарб муоммосидир. Ҳозирда дунё бўйича этиленга нисбатан йиллик эҳтиёж 150 млн. тоннани, винилхлоридга бўлган талаб 42 млн. тоннани, винилацетатга нисбатан эса 3.8 млн.тоннани ташкил этади
Республикамиз мустақилликка эришгандан сўнг метанни каталитик окси-конденсатлаш, ароматлаш ҳамда ацетиленни гидрохлорлаш, гидратлаш, ацетил-лаш жараёнлари учун юқори унумдорлик ва селективликка эга бўлган, бар-қарорлиги юқори, турғун, мустахкам, фаол ва нисбатан арзон, коксланишни камайтирадиган катализаторлар яратиш, шу билан бирга каталитик курил-маларнинг ишчи параметрларини махсулотларнинг максимал унуми бўйича оптималлаш, жараёнларнинг технологик параметрларини ва реакторларини моделлаштириш, энергия ва ресурстежамкор, чикиндисиз технологиялар яратиш борасида кепг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайяп натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳон миқёсида ацетон, винилацетат, винилхлорид, этилен, суюқ ёқилғи каби моддалар ишлаб чиқаришга, бу борада, жумладан, қуйидаги масалаларга эътибор каратилмокда: метанни каталитик оксиконденсатлаш, ацетиленни гидрохлорлаш, гидратлаш ва ацетиллаш. Бу жараёнларни амалга ошириш учун эффектив технология ва курилмалар билан жиҳозлашнинг физик-кимёвий ва термодинамик асосларини, идеал сиқиб чиқарувчи реакторнинг математик моделини яратиш ҳамда жараёнларнинг оптимал технологик параметрларини аниклаш йўли билан этилен, суюқ ёқилғи, винилхлорид, ацетон, винилацетат олиш жараёнларининг энергия ва ресурстежамкор кам чиқиндили технологияларини яратиш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сонли «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чикаришга қўллаш-ни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар» ва 2009 йил 11 мартдаги ПҚ-1071-сонли «Кимё саноати корхоналари курилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё махсулотлари ишлаб чиқаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури» тўғрисидаги, 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072-сонли «Ишлаб чиқаришни модернизация килиш, техникавий ва технологик кайта жихозлаш бўйича энг муҳим лойихаларни амалга ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги қарорларида ва бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади: метанни қайта ишлаш учун юқори унумдорлиги ва коксланишни камайтирадиган барқарор катализаторларнинг таркибини ва олиш технологиясини яратиш ҳамда жараёнларнинг технологии параметрларини ва реакторларини моделлаштириш ҳамда оптималлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
дифференциал реактор шароитида яратилган катализаторлар иштирокида реакцияларнинг кинетик қонуниятлари ва жараёнлар боришининг макбул шароити аниқланган ҳамда реакцияларнинг бориш механизмлари таклиф этилган ва жараёнларни ифодалайдиган кинетик тенгламалар танланиб, улар-нинг адекватлиги асосланган;
метанни каталитик оксиконденсатлаш, ароматлаш, ацетиленни гидрат-лаш, гидрохлорлаш, ацетиллаш реакцияларининг бориши термодинамик жиҳат-дан асосланган;
метанни қайта ишлаш жараёнларининг термодинамик асослари яратилган ҳамда кинетик ва иссиқлик баланс ночизиқли тенгламалари асосида катализа-торнинг зич қатламида қурилманинг технологик параметрлари оптималлаш-тирилган;
ташқи диффузия режимида ишловчи бир поғонали адиабатик курилмада метанни каталитик оксиконденсатлаш жараёни технологияси ишлаб чиқилган;
метандан Сг- ва ароматик углеводородлар ҳамда ацетилендан винилхлорид, ацетон ва винилацетат синтези унумини оширишга имкон берувчи шароитлар, юкори танлаб таъсир этувчи ва ишлаш муддати юқори бўлган катализаторлар таркиби аниқланган ва олиш технологияси ишлаб чикилган;
этилен, суюқ ёқилғи, ацетон, винилхлорид ва винилацетат синтези технологик параметрлари ишлаб чикилган.
Хулосалар
1.Маҳаллий хомашёлардан метанни оксиконденсатлаш реакцияси учун [(Mn2O3)x·(KCl)y·(ZrO2)z ва (Mn2O3)x·(Na2MoO4)y·(ZrO2)z]; каталитик ароматлаш реакцияси учун [5,0% Mo*1,0% Zr*1,0% Zn/бентонит], ацетиленни каталитик гидрохлорлаш реакцияси учун [(ZnCl2)x·(FeCl3)y·(CuCl)z ], гидратлаш учун реакцияси учун [(18,0 % CdF2, 2,0 % AlF3, 5,0 % Cr2O3, 75,0% Al2O3 ва 10,0 % ZnO, 5,0 % Ni2O3, 5,0 % Fe2O3, 80,0 % Al2O3)], ацетиллаш реакцияси учун [(ZnO:CdO:ZrO2/керамзит)] таркибли термик барқарор, юқори фаоллик,селективлик ва унумдорликка эга бўлган, кокс ҳосил бўлишини камайтириши билан характерланадиган мақбул катализаторлар таклиф этилди.
2. Дифференциал реактор шароитида яратилган катализаторлар иштирокида реакцияларнинг кинетик конуниятлари ва жараёнлар боришининг мақбул шароити аниқланди ҳамда реакцияларнинг бориш механизмлари таклиф этилди ва жараёнларни ифодалайдиган кинетик тенгламалар танланиб, уларнинг адекватлиги асосланди.
3. Метанни кайта ишлаш жараёнлари учун эффектив технология ва курил-малар билан жихозлашнинг физик-кимёвий ва термодинамик асослари яратил-ди хамда кинетик ва иссиқлик баланс ночизиқли тенгламалари асосида катализаторнинг зич қатламида қурилманинг технологии параметрлари оптимал-лаштирилди.
4. Метанни каталитик оксиконденсатлаш, ароматлаш, ацетиленни гидро-хлорлаш, гидратлаш, ацетиллаш реакциялари учун жараёнларнинг турли шароитларда ўтишида унумни, конверсияни ва селективликни ҳисоблашга имкон берадиган идеал сикиб чиқарувчи реакторнинг математик модели яратилди, жараёнларнинг макбул технологии параметрлари аникланди ҳамда ташқи диффузия режимида ишловчи бир погонали адиабатик курилмада метанни каталитик оксиконденсатлаш жараёнини амалга оширишнинг илмий асоси ишлаб чиқилди.
5. Метанни оксиконденсатлаб этилен, ароматлаб суюқ ёқилғи, ацетиленни гидратлаб ацетон, гидрохлорлаб винилхлорид ва хлоропрен, ацетиллаб винилацетат олиш жараёнлари реакторлари математик моделлаштирилди.
6. Яратилган катализаторлар иштирокида жараёнларнинг кинетикасини ўрганиш асосида реакцияларининг кинетик моделларини танланди ва бориш механизмлари таклиф этилди ҳамда кинетик моделлар тахлили асосида жараёнлар макбуллаштирилди ва макбул реактор тури танланди, реакторнинг математик модели асосида катализатор катламининг ва заррачаларнинг макбул ўлчами аниқланди.
7. Метанни оксиконденсатлаб этилен, ацетиленни гидратлаб ацетон, гидрохлорлаб винилхлорид ва хлоропрен, ацетиллаб винилацетат олишнинг такомиллаштирилган ва кам чиқиндили, энергия ва ресурстежамкор технологиялари таклиф этилди.
8.Табиий газдан этилен синтез килиш учун марганец-калий-цирконий-керамзитли, табиий газдан этилен синтез килиш учун марганец-молибден-натрий-цирконий-керамзитли, ацетилендан ацетон синтези учун кадмий-хром-фтор-алюминийли, ацетилендан ацетон синтези учун темир-рух-никел-керамзитли, ацетилендан винилацетат синтези учун рух-кадмий-цирконий-керамзитли таркибли катализаторлар таклиф этилди ҳамда уларни ишлаб чиқаришнинг технологик регламентлари тайёрланди ва «Навоийазот» АЖда ишлаб чиқаришга жорий этилди.
Маҳаллий хомашёлар асосида эластомер композицияларни яратиш ва уларни олиш технологияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда дунё миқёсида органик материаллар асосида олинаётган буюмлар турлари 80 миндан ошиб кетди. Улар асосида ишлаб чиқарилаётган буюмларнинг тенг ярмини автомобил шиналари, учдан бир кисмини хар хил шароитда ишлатилувчи резина-техника буюмлари ташкил этади. Ундан бир кисмини эса резина пояфзал ва халк хўжалигида ишлатилувчи ва бошқа буюмлар (медицинада ишлативчи, ўйинчоқлар, спорт анжомлари, узатиш ленталари ва ременлари, рукава, резина суркалган матолар ва улар асосида олинган буюмлар) ташкил килади. Резина-техника буюмларини асосий микдори автомобилсозликда, сув ва хаво транспортларида ишлатилади. Ҳозирги вақтда замоновий автомобилларни бООдан ортик буюмлари композицион органик материаллардан ташкил топган ва унинг умумий огирлиги 120 кг ташкил килади. Демак юқори технологик ва техник хоссаларга эга бўлган органик композиция материаллар таркиби ва олиш технологик жараёнла-рини яратишга илмий тадқикотлар йўналтирилган.
Республикамиз мустақилликка эришгандан кейин кимё саноати ривож-ланишига алохида этибор қаратилиб, бу борада махаллий минерал хом-ашёларни физик-кимёвий хоссаларини аниклаш, кайта ишлаш усулларини ишлаб чикиш, уларни қўллаб композицион органик материаллар таркиби ва улар асосида ҳар-хил шароитларда ишлатилувчи рақобатбардош резина-техника буюмлари, шина олиш технологияларини яратиш борасида кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди.
Бугунги кунда жахон микёсида каучук ва ингредиентларни янги авлодини яратиш ва улар асосида композицион эластомер материаллар таркиби ва буюмларини олиш устида бир катор илмий ишлар олиб борилмокда: нанозаррачали органик ва ноорганик тўлдирувчиларни яратиш; минерал тўлдиргичларни органик олигомерлар билан модификация килиш технологиясини яратиш; органик тезлаштиргичлар синтези; специфик хоссага эга бўлган композицион эластомер материаллар таркибини тузиш; композицион эластомер материаллар учун диспергатор ва пластификаторлар яратиш; эластомер композициялар асосида наноматериаллар ва улар асосида буюмлар олиш таркиби ва технологиясини яратиш долзарб йўналишларида илмий тадкикотлар олиб борилмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2009 йил 11 мартдаги ПК-1071 сонли «Ангрен иктисодий худудида қишлоқхўжалиги ва автомобил шиналари ва конвейр ленталари ишлаб чиқаршни ташкил қилиш чора-тадбирлари дастури» тўғрисидаги ва 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072 сонли «2009-2014 йилларда ишлаб чиқаршини техник ва ва технологик кайта куриш мухим лойихаларини амалга ошириш чора-тадбирлари дастури» тўғрисидаги карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади бентонитни модификация қилиш, уни қўллаш асосида ҳар хил шароитларда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш таркиби ва технологияси яратишдан иборат
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
олдиндан қўйилган хосса ва тузилишга эга бўлган тўлдирилган композицион эластомер материаллар ва улар асосида хар хил шароитларда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш учун, Ўзбекистон бентонитини модификация килиш усуллари ишлаб чикилган;
бентонитни термик ишлов бериш жараёнида физик-кимёвий хоссалари ва структураси ўзгариб эркин радикаллар ҳосил бўлиши аниқланган;
термик ишлов берилган ва кимёвий модификация қилинган бентонит ва каучук структура тузилишлари орасидаги ўзаро боғланиш шароитлари аниқланган;
махсус хоссаларга эга бўлган резина коришмаси тайёрлаш жараёни ва улар асосида резина-техника буюмлари тузулишини шакллантиришда кимёвий модификация қилинган бентонит заррачалари юзасидаги алигомер қатлам ахамияти аниқланган;
умумий ва махсус каучуклар асосида олинган композицион эластомер материаллар пласто-эластиклик, реологик, технологик, физик-механик, динамик ва эксплуатацион хоссаларига модификация килинган бентонит таъсири аникланган;
Ўзбекистон бентонитини модификация килиш, уни қўллаш асосида композицион эластомер материаллар ва хар хил шароитда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш технологиялари яратилган.
Хулосалар
1 .Структура-кимёвий модификация қилинган Ўзбекистон бентонита қўллаб юқори самарали композицион эластомер материаллар яратиш илмий технологик асослари таклиф килинган. Олинган илмий маълумотлар, олдиндан берилган структура ва хоссага, физик-механик ва эксплуатацион кўрсатгичларга эга бўлган композицион эластомер материаллар олиш технологиясини яратишга асос бўлди.
2.Бентонитни композицион эластомер материалларда тўлдиргич сифатида ишлатиш учун структурна-кимёвий модификация килиш технологияси таклиф килинди. Бентонитга термик ишлов бериш (673К) натижада теплофизикавий ўзгаришлар асосида структураси ўзгариши, яни мой шимиши ва нисбий геометрик юзаси ошиши кўрсатилган. Шу билан бирга парамагнит марказлар ҳосил бўлишига олиб келувчи эркин радикаллар ошиши аниқланган, булар эса «эластомер-тўлдиргич» системасидаги композиция хоссаларига бахо беришга асос бўлиши кўрсатилган.
3.Эластомер композициялари учун паст молекулали полиэтилен ва эски резина асосида олинган олигомерлар асосида модификация килинган бентонитни таклиф килинган ва уни физик-кимёвий хоссалари келтирилган, резинани структураси ҳосил бўлиш жараёнига унинг таъсири тушунтирилган. Юқори термо-радиацияга чидамли эластомер композициялар структурасини шакиллантиришга оралик катламни роли тушунтирилган.
4. Модификация килинган бентонит билан хар хил структурадаги каучуклар молекуласи щртасидаги боғланиш асоси аниқланилган. Тўлдиргичларни структура-адсорбцион фаоллиги билан композицион эластомер материаллар физик-механик хоссалари орасидаги боғлиқлик кўрсатилган.
5. Бентонит асосида яратилган тўлдиргичларни ва уларни бошка ингредиентлар билан комбинацияси эластомеларга аралаштириш жараёнини асослари ўрганилиб, тўлдиргичларни аралашишини тугаши критерияси сифатида иккита нукта аралаштиришни бошланиш харорати ва аралаштиришнинг тугаш харорати нуқтаси айланиш моментига богликлиги кўрсатилди.
6. Бентонит асосида олинган тўлдиргичларни композицион эластомер материаллари технологик ва реологик хоссаларига таъсири ўрганилиб, уларнинг композиция таркибидаги оптимал микдори таклиб ыилинган.
7. Модификация килинган бентонитни каучуклар вулканланиш жараёнига таъсири ўрганилиб ва вулканланиш тўри ҳосил бўлиш механизми тушунтирилган. Модификаторни таркибидаги функционал гурухлар ҳисобига қоришма таркибидаги вулканлаш агентларини микдорини камайтириш натижасида технологик жараённи кискартирилиши кўрсатилган.
8. Бентонит асосидаги тўлдиргичларни вулканизатлар физик-механик хоссаларига таъсири кўриб чикилиб, бошлангич ва термик ишлов берилган бентонит ўртача фаоликга эга бўлган тўлдиргич сифатида каолин ўрнига ишлатиш, модификацияланган бентонит эса фаол тўлдиргич сифатида БС-50 ва БС-75 тўлдиргичлари ўрнига ишлатиш мумкинлигини кўрсатилди. Модификация килинган бентонит эластомерларни юкори хароратда кислород билан реакцияга киришиш жараённини камайтириши аникланган.
Эластомер композицияларини технологик ва техник хоссаларини бентонит тўлдиргичлар ва ингредиентлар миқдорини ўзгартириб бошкариш мумкинлигини кўрсатилган.
9. Бентонит асосида олинган тўлдиргичларни қўллаб эластомер композициялар олиш таркиби ва технологик жараёнлари яратилган. Уларни самараси хар хил шароитда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш билан исботланган. Диссертация тадқиқоти натижалари «Ўзкимёсаноат» АЖ карашли корхоналарда ишлаб чикаришда синаб кўрилган ва жорий килинган. Иқтисодий самара ингредиентларни махаллийлаштириш ва технологик жараённи кискартириш гисобига йилига 500 млн.сўмни ташкил килади.
Табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектларни геоахборот моделлаштириш асосида қарорлар қабул қилишни қувватловчи тизим
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жаҳонда геоахборот технологиялари ютуқларига асосланиб табиий техноген характерга эга бўлган гидрогеологик объектларнинг мелиоратив ва экологик ҳолатларини мавсумий ўзгариш жараёнларини моделлаштириш ва юқори самарадорликка эга бошқариш тизимларини яратиш долзарб муаммолардан бирига айланиб бормокда. «Табиий-техноген объектларда хар Йили 6-7млн. гектар ерда сув танкислиги кузатилмокда, сайёрамизда географик жойлашган ўрни ва экологик хусусиятларини инобатга олган ҳолда геоахборот технологиялари асосида ишлов бериладиган 1,5 млрд, гектар ерларнинг мелиоратив ҳолатини 75-78% даражага кадар таъминлашга эришилган».1
Узбекистан Республикасида интенсив фойдаланиладиган табиий-техноген характердаги ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва самарадорлигини оширишда гидрогеологик объектларни геоахборот технологиялари асосида бошқарув қарорларини кабул қилишни қўллаб-қувватлаш тизимини такомиллаштириш борасида кенг камровли илмий тадқиқот ишлари амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, кишлок хўжалигининг турли сохаларида фойдаланиладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини юқори технологиялар ёрдамида яхшилаш, тупроқ унумдорлигини тиклаш жараёнларини моделлаштириш ва мелиоратив тизимларни бош-қариш, улардан самарали фойдаланишга боғлиқ тадбирлар ўтказишга багишланган катар илмий-тадкикот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда табиий-техноген характердаги гидрогелогик объектларнинг математик моделларини геоахборот технологиялари асосида ишлаб чиқиш ва техноген ҳудудларнинг мавсумий ва экологик холатларини ўзгариши ҳакидаги геомаълумотлар базасини шакллантириш ва улар асосида бошқарув тизимларини такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада қатъиймас маълумотлар шароитида турли характердаги ечимлар қабул қилиш моделларини ишлаб чиқиш, тупроқ хоссаларини ва сизот сувлар чукурлигини ҳисобга олган ҳолда коллектор-зовурлар системасини ишлаб чиқиш, катъиймас мантикий асосида турли характердаги ечимлар орасидаги боғланишларни тадкик килишнинг (огохлантириш, ажратиш, тиклаш) моделлаштириш алгоритмлари ва дастурларини ишлаб чиқиш, растрли тасвирлар асосида худудлар геоахборот моделини яратиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади. Юкорида келтирилган илмий-тадкикотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 27-июндаги ПҚ-1989-сон «Узбекистан Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 19 мартдаги 82-сон «Узбекистан Республикасида сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли тартиби тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади турли хилдаги маълумотлар шароитида табиий-техноген характердаги гидрогеологии объектлар учун қарорлар қабул қилишга кўмаклашувчи геоахборот-аналитик тизим ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар маълумотлари-ни тўплаш, сақлаш ва ишлов бериш, геоахборот технологиялар асосида моделлаштириш, интеллектуаллаштиришга мўлжалланган ахборот-аналитик компьютерлаштирилган тизим ишлаб чиқилган;
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар холатларини қатъиймас тўпламлар назарияси тамойиллари асосида бахолаш ва умумлаштиришга асосланган бошкарув қарорларини қабул қилиш моделлари ишлаб чиқилган;
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар тасвирларидан маълумот олиш, ишлов бериш жараёнларини параллеллаштириш алгоритм ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар геоахборот модели тематик қатламлари орасидаги ўзаро богланишларни акс эттирувчи электрон карталар яратиш асосида карорлар кабул қилишга кўмаклашувчи компьютерлаштирилган тизимнинг алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
катьиймас маълумотлар шароитида табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектларни вазиятлари бўйича қайта тиклаш, локаллаштириш, огохлантириш ечимлари ва улар орасидаги ўзаро богланишларини бахолаш моделлари, алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
геоахборот моделга асосланиб, тематик катламлар орасидаги корреляцией боғланишлар харитасини яратиш ва бошқарув қарорларини кабул қилиш алгоритм ва дастурий мажмуаси ишлаб чикилган
Хулоса
«Табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектларни геоахборот моделлаштириш асосида қарорлар кабул килишни кувватловчи тизим» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосаларга келинди:
1. Турли хилдаги маълумотлар (сонли, сифат кўринишидаги лингвистик, растрли, худудий ва ҳ.к.) билан ишлаш геоахборот-аналитик концепцияси ва қабул қилинган ечимларни лингвистик ифодалаш алгоритмлари ва дастурий комплекси ишлаб чиқилди. Компьютерлаштирилган тизим геоахборот, катъиймас-ахборот ва эксперт-аналитик ташкил этувчиларни ўз ичига олади ва бу ташкил этувчилар орасида ахборот алмашуви алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилди.
2. Қатъиймас-мантиқий ва Саати усуллари асосида эксперт-гидрогеологлар тажрибалари, билимлари ва таҳминларини формаллаштириш ва умумлаштириш усуллари, алгоритмлари ва дастурий комплекси ишлаб чиқилди.
3. Табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар холатлари (мелиоратив, ер ости сувларини ҳимоялаш, экологик) асосида кабул қилинадиган турли характердаги (огохдантирувчи, тикловчи, ажратувчи) ечимларни умумлаштириш моделлари ишлаб чикилди ва асосланди.
4. Геоахборот моделлаштириш натижаларини ҳолатли тахлил қилиш асосида кабул килинадиган ечимлар орасидаги ўзаро боғланишларни қатъиймас бахолаш алгоритмлари ишлаб чикилди. Умумий ечимни кучайтириш, камайтириш, ўзгартмаслик кўринишидаги хусусий ечимлар асосидаги модели ишлаб чиқилди.
5. Гидрогеологик объектлар тасвирларидан маълумот олиш ва тасвирларни параллел ишлаш алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилди.
6. Растрли маълумотлар асосида табиий-техноген гидрогеологик объектлар геоахборот моделини яратиш тамойиллари ишлаб чикилди.
7. “Силжийдиган ойна” усули асосида, табий-техноген гидрогеологик объектлар геоахборот моделининг икки ва уч тематик катламлари орасидаги ўзаро боғланиш корреляцией майдонларини ҳосил қилиш алгоритмлари ва дастури ишлаб чиқилди.
8. Ишлаб чикилган компьютерлаштирилган ахборот-аналитик тизим Қорақалпоғистон Республикаси шимолий зонаси ҳудуди мониторинги тадқиқотларда қўлланилди.
9. Қорақалпоғистон Республикаси шимолий зонаси ҳудуди геоахборот модели асосида сизот сувлари сатхдари ва минераллашуви ўзгаришларининг ҳудуднинг бошқа объектларига таъсирини ўрганиш бўйича ҳисоблаш экспериментлари ўтказилди.
10. Геоахборот моделлаштириш натижаларининг худудий-вактий тахлили ArcGIS муҳитининг Spatial Analyst пакети асосида амалга оширилди.
11. Олинган натижалар сизот сувлари сатхдарининг пасайишини ва шўрланиш даражасининг 2010-2015 йиллар оралиғида шимол томон ошувини кўрсатади. Қорақалпоғистон Республикаси шимолий зонасининг вақт бўйича икки даврга (2000 ва 2015 йй.) тегишли космик тасвирлари ERDAS IMAGINE пакети воситасида ракамли тахдил қилинди. Олинган натижаларнинг геоахборот моделлаштириш натижалари билан деярли мослигини кўриш мумкин.
Видеоахборот тизимларида телевизион тасвирларнинг сифат даражасини ошириш ва фильтрлаш жараёнларининг математик моделлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда жахонда ахборот-коммуникация технологиялари сохасида видеоахборот тизимларида ракамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларини бошқариш тизимларини яратишга алохида эътибор каратилмокда. Замонавий ахборот-коммуникация тизимининг изчил такомиллашаётган даврида ахборот оқими ва хажмининг ошиб бориши телевизион тасвирлар сифат даражасини ошириш ва ортикча маълумотлардан фильтрлаш жараёнини бошқариш долзарб муаммолардан бири хисобланади. Бу борада ахборот-коммуникация технологиялари сохасида жахоннинг етакчи мамлакатларида ракамли телевизион тасвирлардаги нуксонларни бартараф этиш, тасвир тиниклигини ошириш ва фильтрлаш усулларини такомиллаштиришга бўлган эхтиёж ва талаб ортиб бормокда. «Оммавий ахборот воситаларида ракамли телевизион кўрсатувларидан келадиган даромад 2016 йил 7 млрд. АҚШ доллорини ташкил этиб сўнги беш йилликда on-lain телекўрсатувлар иқтисодий самарадорлигини 23% ошишини таъминлашга эришилган».1
Узбекистан Республикасида ракамли телевизион тасвирлар тиниклигини оширишга боглик масалаларни ечиш, тасвирлардаги нуксонларни, бегона белги, ифодаларни автоматик равишда аниклаш ва ўз вақтида бартараф этишга оид тадбирларни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада, жумладан, тасвирларни фильтрлаш ва тиниклигини ошириш усулларини яратиш, ракамли тасвирларга ишлов бериш жараёнларини бошқаришни интеллектуаллаш-тириш, рақамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнида аддитив, импульсли ва адаптив гаусс кўринишидаги таъсирлар натижасида юзага келадиган силжиш ва сигнал бузилишларни бартараф этиш усулларини такомиллаштиришга мўлжалланган ихтисослашган дастурлар мажмуаларини яратишга багишланган катар илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда турли ракамли телевизион тасвирларни фильтрлаш масалаларини Фурье ва вейвлет усулларида ечиш алгоритмлари ва сонли моделларини ишлаб чиқиш, ракамли телевизион тасвирларни шакллантириш ва улар асосида тасвирларга ишлов бериш жараёнларини бошкариш тизимини такомиллаштириш муҳим масалалардан бири бўлиб, бу борада мақсадли илмий-тадқиқотлар, жумладан, куйидагиларга алоҳида эътибор каратилмокда: тасвирлар сифатини баҳолаш кузатув мезонларини такомил-лаштирилган танлаш ва таснифлаш усулини ишлаб чиқиш, пикселларнинг ўртача интенсивлик кийматлари берилганда тасвир тиниклигини бошкариш усулини яратиш, тасвирларга ишлов бериш жараёнини моделлаш-тириш алгоритмини яратиш, телевизион тасвирлар тиниклик даражасини таъминлаш жараёнларини бошкариш усулини ишлаб чиқиш. Юқорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланиш-лар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 17 апрелдаги ПҚ-1741-сон «Ўзбекистон Республикасида рақамли телеэшиттиришга техник ва технологик ўтиш Давлат дастури тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 1 февралидаги 24-сон «Жойларда компьютерлаш-тириш ва ахборот коммуникация технологияларини бундан кейинги ривожлантиришга шароитлар яратиш учун чора тадбирлар тўғрисида»ги қарорида хамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг максади видеоахборот тизимларида телевизион тасвирларнинг сифат даражасини ошириш ва фильтрлаш жараёнларини растрли моделлари, усуллари ва алгоритмларини хусусий хосилали математик моделлар ёрдамида ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
видеоахборот тизимларида телевизион тасвирларга ишлов бериш шакли ва усуллари, ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқкан ҳолда жараёнга талаб этилган чегаравий шартлар ва мезонларга мувофиқ Фурье, вейвлет ва дискрст-косинусли ўзгартиришлар киритиш механизми ишлаб чиқилган;
пикселларнинг ўртача интенсивлигини берилган кийматларида ракамли телевизион тасвирлардаги сифат кўрсаткичини визуал бахолаш ва тасвирнинг тиниқлик даражасини таъминлаш жараёнини бошкариш усули ишлаб чикилган;
ракамли телевизион тасвирларга вактий ва фазовий ишлов бериш жараёнларининг икки параметрли ночизикли тизими, алгоритми ва математик модели ишлаб чикилган;
видеоахборот тизимларида тасвирларни сегмент ва контурларга ажратиш усули хамда динамик кўринишдаги ракамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларининг энтропий кодлаш модели ишлаб чикилган;
видеоахборот тизимларида ракамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларида дифференциал ва дискрет ўйинлар назариясига асосланиб, тасвирдаги нуксонларни бартараф этиш масалаларини хусусий хосилали дифференциал тенгламалар ёрдамида ечиш алгоритмлари ва усуллари ишлаб чикилган;
ночизикли ўйинлар масаласини шакллантириш ва дифференциал тенгламалар асосида статик ва динамик телевизион тасвирларга компьютерли ишлов беришда тасвир тиниклигини оширишнинг чизикли ва ночизикли фильтрлаш усуллари ишлаб чикилган;
видеоахборот тизимларида тасвирлардаги силжишлар, аддитив, импульсли ва адаптив гаусс типидаги нуксонларни анизитроп фильтрлаш ва тасвирларнинг бўлимли силлиқ моделлари ёрдамида бартараф этиш усули ишлаб чикилган.
Хулоса
«Видеоахборот тизимларида телевизион тасвирларнинг сифат даражасини ошириш ва фильтрлаш жараёнларининг математик моделлари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Видеоахборот тизимларида ракамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларини ўйинлар назарияси асосида чизикли ва ночизикли дифференциал тенгламалар ёрдамида ифодалаш ва математик моделларни яратиш усуллари компьютер ҳисоблаш алгоритмлари ва дастурлар мажмуини қўллашнинг таҳлили уларнинг ўзига хос хусусиятлари ва истиқболларини белгилашнинг назарий асосларини аниклаб беради.
2. Статик ва динамик телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларини дифференциал тенгламаларга асосланган фильтрлаш усулларини яратилиши, уларнинг алгоритмларини математик корректлигини исботланиши, хисоблаш алгоритмлари ва дастурий мажмуалар ишлаб чиқарилиши, пикселларнинг ўртача интенсивлиги берилган қийматларда тасвирлар тиниклигини таъминлаш жараёнини автоматлаштирилган усулда бошқаришга хизмат килади.
3. Телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларига қўйилган чекланишлар, параметрлар классификацияси ва танланган мезонлар асосида Фурье, дискрет-косинусли ва вейвлет ўзгаришларни амалга оширилиши ракамли телевизион тасвирлар сифатини визуал бахолаш усулини яратишга хизмат килади.
4. Дифференциал ўйинлар назарияси асосида тасвирларга ишлов бериш жараёнини математик моделлаштириш ва хисоблаш экспериментлари ўтказиш натижасида тасвирлардаги вактий-фазовий силжишлар ва адаптив, импульсли ва аддитив гаусс типидаги нуксонларни бартараф этиш масалалари ечимини топади.
5. Иккипараметрли ночизикли тизимларда телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларини математик моделини яратилиши тасвирларни бошкариш масалаларни ечиш жараёнини автоматлаштиради ва хисоблаш экспериментлар натижаларини тадқиқот қилиш, силжиш ва нуқсонларнинг вақтий-фазовий ўрнашган жойларини аниқлаш ва фильтрлаш усулларини самарали кўллаш оркали бартараф этиш имконини беради.
6. Телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнида мунозарали ҳолатларни моделлаштириш алгоритмларини ва объектни ифодаловчи тасвир ҳолатини икки ўлчовли растрли моделини ишлаб чикарилиши ночизикли ўйин масалаларини шакллантириш ва тасвирлар тиниклигини таъминлаш усулларини танлаш имконини яратади.
7. Вақтий-фазовий силжиш ва нуқсонлар мавжуд бўлганда рақамли телевизион тасвирларга ишлов беришнинг фильтрлаш усулларини такомиллашуви тасвирларни спектрал майдонларда импульслар хусусият-ларини инобатга олган ҳолда ихчамлаш, адаптив анизотроп фильтрлаш усулларини қўллаш, ҳамда бўлимли-силлиқ тасвир моделлари ёрдамида нусонлар бартараф этилади.
8. Динамик кетма-кетликдаги тасвирларга ишлов бериш учун бошқарув механизмининг мослашувчанлиги, матрицали Чебишев қатори ёрдамида тасвирлар тиниклигини бошқариш тизимини яратилиши тасвирларга ишлов бериш аниқлиги ва самарадорлигини баҳолаш алгоритми яратиш имконини беради.
9. Видеоахборот тизимларида тасвирларни сегментлашда контурларга ажратиш усули, телевизион тасвирларни энтропияли кодлаш модели хамда Винер-Хоп тенгламалари ёрдамида тасвирларни чизиқли фильтрлаш усули-дан фойдаланиш телевизион тасвирлардаги силжишларни ва нуксонларни 11%дан 26% гача камайтириш, тасвирларнинг тиниклик даражасини эса 8.5%га ошириш имконини яратади.
хх аср охири – xxi аср бошлари рус ва ўзбек адабиётида ҳикоя жанри поэтикасининг ривожи
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги даврда, ўзаро таъсирланиш муҳитида жаҳон адабий жараёни ва муайян адабиётнинг миллий ўзига хослигини жанр поэтикаси таракқиёти нуқтаи назаридан умумий қонуниятларини аниқлаш замонавий жаҳон компаративистикасининг асосий вазифаларидан бири хисобланади. Маданият ва адабиётнинг умумий қонуниятларини ўзида акс эттирувчи замонавий ўзбек ва рус адабиётидаги хикоя ривожини жанр сифатида илмий таҳлилга тортиш жахон адабиётининг ҳаракатланиш мантигини тушунишимизга ёрдам беради.
«Асосий вазифамиз - ёш авлодга фақат билим беришдан иборат эмас, балки бугун дунёда юз бераётган вокеа-ходисалардан тўғри хулоса чиқара оладиган, ўз ери, ўз юртига садоқат туйғуси билан яшайдиган, Ўзбекистон фуқароси деган шарафли номга ҳар томонлама муносиб бўлган инсонларни тарбиялаш - барчамизнинг муқаддас бурчимиздир»1. Шу сабабли дунё адабиёти ва маданиятининг асосини ташкил этувчи Ўзбекистон ва бошқа халклар замонавий адабиёти тарақкиётини холисона таҳлил килиш, шунингдек, XX аср охири - XXI бошлари адабий жараёнида жанр парадигмасининг ўзига хос хусусиятлари масаласи, унинг миллий ўзликни англашнинг шаклланиш жараёнидаги аҳамиятини ҳисобга олиш мазкур мавзуга мурожаат килиш муҳимлигини кўрсатади.
Ўрганилаётган замонавий миллий адабиётлар узлуксиз мавхумлик ва ғоялар хилма-хиллиги, иерархиялар бўҳрони, «таваккал жамият» ҳолатида ҳаракатланиб бормокда. Бу холат баён воситаларининг трансформацияси, адабий ҳодисалар чегараларининг ўзгариши ва адабиётшуносликка оид тушунчаларининг нисбийлашуви, шакллар, услублар, жанрларнинг янгиланишига олиб келмокда. Бугунги кунда жанр адабиётнинг инсон ва дунёнинг бир-бирига зид тамойилларини амалга оширадиган, муаллифнинг ахлоқий янгиликлари татбиқ этиладиган ҳамда мафкуравий ва ахлоқий йўналишларнинг алмашинувини белгилайдиган тажриба майдонига айланмокда. Мазкур миллий адабиётларда хам баён асосига қурилган жанрлар асосий роль ўйнамокда. Бошқа кичик жанрлар каби ҳикоянинг нисбатан йирик асарлардан анчагина кўплигини пайқаш қийин эмас2. Ҳаётнинг бир парчаси сифатида вужудга келган хикоянинг энг асосий белгиларидан бири ихчамлик бўлиб, XX аср охири - XXI боши воқелигининг ўзига хос хусусиятига айланмокдаки, бу хусусиятни йирик эпик жанрларга нисбатан кўллаб бўлмайди. Факат ҳикоягина замонавий хаётнинг умумий шакли, ташки кўриниши, асосий ғоялари, характерли хусусиятини акс эттира олади. Ҳикояда ана шундай кичик детал ва эскиз материали билан ишлаш имконияти мавжуд. Ҳикояга нисбатан берилган баъзи хулосалар исботга муҳтож бўлмаган ҳақикатга айланиб улгурганлиги туфайли уларни мавжудлик белгиси сифатида кабул килиш имконини беради. Шундай бўлса-да, кун тартибида хам рус, хам ўзбек адабиётида кичик насрнинг жанр сифатидаги таракқиёт поғоналарига хос аҳамиятга молик жихатларни аниклаш муаммоси уз ечимини кутмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 25 августдаги ПК-451-сон «Миллий ғоя ва маънавий-маърифий ишлар тарғиботи самарасини ошириш тўғрисида»ги Қарори, 2010 йил 27 январдаги ПҚ-1271-сон «Баркамол авлод йили» Давлат дастури ҳақида»ги Фармони, 2016 йил 13 майдаги ПФ-4797-сон «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисда»ги Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур тадкикот муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади XX аср охири - XXI аср боши рус ва ўзбек адабиётида жанр поэтикасининг мазмун ва шаклий жиҳатларида ҳикоя таракқиётининг яхлит кўринишини асослаш ҳамда ҳикоя феноменини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
«муаллиф-ровий-қаҳрамон» учлиги призмасида замонавий рус ва ўзбек хикояси поэтикаси тизимга солинганлиги XX аср охири - XXI аср боши хикояларини ҳозирги адабий жараёндаги эстетик феномен сифатида эканлиги исботланган;
субъектив-очиқ позиция ҳақиқий воқеликка нисбатан замонавий ўзбек ва рус ҳикоясининг яхлитлигини таъминловчи етакчи принципга айланиб бориши исботланган;
замонавий ҳикояда муаллифлик даъвосининг у ёки бу хусусиятига мувофиқ тарзда «мен»и турлари асосланган;
замонавий ҳикоя жанр ўзгариш феномени типологик жиҳатдан аниқланган, шунингдек, «муаллиф-ровий-каҳрамон» учлиги хусусияти ва ҳозирги адабий жараённинг муаммо-мавзуий соҳаси призмасида замонавий ҳикоялар тизимидаги функционал-семантик белги асосида деталь типологияси аниқланган;
замонавий ўзбек ва рус хикояси миллий ва умуман дунё адабиёти адабий жараёни ривожи хусусиятлари билан белгиланадиган ўзига хос ҳодиса эканлиги исботланган.
Хулоса
1. Россия ва Ўзбекистонда ҳикоя жанрининг ривожланиш контекста XX аср охири - XXI бошлари адабий жараёнида содир бўлган ҳодисаларга боғлик бўлиб, унда бадиий экспериментлар, апробациялар, бадиий-адабий тизимнинг барча бўғинларида эстетик йўналишнинг ўзгариши кабилар учун ижодий майдон шаклида кўринади. Фикрлар, усуллар, шакллар плюрализми фонида реал вокелик тафаккури жараёни турли адабий амалиётлар, баъзан бир-бирига зид усул, техника ва манипуляцияларнинг коришмаси орқали амалга оширилиши охир-оқибатда замонавий ҳикоя характерини аниқлаб берди.
2. Бугунги кунда рус ва ўзбек адабиёти ўзларининг айрим умумий кўрсаткичларида бир-бирига мувофиқ келади ва тараққиётнинг биз схематик тарзда белгиланган «парокандалик - иклим - майдон» сифатидаги умумий босқичларидан ўтиб бормокда. Шу билан бирга, ўзбек ва рус адабиётнинг ҳар бири ўзига хос хусусиятларга хам эга бўлиб, хусусан, XX аср охири - XXI аср бошлари ўзбек адабиёти таракқиётида концептуал аҳамиятга эта бўлган уч даврни ажратиб кўрсатиш мумкин: ўтиш (1985 - 1990), қайта йўналиш -таҳлилий (1991 - 2000), вернанди (ўтмиш, келажак ва хозирги замон синтези) даври (2001 йилдан ҳозирга қадар).
3. Адабий тажрибаларнинг бир марталик ва турли йўналишда мавжудлиги бадиий тизим ва тагтизимлар таркибий қисмларининг, энг асосийси жанрнинг жуда мураккаб, баъзан ўзаро алоқа ва ўзаро таъсирининг қарама-каршилигига олиб келди ва бу жараёнда ҳикояга алоҳида рол ажратилди.
4. Замонавий ҳикоянинг долзарблиги унинг замой руҳи билан ҳамоҳанглиги, инсон ва давр моҳиятини аниқловчи энг асосий карама-қаршиликни кўриш компетенцияси билан белгиланади. Ҳикоя жанри замонавий алғов-далғов, баъзан абсурд дунёда муаллиф ҳақикийлик лаҳзаси деб ҳисоблаган воқеа-ҳодисани қайд этиш қобилиятига эга. Мухтасарлик, кичик шакл, (баъзан) турмушнинг микропарчасига бор эътиборни қаратиши ана шу ҳақиқийлик нуктасига чикиш имконини беради.
5. Замонавий адабиётнинг муаммо-мавзуий майдонини, XX аср 60-80-йиллари насри эстетик йўналишлари экстраполяцияси вариантларини ўзида акс эттирувчи асарларнинг «муаллиф-ровий-қаҳрамон» учлиги призмасидаги таҳлили ҳикоянинг объективлик ёзув усулидан синтетик қоришиқлик (объектив-субъектив) томон ва ундан ҳикоя қилишнинг субъектив моделига қараб ҳаракатланиши кузатилади. Ҳикоячиликнинг субъектив моделида биз интровертир, ювенал-ретроспектив ва лирик деб белгилайдиган муаллифнинг «мен»ининг уч турини ажратиб кўрсатиш мумкин. Биринчи навбатда, муаллиф ҳикоя килиш предмета ва воситаларини олдингига Караганда кўпроқ даражада танлаш имконига эга бўлади. Бўҳрон, танглик одатий ҳол сифатида кабул қилинадиган вактда замонавий вокеликни ўзлаштиришда замонавий ҳикоя кўп ҳолларда адабиётнинг экзистенциал далилланган мантиғига мойил бўлади. Бугунги кунда ҳикоя - кўпинча, муаллиф ёки кандайдир бошқа «мен»нинг оғзаки изи бўлиши мумкин.
6. Ровийликни ташкил этишга доир изланишлар турлича бўлган вақтларда шундай тажрибалар юзага чикадики, уларда шакл мазмундан ажралиб қолади ёки аксинча, яъни анъана нуқтаи назаридан улар муаммовий жиҳатдан бир-бирига қиёсан қўйилган бўлади. Натижада ҳикоя мазмуни хажмидаги роман яратиш ва қисса ёки роман хажмидаги ҳикоя ёзиш мумкин бўлиб қолади. Насрий асар назмга айланади ва поэзопроза феномени вужудга келади. Замонавий адабиётда «нон финито» амалиёти кенг таркалган бўлиб, бунда хикоя, кундалик ёзув, ижтимоий тармокдаги фикр чегараси ювилиб, йўқолиб кетади.
7. Ҳикояда инсон тасвири усуллари кенгайиши кузатилади. Замонавий адабий амалиёт таҳлили «шахснинг янгича концепцияси» ўзига хос ракурсда очиб берилади, деб айтишга имкон беради. Ҳозирги вактда субъектнинг ва умуман, субъективлик бир хиллигининг йўколиши/бўхрони кузатилмокда. Қахрамон муаммоси оригинал тарзда ҳал килинмокда: асосий вазифа унинг ўз-ўзини идентификация килиш бўлиб қолмокда.
8. Ўзига хос дунёқарашга эга муаллиф категорияси ҳикоянинг жанрга хос тусини ўзгартириб юборди. Ҳикоя - чатишиш ва минималлашиш - ўзгариш жараёнлари ҳисобига ўзида эпик-хужжатли, фольклор, лирик, драматик, публицистик дискурс белгиларини жамлаган. Замонавий ҳикоя композиция билан хам, сюжет билан хам тажриба ўтказа олади. Композиция мураккаблашиб шаклий-кўпқатламли хусусиятга эга бўлади. Сюжет хам жўшкин бўлиб қолиш қаторида мураккаблашади ва контаминация ҳамда сюжет тафсилотлари эвазига кисмларга ажралган тузилишга эга бўлади.
9. Ҳикоя шакл-мазмун қолипининг етакчи белгиси бўлиб детал қолаверади. Унинг вазифалари нафакат XX аср охири - XXI аср бошлари воқелиги, замонавий жамиятнинг тараққиёт йўлларини тасвирлашда, балки муаллиф мушоҳадасининг асосий бўғинларидан бирига айланиб, замонавий инсоннинг экзистенционал таназзулини кайд этиш билан хам кенгайиб боради.
10. Детал-рамзлар, эмоционал бўёкдор деталлар, характерга хос, натуралистик рухдаги, ҳиссий ва руҳий деталлар гипермаъновийлик хусусиятини касб этади. Бу орқали муаллиф фикри ёки алоҳида «капсула» хусусият, ёки суст-нуқсонли, баъзан эса руҳий майиблик йўналиш олади, матнда муаллифга зарур бўлган маънони очиб беради, воқеликни концептуаллаштиради ва унга баҳо беради. Руҳий тафсилот муайян бир турдаги муаллиф «мен»ига эга ҳикояларда кўп қўлланилади. Бу эса муаллиф дунёқарашидаги ўзгариш динамикасини кўрсатиб беради: фикр, кечинма ва эмоционал ҳолатдан имплицит, кузатувчан, ассоциатив дискурсга ўтиш содир бўлади.
11. Юқорида қайд этилган хусусиятлар замонавий ҳикоя қурилишига у ёки бу даражада таъсир ўтказади ва замонавий ҳикоя поэтикаси тахдил алгоритми фақат борлиқнинг ҳакикий белгиси сифатида кабул қилинган муҳим, кульминацион аҳамиятга эга лаҳзаларни қайд этишда конуниятга айланган белги ва шакллар типологиясини (воситалар, усуллар, даражалар) ҳисобга олган такдирдагина қурилиши мумкин.
Панжарадаги икки ва учта бир хил заррачали системаларга мос шредингер операторларининг муҳим ва дискрет спектрлари ҳақида
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида олиб борилаётган кўплаб илмий-амалий тадқиқотлар физикада мураккаб турғун объектлар одатда уларнинг боғланган пайтдаги энергиясини камайиш имконини берувчи тортишиш кучлари натижасида ҳосил бўлишини кўрсатади. Бирок кейинги йилларда олимлар томонидан тартибланган муҳитларда мураккаб турғун объектлар ҳаттоки итаришувчи таъсирлар натижасида ҳам мавжуд бўлишлиги исботланди. Итаришувчи жуфтликларни тавсифлашда фойдаланиладиган Бозе-Хаббард модели, яъни панжарадаги Шредингер оператори экспериментал кузатишларнинг назарий асоси ва қўллашнинг назарий базаси ҳисобланади. Шунинг учун каттик жисмлар физикаси ҳамда квант майдонлар назариясида учрайдиган панжарадаги заррачалар системаси гамильтонианларига мое Шредингер операторларига оид тадкикотларни ривожлантириш муҳим вазифаларидан бири бўлиб қолмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда амалий тадбиққа эга бўлган долзарб йўналишларга эътибор кучайтирилди, хусусан, мамлакатимиз олимлари томонидан бутун сонли панжарадаги заррачалар системаси гамильтонианларига мое Шредингер операторларини ўрганишга алоҳида эътибор қаратилди. Панжарадаги икки ва уч заррачали системага мое Шредингер операторлари учун муҳим спектрдан ташкарида боғланган холатлар мавжудлиги ва уларнинг сони ҳамда муҳим спектр тубидаги эффектларни аниқлашга оид сезиларли натижаларга эришилди.
Ҳозирги кунда панжарадаги икки ва уч квант заррачали система гамильтонианларига мос Шредингер операторлари оиласининг спектри система квазиимпульси ўзгаришига нисбатан ўта сезувчан бўлганлиги учун ушбу операторлар оилалари спектрига оид муаммоларни хал этиш, жумладан уч заррачали дискрет Шредингер операторлари учун боғланган холатлар мавжудлигини кўрсатиш ва унинг сонини аниклаш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада максадли илмий тадқиқотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири хисобланади: панжарада киска масофада таъсирлашувчи иккита бир хил заррачали (фермионли ёки бозонли) системага мос Шредингер операторининг дискрет спектрини тадкик этиш; ушбу оператор муҳим спектри тубидаги бўсағавий ходисаларни аниклаш; уч ўлчамли панжарада жуфт-жуфти билан кисқа масофаларда ўзаро таъсирлашувчи уч заррачали системага мос Шредингер оператори хос кийматлари сони учун асимптотик формулалар топиш; бир ва икки ўлчамли панжарада уч заррачали системага мос Шредингер оператори хос кийматларининг мавжудлигини кўрсатиш. Юқорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 7 августдаги ПҚ-436-сон «Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиқлаштириш ва бошқаришни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» ҳамда 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технология-ларни ишлаб чикаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» Қарорлари ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа норматив-хуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади панжарадаги жуфт-жуфти билан қисқа масофада ўзаро таъсирлашувчи икки ва учта бир хил заррачали (фермионлар ёки бозонлар) системаларга мос икки ва уч заррачали Шредингер операторларининг мухим ва дискрет спектрларини тадқиқ қилишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ихтиёрий ўлчамли панжарада қисқа масофада таъсирлашувчи иккита бир хил заррачали (фермионли) системага мос Шредингер оператори муҳим спектридан ташқаридаги хос қийматларининг мавжуд бўлишлик шартлари топилган;
ихтиёрий ўлчамли панжарада киска масофада таъсирлашувчи иккита бир хил заррачали (фермионли) системага мос Шредингер оператори мухим спектридан ташқаридаги хос кийматлари сонининг чеклилиги исботланган;
панжаранинг қўшни тугунларида таъсирлашувчи иккита бир хил заррачали (фермионли) системага мос Шредингер оператори параметрларининг барча қийматларида хос кийматлар сони ва жойлашув ўрни аниқ топилган;
уч ўлчамли панжарада жуфт-жуфти билан киска масофаларда ўзаро таъсирлашувчи уч заррачали (заррачалар бозон бўлган хол) системага мос Шредингер операторининг мухим спектридан чапдаги хос кийматлари сони учун асимптотик формулалар олинган;
уч ўлчамли панжарада жуфт-жуфти билан киска масофаларда ўзаро таъсирлашувчи уч заррачали (заррачалар бозон бўлган хол) системага мос Шредингер оператори учун система квазиимпульсининг ноль нукта атрофидаги нолдан фаркли кийматларида мухим спектридан чапдаги хос кийматлари сонининг чеклилиги кўрсатилган;
илк бор бир ва икки ўлчамли панжарада жуфт-жуфти билан бир нуктада (контакт) таъсирлашувчи уч заррачали системага мос Шредингер оператори мухим спектридан ташкарида хос кийматларининг мавжудлиги исботланган;
бир ва икки ўлчамли панжарада жуфт-жуфти билан бир нуктада (контакт) таъсирлашувчи уч заррачали системага мос Шредингер оператори мухим спектридан чапда хос кийматлари сонининг чеклилиги кўрсатилган.
Хулоса
Диссертация иши панжарадаги жуфт-жуфти билан киска масофада ўзаро таъсирлашувчи икки ва учта бир хил заррачали (фермионлар ёки бозонлар) системаларга мос икки ва уч заррачали Шредингер операторларининг мухим ва дискрет спектрларини тадкик килишга багишланган.
Тадқиқотнинг асосий натижалари куйидагилардан иборат:
1. Бир ва икки ўлчамли панжарада киска масофада таъсирлашувчи иккита бир хил заррачали (фермионли) системага мос Шредингер оператори учун резонанс тушунчаси киритилганлигини таъкидлаш жоиз;
2. Ихтиёрий ўлчамли панжарада киска масофада таъсирлашувчи иккита бир хил заррачали (фермионли) системага мос Шредингер оператори мухим спектридан ташкарида хос кийматлари мавжуд бўлиши шартлари топилганлигини эътироф этиш мумкин.
3. Ихтиёрий ўлчамли панжаранинг қўшни тугунларида таъсирлашувчи иккита бир хил заррачали (фермионли) системага мос Шредингер оператори параметрларининг барча кийматларида хос кийматлар сони ва жойлашув ўрни топилганлигини кайд килиш лозим.
4. Уч ўлчамли панжарада жуфт-жуфти билан киска масофаларда ўзаро таъсирлашувчи уч заррачали (заррачалар бозон бўлган хол) системага мос Шредингер операторининг мухим спектридан чапдаги хос кийматлари сони учун асимптотик формулалар топилган.
5. Уч ўлчамли панжарада жуфт-жуфти билан киска масофаларда ўзаро таъсирлашувчи уч заррачали (заррачалар бозон бўлган хол) системага мос Шредингер оператори учун система квазиимпульсининг ноль нукта атрофидаги нолдан фаркли кийматларида мухим спектридан чапдаги хос кийматлари сонининг чеклилиги кўрсатилган.
6. Бир ва икки ўлчамли панжарада жуфт-жуфти билан бир нуктада (контакт) таъсирлашувчи уч заррачали системага мос Шредингер оператори мухим спектридан ташкарида хос кийматларининг мавжудлиги исботланганлигини эътироф этиш жоиз.
7. Бир ва икки ўлчамли панжарада жуфт-жуфти билан бир нуктада (контакт) таъсирлашувчи уч заррачали системага мос Шредингер оператори мухим спектридан чапда хос кийматлари сонининг чеклилиги кўрсатилган.
Ўзбекистон Республикасида лицензиялаштириш тизимини такомиллаштиришнинг маъмурий-ҳуқуқий жиҳатлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда давлатнинг маъмурий-ҳуқуқий тартибга солиш воситаларини қўллашнинг самарадорлигини оширишга эътибор каратилиб, хусусан лицензиялаштириш жараёнларининг шаффофлигини таъминлаш, шакли ва кўриб чиқиш муддатларини оптималлаштириш, лицензиялаш жараёнларини соддалаштириш, фаолиятнинг лицензияланадиган турларини унификация қилиш, лицензия даъвогарлари ва лицензиатларнинг хукук ва манфаатларини ҳимоя қилиш усулларини кенгайтириш, лицензия бериш функцияларини номарказлаштириш, лицензиялаштириш жараёнларига замонавий ахборот-коммуникация технологияларининг татбиқ этилишини янада кенгайтириш муҳим ахамият касб этмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда лицензиялаштиришга оид муносабатларни ҳуқуқий тартибга солиш максадида юзга яқин норматив-ҳукуқий хужжатлар кабул килиниб, уларда лицензиялаштириш тартиби, шартлари, талаблари, жараёнлари ва лицензиялаштириладиган фаолият турлари белгилаб берилди. Замонавий талабларга жавоб бермайдиган рухсат берувчи хужжатлар, лицензия турлари бекор қилинди ҳамда рухсат бериш тартиб-таомиллари оптималлаштирилди.
Дунеда лицензиялаштиришга товар, иш ва хизматларнинг хавфсизлигини кафолатловчи муҳим маъмурий-ҳуқуқий тартибга солиш воситаси сифатида ёндашилиб, уни ислоҳ килиш билан бир каторда лицензия даъвогарлари ва лицензиатларнинг хукук ва манфаатларини таъминлаш мақсадида, давлатнинг тартибга солиш функцияларининг таъсир доирасини оптималлаштириш, хусусан лицензияланадиган фаолият турларини камайтириш, лицензиялаштириш жараёнларини такомиллаштириш, тадбиркорлик фаолияти турини лицензиялаштириладиган соҳалар қаторига киритишнинг мезонларини ривожлантириш, лицензиялаштириш талаблари ва шартларига риоя этилиши устидан жамоатчилик назоратини амалга оширишнинг йўналишлари ва шаклларини белгилаш билан боглик муаммоларнинг илмий ечимини топиш долзарб хисобланмокда.
Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тугрисидаги кодекси (1994), «Фаолиятнинг айрим турларини лицензиялаш тўғрисида»ги Қонуни (2000), Узбекистан Республикаси Олий Мажлисининг «Амалга оширилиши учун лицензиялар талаб қилинадиган фаолият турларининг рўйхати тўғрисида»ги карори (2001), Узбекистан Республикаси Президентининг 2012 йил 16 июлдаги ПФ-4453-сонли «Статистик, солик, молиявий ҳисоботларни, лицензияланадиган фаолият турларини ва рухсат бериш тартиб-таомилларини тубдан кисқартириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2014 йил 7 апрелдаги ПФ-4609-сонли «Узбекистан Республикасида инвестиция иқлими ва ишбилармонлик муҳитини янада такомиллаштиришга дойр кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2015 йил 15 майдаги ПФ-4725-сонли «Хусусий мулк, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ишончли ҳимоя қилишни таъминлаш, уларни жадал ривожлантириш йўлидаги тўсикларни бартараф этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2016 йил 5 октябрдаги ПФ-4848-сонли «Тадбиркорлик фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга, хусусий мулкни ҳар томонлама ҳимоя килишга ва ишбилармонлик муҳитини сифат жиҳатидан яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармонлари, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2002 йил 28 июндаги 236-сонли «Фаолиятнинг айрим турларини лицензиялаш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари ҳақида»ги қарори ҳамда соҳага оид бошка қонун ҳужжатларининг ижросини муайян даражада амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади лицензиялаштириш тизимининг маъмурий-ҳуқуқий жиҳатларини такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
тадбиркорлик фаолияти турини лицензиялаштириладиган сохага ўтказиш мезонлари такомиллаштирилган ҳамда мезонлар асосида лицензиялаштириладиган фаолият турлари таснифи ишлаб чиқилган;
фаолият турларини лицензиялаштириш жараёнининг ҳуқукий тартибга солинишини такомиллаштириш мақсадида хусусий мулк ҳуқуқини бузишга оид жавобгарликни белгилаш асосланган;
тадбиркорлик субъектларининг молия-хўжалик фаолиятини текшириш ва тафтиш килиш тартибини бузганлик учун жавобгарлик белгиловчи норма кирилиши асослаб берилган;
тадбиркорлик субъектларининг фаолиятини ва (ёки) уларнинг банк хисоб-рақамлари бўйича операцияларни ноқонуний тўхтатиб туришга оид норма ишлаб чиқилган;
лицензиялаштириш тўғрисидаги қонунчиликни бузганлик учун жавобгарликни назарда тутувчи нормалар ишлаб чиқилган.
Хулоса
Ўтказилган тадқиқот натижасида бозор муносабатлари шароитида лицензиялаш муҳим ижтимоий-иктисодий, ҳуқукий ва бошқарув аҳамиятига эгалигини таъкидлаш жоиз. Шулар асосида Ўзбекистон Республикасида лицензиялаш тизимини такомиллаштиришнинг маъмурий-ҳуқуқий жиҳатларини комплекс тадқик этиш натижалари илмий-назарий хулосалар, лицензиялаштириш тизимини норматив-ҳуқуқий тартибга солишни такомиллаштиришга каратилган таклифлар ҳамда лицензияловчи органлар фаолиятини янада ривожлантиришга йўналтирилган тавсиялар шаклида берилди:
1. Ҳозирги кунда Ўзбекистон Республикасида лицензиялаштириш тизими ўз ичига фаолиятнинг алоҳида турларини лицензиялаш, товар (иш ва хизмат)ларнинг экспорта ва импортини лицензиялаш, ер каъри участкасидан фойдаланишни лицензиялаштиришни, норуда фойдали казилмаларга эга ер каъри участкаларидан фойдаланишни лицензиялаштириш масалаларини қамраб олади.
2. Лицензиялаштиришнинг назарий асосларини тадкик этиш натижасида лицензия, лицензияланадиган фаолият тури, лицензиялаштириш талаблари ва шартлари, лицензияловчи органлар, лицензия даъвогари, лицензиат, лицензия шартномаси, лицензияларнинг реестрлари ва бошқа тушунчаларининг муаллифлик таърифлари ишлаб чиқилган:
лицензиялаштириш - ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишнинг маъмурий-ҳуқуқий усули бўлиб, шахе, жамият ва давлат манфаатларига зарар етказиши мумкин бўлган айрим фаолият турлари билан шугулланиш учун махсус рухсатнома (лицензия) олиниши тартибини белгиловчи ҳуқуқий нормалар йигиндиси;
- лицензиялаштириш института - лицензиялаштиришни амалга ошириш билан боғлиқ равишда лицензиялаштирувчи органлар ва лицензиатлар орасида юзага келадиган, қонунчилик нормаларига асосланган муносабатларни тартибга солувчи ҳукуқий нормалар мажмуи бўлиб, лицензия, лицензиялаштириладиган фаолият тури, лицензиялаштириш, лицензиялаш талаблари ва шартлари, лицензиялаштирувчи орган, лицензия даъвогари, лицензиат, лицензия шартномаси, лицензиялар реестри каби қисмлардан иборатдир;
лицензия - лицензияловчи орган томонидан жисмоний ва юридик шахсларга уларнинг аризаларини кўриб чиқиш натижалари бўйича бериладиган, муайян вақт давомида ёки муддатсиз тарзда лицензиялаштириладиган фаолият турини амалга ошириш имконини берадиган расмий хужжат;
лицензиялаштириладиган фаолият тури - жамият ва давлат ҳаётининг турли соҳаларидаги тадбиркорлик фаолиятининг тури бўлиб, уни амалга ошириш натижасида шахе, жамият ва давлат манфаатларига, одамларининг ҳаёти ва соғлиғига, атроф табиий мухитга зарар ёки зиён етказилиши хавфли мавжудлиги туфайли улар билан шуғулланиш учун ўрнатилган тартибда лицензия олиниши талаб қилинади.
лицензиялаштириш талаблари ва шартлари - қонун билан ўрнатилган қоидалар мажмуи бўлиб, уларга мое келиш лицензия бериш тўғрисидаги ариза билан мурожат қилиш имконини яратади хамда лицензиат томонидан лицензиялаштириладиган фаолият турини амалга оширишда уларга тўла мое ва мувофик бўлиши талаб этилади;
лицензия шартномаси - ҳукукий ҳужжат сифатида фуқаролик-ҳуқуқий битимнинг шакли бўлиб, унда томонлар (лицензияловчи орган ва лицензиат), уларнинг хукук ва мажбуриятлари, лицензиялаштирилнадиган фаолият тури бўйича бажарилиши мажбурий бўлган талаб ва шартлар, уларга риоя этилишини назорат қилиш тартиби, муддатлари ва оқибатлари хамда уни бажариш имкони бўлмайдиган холатлар акс эттирилиши керак;
лицензиялар реестри - хар бир лицензияловчи орган томонидан юритиладиган, лицензиялаштиришнинг оралиқ якуний натижалари хақида, яъни берилган, тўхтатилган, қайта тикланган, кайта расмийлаштирилган, тугатилган ва бекор қилинган лицензиялар, лицензиатлар, уларнинг юридик ва амалдаги манзили, шунингдек лицензиялаштириш билан боғлиқ бошқа маълумотларни ўзида мужассамлаштирган махсус рўйхат;
лицензиялаштириш тизимининг субъектларини ўрганиш натижасида улар уч гуруҳга таснифланган: 1) лицензияловчи (ваколатли) органлар; 2) лицензия даъвогарлари; 3) лицензиатлар.
3. Лицензиявий муносабатлар маъмурий-ҳуқуқий тавсифга эгалиги асосланган. Лицензия бериш, унинг амал қилиш муддатини узайтириш, тўхтатиб туриш, кайта расмийлаштириш, тугатиш, бекор қилиш лицензиялаштиришни амалга ошириш жараёнида ўтказиладиган харакатларнинг юридик ифодаси бўлиб, улар лицензия талаблари ва шартларига риоя этилиши устидан назорат қилиш сингари, маъмурий-ҳуқуқий нормалар билан тартибга солинади.
4. Лицензиялар лицензияловчи субъектлар, фаолиятнинг хажми, амал қилиш муддатлари бўйича таснифланган.
5. Лицензияланадиган фаолият турлари соҳалар ва алохида ишлаб чиқилган мезонлар асосида гурухларга таснифланган.
6. Лицензияланадиган фаолият турлари муҳофаза цилинадиган манфаатларнинг муҳимлиги даражасидан келиб чиццан уолда куйидагича таснифланди'. шахе ҳуқуқлари ва эркинликлари; фуқароларнинг соғлиғи; жамоат тартиби ва хавфсизлиги; жамиятнинг маънавий, маърифий ва ахлоқий негизлари; иқтисодий, экологик, информацион, техник, миллий хавфсизлик.
7. Комплекс тавсифланувчи куп босцичли жараён сифатида лицензиялаштиришни амалга оширишнинг этаплари ажратилган: такдим этилган ҳужжатларни қабул килиш, рўйхатдан ўтказиш ва ўрганиш; лицензия даъвогарининг лицензияланадиган фаолият турини амалга ошириш учун лицензия талаблари ва шартларига лойиқлигини эксперт комиссияси томонидан ўрганиш; эксперт хулосасини тайёрлаш; лицензия бериш ёки лицензия беришни рад этиш масаласини хал этиш юзасидан мажлис ўтказиш; лицензия бериш ёки лицензия беришни рад этиш ҳақида қарор қабул қилиш; қабул қилинган қарор хақида хабарнома тайёрлаш ва уни юбориш (етказиш); лиценизия бланкини ва лицензия шартномасининг лойиҳасини тайёрлаш; давлат божи тўланганлигини текшириш; лицензияни топшириш; лицензиат тўғрисидаги маълумотларни лицензиялар реестрига киритиш.
8. Лицензиялаштиришнинг қуйидаги функциялари ажратилган ва илмий асосланган: тартибга солиш функцияси, назорат қилиш функцияси, ҳукуқ ва манфаатларни муҳофаза қилиш функцияси.
9. Лицензиялашга оид крнун ҳужжатларининг принциплари аникранган, ифодалаб берилди ва тавсифланган.
10. Узбекистан Республикасининг “Фаолиятнинг алоҳида турларини лицензиялаш тўғрисида”ги қонунига қуйидаги ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш зарурлиги асосланган:
а) 3-моддани 9-банддан кейин қуйидаги тушунчалар билан тўлдириш:
лицензияларнинг ягона давлат электрон реестри - алоуида фаолият турлари билан шугулланиш учун берилган, цайта рўйхатдан ўтказилган, амал қилиши тўхтатилган, цайта тикланган ва тугатилган лицензиялар тўгрисидаги маълумотлар жамланган ахборот тизими бўлиб, унда лицензияловчи органларнинг томонидан берилган лицензиялар марказлашган тартибда рўйхатга олинади ва идентификацион рацамлар берилади;
лицензия серияси ва идентификацион рацами - лицензиялар давлат электрон реестрида бериладиган ягона код;
электрон лицензия - электрон технологиялар ёрдамида расмийлаштириладиган ва бериладиган электрон уужжат кўринишидаги лицензия бўлиб, қогозда ифодаланган лицензия билан бир хил ҳисобланади;
б) Қонунни қуйидаги таҳрирдаги З'-модда билан тўлдириш:
З'-модда. Лицензиялашнинг асосий принциплари.
Лицензиялашнинг асосий принциплари куйидагилардир:
- алоҳида фаолият турларини лицензиялашнинг цонунийлиги;
- алоуида фаолият турларини лицензиялаш иштирокчилари уукукрари, цонуний манфаатларининг тенглиги;
- лицензиялашнинг ошкоралиги ва шаффофлиги;
-лицензиянинг макон, вақт ва шахслар доираси бўйича амал цилиши;
-лицензияланадиган фаолият турларининг умумий рўйхати;
-лицензиялаш талаблари ва шартларини белгилашнингўзига хослиги;
- лицензиялаш тартибининг ягоналиги.
в) 4-моддани қуйидаги таҳрирда иккинчи кием билан тўлдириш:
Ўзбекистон Республикасининг Вазирлар Маҳкамаси лицензиялаш соҳасида давлат бошцарувини амалга ошириш мақсадида ишчи органлар ташкил цилиш уукуцига зга.
г) Қонуннинг 6-моддаси биринчи кисмини қуйидаги таҳрирда 4, 5, 9, 12, 13, 14-бандлар билан тўлдириш:
лицензиялар бериш;
электрон лицензиялар бериш;
лицензияларнинг дубликатларини бериш;
лицензияларнинг ягона давлат электрон реестрига уар ойда маълумот бериш;
Ўзбекистон Республикаси крнун уужжатларига мувофиц ахборот тизимидан фойдаланган уолда давлат электрон хизматларини курсатиш;
алоуида фаолият турларини лицензиялаш билан шугулланадиган мутахассисларни тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва малакасини оширишни ташкил цилиш.
д) Қонунни қуйидаги мазмундаги 13'-модда билан тўлдириш:
1 З'-модда. Лицензиялашнинг мажбурий талаблари ва шартлари.
Лицензияланадиган фаолият турини амалга оширишда риоя этиладиган лицензия талаблари ва шартлари алоуида фаолият турларини лицензиялаш тўгрисидаги цоидаларда белгиланади. Уларда куйидаги нормалар бўлиши лозим:
лицензиатнинг цонунга риоя этими шартлиги;
лицензияланадиган фаолият тури билан шугулланмокуи бўлган шахсларга кўйиладиган малака талаблари, жумладан махсус билимлар;
лицензияланадиган фаолият тури билан шугулланишнинг махсус шарт-шароитларига, жумладан фойдаланиладиган моддий-техник база, бошку техник воситаларга куйиладиган талаблар.
Алоуида фаолият турларини лицензиялашга оид низомларда лицензияланадиган фаолият тури хусусида кўшимча лицензиялаш талаблари ва шартлари курсатилиши мумкин.
е) Қонуннинг 15-моддасини куйидаги таҳрирдаги учинчи кием билан тўлдириш:
лицензия даъвогарларининг аризаларини куриб чициш учун олинадиган йигимлар Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджетига ўтказилади.
ж) Қонунни куйидаги мазмундаги 21 '-моддаси билан тўлдириш:
21'-модда. Алоуида фаолият турларини лицензиялаш бўйича жамоат назорати.
Лицензиялаш устидан жамоат назорати қуйидаги йўналишларда амалга оширилади:
- лицензиялаш тўгрисидаги цонун нормаларини лицензия берувчи, ишчи органлар ва уларнинг мансабдор шахслари томонидан бажарилиши устидан назорат;
- лицензия талаблари ва шартларининг лицензиатлар томонидан бажарилиши устидан назорат.
Жамоат назорати куйидаги шаклларда амалга оширилди:
бевосита жамоат назорати;
эксперт жамоат назорати;
предметга оид жамоат назорати;
ахборот-коммуникацион жамоат назорати;
оммавий ахборот воситалари томонидан амалга ошириладиган жамоат назорати.
з) Қонунни куйидаги мазмундаги 24‘-модда билан тўлдириш:
24'-модда. Лицензия дубликатини бериш.
Лицензия дубликатини беришга куйидагилар асос бўлади:
- лицензиянинг йўцолганлиги;
- лицензиянинг шикастланганлиги.
Лицензия йўцолган тацдирда лицензия эгаси лицензия берувчи ёки ишчи органга лицензия дубликатини бериш тўгрисида ариза билан мурожаат этиши шарт бўлиб, аризага лицензия дубликатини бериш учун ҳақ тўланганлигини тасдицловчи ҳужжат илова цилинади.
Агар лицензия бланки шикастланиши натижасида яроқсиз ҳолга келган бўлса, лицензия эгаси тегишли лицензия берувчи органга қуйидаги ҳужжатларни тақдим этади:
лицензия дубликатини бериш тўгрисида ариза;
фоидаланишга яроцсиз лицензия;
лицензия дубликати бериш учун ҳац тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжат.
Лицензия дубликатининг муддати йўцолган ёки яроцсиз ҳолга келган лицензиянинг муддатидан ортиц бўлиши мумкин эмас.
Йўцолган ёки яроцсиз ҳолга келган лицензия ўрнига лицензия дубликатини олиш учун ариза ва тегишли ҳужжатларни топширган лицензиат ўз фаолиятини лицензиялаштирувчи орган томонидан бериладиган маълумотнома асосида давом эттириши мумкин.
и) Қонунни куйидаги мазмундаги 25’-модда билан тўлдириш:
25'-модда. Лицензияларнинг ягона давлат электрон реестри.
Ўзбекистон Республикасининг Вазирлар Маукамаси фаолиятнинг алоуида турларини лицензиялаш бўйича ўз ваколати доирасида лицензияларнинг ягона давлат электрон реестрини юритади. Унда лицензиялар реестрлари ва лицензиялаштирувчи органлар томонидан берилган лицензияларнинг идентификацией кодлари уақидаги маълумотлар жамланади.
Лицензияларнинг ягона давлат электрон реестри уамда лицензиялар реестрларидаги маълумотлар очиқ уисобланади ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маукамасининг лицензиялаш масалалари бўйича расмий веб-сайтида жойлаштирилади, бунда лицензия эгаларининг шахсига оид маълумотлар курсатилмайди.
к) Қонунни куйидаги мазмундаги 29-модда билан тўлдириш:
29-модда. Зарарни крплаш.
Лицензия эгасининг уукукршри бузилиши натижасида курган зарари фуцаролик цонун уужжатларида белгиланган тартибда цопланади.
11. Диссертацияда ўтказилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар инвентаризацияси натижаларига асосланиб хамда уларни тартибга солиш ва ягона тизимга келтириш мақсадида: лицензияланадиган фаолият турларининг умумий рўйхатини ишлаб чиқиш зарур (унга ўзига хос товарлар экспорта ва импортини лицензиялашнинг барча турларини, ер каъри майдонидан ва норуда фойдали казилмаларга эга ер каъри майдонларидан фойдаланиш ҳукукини киритиш); уларнинг ҳар бири бўйича лицензияловчи органни белгилаш; кўрсатилган фаолият турларини лицензиялаш тартибини белгиловчи Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг алоҳида қарорларини кабул қилиш лозим.
12. Лицензиялаштириладиган фаолият турларини камайтириш, шунингдек Узбекистан Республикаси Президентининг 2016 йил 5 октябрдаги ПФ-4848-сонли «Тадбиркорлик фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга, хусусий мулкни ҳар томонлама ҳимоя қилишга ва ишбилармонлик муҳитини сифат жихатидан яхшилашга дойр кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонида белгиланган вазифаларнинг ижросини таъминлаш мақсадида лицензияланадиган фаолият турларининг рўйхатида белгиланган тўртта фаолият турини лицензияланадиган фаолият турларидан чиқариш ва рухсат бериш тартиб-таомилларига ўтказиш таклиф этилган.
13. Фаолиятнинг айрим турларини лицензиялаштиришнинг норматив-ҳукуқий тартибга солинишини оптималлаштириш мақсадида лицензиялаштириш тартиби факат Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг карорлари билан ўрнатилишини жорий этиш таклиф этилган.
14. Ҳозирги кунда лицензияларни бериш, беришни рад этиш, тўхтатиш, қайта расмийлаштириш, лицензиялаш бўйича бошка масалалар ўндан ортиқ қонунлар ва юзга якин норматив-ҳуқуқий хужжатлар билан тартибга солинади. Бу, ўз навбатида, ягона лицензиялаштириш тизимини қарор топтириш мақсадларига эришиш имконини бермайди. Бундан ташқари, у ёки бу турдаги фаолиятни лицензиялаштиришни тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий хужжатларда лицензиялаштириш билан боғлиқ тартиб-таомиллар ўзаро мувофиклашмаган, тарқоқ ва тартибсиз ҳолда келтирилган. Шу сабабли келажакда Ўзбекистон Республикасининг Лицензиялаш кодексини ишлаб чиқиш ва қабул қилиш мақсадга мувофиқ.
15. Диссертацияда амалга оширилган тадқикотлар натижасида хусусий мулкни, тадбиркорлик субъектларини янада ишончли ҳимоялаш, уларнинг жадал ривожланиши учун тўсиқларни бартараф этиш, ишбилармонлик муҳитини тубдан яхшилаш, тадбиркорлик субъектлари билан лицензиялаш органлари ўзаро алокасининг бевосита мулокотга асосланмаган шаклларини яратиш ва ривожлантириш, лицензия бериш тўғрисидаги аризаларни кўриб чиқиш учун лицензия йиғимларини бекор қилиш, лицензиат хукуклари бузилиши натижасида кўрилган зарарни коплаш, электрон лицензиялар бериш тартибини хамда лицензияларнинг ягона давлат реестрини ишлаб чиқиш ва жорий этиш, лицензиялар бериш тартибини бирхилаштириш ва соддалаштириш бўйича таклиф ва тавсиялар тайёрланиб, тегишли давлат органларига юборилган.
Дастлабки тергов идоралари фаолияти устидан контроль ва назоратни такомиллаштиришнинг назарий, ташкилий ва процессуал жиҳатлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда шахе хуқуқларига риоя этилишини таъминлашнинг самарали механизмини шакллантиришга ва ҳуқуқий тартибга солишга алоҳида эътибор берилади. Инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашга оид халқаро стандартлар Инсон ҳуқуқлари Умумжахон Декларацияси, Фукаролик ва сиёсий хукуқлар тўғрисидаги халкаро пактнинг нормаларида белгиланган хамда уларга асосан жиноят ишлари бўйича иш юритувида инсоннинг шахсий, уй-жой ва ёзишмалар дахлсизлигига қатъий риоя этилиши кафолатланади.
Мустакиллик йилларида мамлакатимизда кенг камровли суд-хукук ислохотлари амалга оширилди, судларнинг ихтисослашуви рўёбга чиқарилди, прокуратура ваколатлари қайта кўриб чиқилди, адвокатура институти тубдан ислох килинди, ярашув институти жорий этилди, амнистия актини қўллаш тартиби ўзгартирилди, хусусий айбловнинг доираси кенгайтирилди, қамокка олиш ва уй камоги эҳтиёт чоралари, лавозимдан четлаштириш ва тиббий муассасага жойлаштириш процессуал мажбурлов чораларини кўллашга санкция бериш хукуки судларга ўтказилди.
Жаҳонда жиноят ишлари бўйича судга қадар юритувни амалга оширувчи органлар фаолиятини ташкил этишнинг ҳуқукий асосларини, амалий қўлланилишини ва натижаларини таҳлил этиш бу соҳада ўзининг ечимини кутаётган, процессуал назария ва суд-тергов амалиёти билан боғлик қатор комплекс муаммолар мавжудлигини кўрсатади. Жумладан, моҳиятига кўра ягона дастлабки тергов фаолияти бир неча давлат органининг терговчиларига таксимланган ҳолда мазкур органларнинг идоравий-норматив ҳужжатлари асосида ташкил этилиб, контроль ва назорат қилинаётганлиги, прокуратура органлари қонунларнинг ижро этилиши устидан назоратни амалга ошириш билан бирга дастлабки терговни ўтказиш, уни процессуал бошқариш функцияларини бажараётганлиги, суд контроли киритилиб, алоҳида тартибда амалга оширилаётганлиги мазкур институтларнинг ўзаро мутаносиблигини ва муносабатларини аниқлаштириш, дастлабки тергов устидан контроль ва назоратни амалга оширилишини тартибга солувчи миллий конун ҳужжатлари ва ҳуқукни қўллаш амалиёти билан боғлиқ муаммоларнинг илмий ечимини топиш долзарб аҳамият касб этмокда.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси (1994), «Судлар тўғрисида»ги қонуни (2000), «Прокуратура тўғрисида»ги қонуни (2001), Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг «Ўзбекистон Республикаси Бош прокурорининг инсон ҳуқуклари ва эркинликларини таъминлаш борасида амалдаги қонун ҳужжатларига риоя этилиши устидан прокурор назоратининг ҳолати ва уни янада кучайтириш чоралари тўғрисидаги ҳисоботи ҳақида»ги қарори (2014), Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 4 октябрдаги «Туман ва шаҳар умумий юрисдикция судлари фаолиятини такомиллаштириш ва самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-4570-сонли Фармони, 2016 йил 21 октябрдаги «Суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш, фуқароларнинг ҳуқук ва эркинликларини ишончли ҳимоя килиш кафолатларини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-4850-сонли Фармони, 2011 йил 14 январдаги «Мамлакатимизда демократах ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепциясини суд-ҳуқук тизимини ислоҳ этиш соҳасида амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги P-3559-сонли фармойиши ва соҳага оид бошка қонун ҳужжатларининг ижросини муайян даражада амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади дастлабки тергов идораларининг фаолияти устидан контроль ва назоратни назарий, ташкилий ва процессуал жиҳатларини такомиллаштиришга қаратилган илмий асосланган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: жиноят-процессуал ҳуқуқи назариясидаги функциялар (одил судлов, айблов, ҳимоя, жиноятларнинг олдини олиш, тергов килиш, қонунийликни таъминлаш, ҳуқуқни тиклаш) орасида процессуал контроль функцияси мавжудлиги алоҳида ажратилиб асосланган;
жиноят ишлари бўйича айбланувчини, судланувчини лавозимидан четлаштириш ва шахсни тиббий муассасага жойлаштириш процессуал мажбурлов чораларини қўллашда суд контролини амалга ошириш тартиби асосланган;
жиноятчиликка қарши курашни амалга оширадиган органлар томонидан тезкор-қидирув тадбирларини ўтказилиши ва тезкор-қидирув фаолияти натижаларидан фойдаланилишда идоравий-процессуал контроль ва прокурор назоратини амалга ошириш тартиби ишлаб чикилган;
дастлабки тергов органлари фаолияти устидан контроль ва назоратни ислоҳ килишга эҳтиёж мавжудлиги асосланган;
ЖПКнинг дастлабки тергов органлари фаолияти устидан контроль ва назоратни амалга оширишни тратибга солувчи нормаларини такомиллаштиришга каратилган таклифлар ишлаб чикилган;
«Прокуратура тўғрисида»ги конунга дастлабки тергов органлари фаолияти устидан назоратнинг предметини аниклаштиришга каратилган таклифлар ишлаб чикилган.
ички ишлар органларининг тергов аппаратлари фаолиятини тартибга солувчи идоравий-норматив ҳужжатларини такомиллаштириш асосланган.
Хулоса
Дастлабки тергов идоралари фаолияти устидан контроль ва назоратни такомиллаштиришнинг назарий, ташкилий ва процессуал жиҳатларини комплекс равишда ўрганиш ва таҳлил килишга багишланган илмий тадқиқот ишининг натижалари бўйича ишлаб чикилган таклиф ва тавсияларни қуйидагича шакллантириш мақсадга мувофиқ:
1. Жиноят процесси назариясидаги функциялар (одил судлов, айблов, ҳимоя, жиноятларнинг олдини олиш, тергов килиш, конунийликни таъминлаш, ҳуқуқни тиклаш) орасида процессуал контроль функцияси ажратиб кўрсатилган ва асослантирилган. Жиноят ишини юритишга масъул давлат органлари тизимининг тегишли (ҳудудий ёки соҳавий) йўналишлари субъектлари томонидан жиноят процессининг барча боскичларида ЖПКда белгиланган ваколатлар доирасида идоравий-процессуал контроль, прокурор назорати, суд контроли ва жамоатчилик контроли шаклида суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд томонидан процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ва тегишли қарорларни кабул қилиш, суриштирув, дастлабки терговни амалга ошириш, судда кўриб чиқиш ва ҳал этишда жиноят-процессуал қонунчиликда белгиланган тартиб-таомилларга риоя этилишини ташкиллаштириш, кузатиш, текшириш, назорат қилиш, зарур ҳолларда, таъсир ўтказиш, бекор қилиш, чора кўришдан иборат усулларнинг мажмуи жиноят процессида процессуал контроль функциясини ташкил этади.
2. Процессуал контроль функцияси жиноят ишлари бўйича терговга қадар текширув, суриштирув, дастлабки тергов, судда ишни кўриб чиқиш ва ҳал этиш, ҳукм, ажрим ва карорлар конунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текшириш жараёнида жиноят-процессуал конунчиликда белгиланган коидалар ва конунийликка риоя этилиши устидан амалга ошириладиган кузатиш, текшириш, назорат килиш ва тегишли таъсир чораларини кўришдан иборат комплекс тавсифга эга ҳаракат ва карорлар мажмуидир.
3. Контроль бошқарув фаолиятининг доимий амалга оширилувчи, тегишли норматив-ҳукуқий ҳужжатлар билан белгиланган вазифа, режа ва қарорларнинг контроль остидаги объектлар томонидан ижро этилишини ташкиллаштириш, бошкарув карорлари ижро этилишининг самарадорлигини кузатиш, натижаларни умумлаштириш ва зарур ҳолларда, тегишли ўзгартишлар киритишдан иборат фаолият усулидир. Контроль давлат ва хўжалик бошкаруви органларини бошкаришнинг вертикал тартиби ҳамда тизими доирасида қўлланилади ва юкори турувчи органлар ўз бўйсунувидаги куйи органлар фаолиятини кузатади, белгиланган вазифаларнинг бажарилиши ва ҳолатини ўрганади ҳамда баҳо беради, камчиликларини таҳлил килади, уларнинг бартараф этилиш чораларини кўради.
4. Назорат давлат контроль функциясини амалга ошириш механизмининг бир қисми бўлган, махсус давлат органлари томонидан ўз бўйсунувида бўлмаган органлар фаолиятининг сохаси ёки йўналишида муайян коидалар ижросини горизонтал миқёсда мунтазам кузатишдан иборат фаолиятдир.
5. Идоравий-процессуал контроль тегишли тергов бўлинмалари раҳбарлари томонидан амалга ошириладиган, дастлабки тергов фаолиятини тартибга солувчи конунлар ва қонуности хужжатларга амал қилинишини ташкиллаштириш, кузатиш ва таъминлаш, дастлабки тергов давомида шахе ҳуқуқ ва эркинликлари поймол қилинмаслиги ҳамда тўла таъминланишига эришиш, жиноят ишларини тергов қилишнинг умумий сифат даражасини кўтариш, ишда камчиликларга йўл қўймаслик, уларни ўз вақтида аниқлаш ва бартараф этиш, илғор тажрибани аниқлаш ва кенг жорий этиш, ходимлар интизоми ва масъулиятини оширишдан иборат фаолият туридир. Идоравий-процессуал контроль асосан учта шаклда: терговчининг фаолиятини бевосита кузатиш ва текшириш; уларнинг ишини кўрсатувчи ахборот ҳужжатларини ўрганиш; терговчининг хисоботларини тинглаш орқали амалга оширилади.
6. Дастлабки тергов идоралари томонидан крнунларнинг ижро этилиши устидан прокурор назорати жиноятчиликка карши курашни амалга оширувчи органларнинг конунларни аник ва бир хилда бажариши устидан назорат соҳаси бўлиб, прокурорнинг жиноят тўғрисидаги ариза ва хабарларни кўриб чикиш ва хал этишидан то жиноят иши бўйича дастлабки терговни тамомлашга кадар терговчининг карор ҳамда харакатлари конунийлигини таъминлашга каратилган фаолият ҳисобланади.
7. Суд контроли судга кадар иш юритиш боскичида гумон қилинувчининг ушлаб турилиши конунийлигини текшириш, лозим холларда, унинг муддатини узайтириш, ушланган гумон килинувчи ва айбланувчига нисбатан камокка олиш ёки уй камоги тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш ёки уни кўллашни рад этиш, бу эҳтиёт чорасининг муддатини узайтириш, шунингдек айбланувчини лавозимидан четлаштириш ва шахсни тиббий муассасага жойлаштириш процессуал мажбурлов чораларини қўллаш ҳамда ушбу масалаларни суд мажлисида кўриб чикиб ҳал этишда намоён бўладиган ва дастлабки терговда шахе хукуклари асоссиз ва конунга хилоф равишда чекланишининг олдини олишга каратилган фаолият туридир.
8. Дастлабки тергов идорасининг қайси давлат органига бўйсундирилганидан қатъи назар, ваколатлари, вазифалари ва дастлабки терговни амалга ошириш тартиби барча тергов идоралари учуй ягона бўлиб, ЖПК билан белгиланади, яъни барча тергов органларида дастлабки тергов ЖПК нормалари доирасида амалга оширилади. Шу билан бирга, прокуратура, МХХ ва ИИВнинг тергов органлари тизими, уларнинг штатлар жадвали, дастлабки терговни ташкил этиш ва контроль килиш масалалари ҳар бир органнинг ички, идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари билан тартибга солинади. Айнан юқорида келтирилган ҳолатлар дастлабки тергов фаолиятига нисбатан «контроль» эмас, балки «идоравий-процессуал контроль» атамаси қўлланилишига сабаб бўлади.
9. Идоравий-процессуал контроль уч даражада амалга оширилиши керак: а) республика даражасидаги юқори тергов органи раҳбарларининг куйи тергов идоралари фаолиятини контроль қилиши; б) Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар, Тошкент шаҳар миқёсидаги тергов органлари раҳбарларининг куйи (туман, шаҳар) тергов бўлинмалари фаолиятини контроль килиши; в) туман, шаҳар микёсидаги тергов бўлинмалари бошлиқлари томонидан кўл остидаги терговчиларнинг жиноят ишларини тергов килиш фаолиятини контроль килиш.
10. Тергов бўлинмалари фаолиятида идоравий-процессуал контролнинг жорий (кундалик); ҳисобот давридаги; узок муддатга мўлжалланган; фавкулоддаги ва комплекс контроль турлари қўлланилиши максадга мувофик.
11. Дастлабки терговни амалга ошириш фаолияти устидан прокурор назорати ташкилий жиҳатдан уч бўғинда: юқори - республика, ўрта -Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар, Тошкент шаҳар ва транспорт,харбий, табиатни муҳофаза қилиш (соҳавий) ҳамда қуйи - туман (шаҳар, тармоқ) микёсида амалга оширилиши керак.
12. Прокурорнинг жиноят ишлари бўйича дастлабки тергов устидан назорати унинг жиноят иши материаллари билан танишиши (уларни ўрганиши); терговчининг жиноят ишлари бўйича ахборотини эшитиши; дастлабки терговни амалга оширишда шахсан иштирок этиши; терговчиларнинг карор ва ҳаракатлари устидан шикоят ва аризаларни кўриб чиқиши ва ҳал этиши шаклларида амалга оширилиши керак.
13. Дастлабки тергов идоралари фаолияти устидан суд контроли института суднинг одил судловни амалга ошириш функцияси билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, у шахснинг ҳуқуқлари ва конуний манфаатлари дастлабки тергов босқичида ноконуний ва асоссиз равишда чекланмаслигини таъминлашга хизмат килиши даркор.
14. Дастлабки тергов фаолиятини дифференциациялаштириш, судга кадар иш юритувида паралеллизм ва такрорий тарзда бир мазмунга зга ҳаракатларнинг бажарилишига чек қўйиш, жабрланувчиларнинг одил судловга тезроқ эришиш ҳукуқларини рўёбга чиқариш ҳамда дастлабки тергов идоралари фаолияти устидан контроль ва назоратни такомиллаштириш максадида, куйидаги чора-тадбирлар амалга оширилиши таклиф этилади:
а) барча жиноят ишлари бўйича дастлабки тергов ўтказилиши шартлиги тўғрисидаги қоидадан воз кечиш ва ЖПКнинг 345-моддасига тегишли ўзгартиш ва кўшимчалар киритиш;
б) ижтимоий хавфи катта бўлмаган ва унча оғир бўлмаган (ЖКнинг 15-м. 2-3-к.) жиноятлар бўйича фақат суриштирув ўтказилиши ва жиноят иши суриштирувчининг айблов карори билан прокурорга такдим этиш орқали судга юборилиши тартибини жорий этиш;
в) суриштирувчиларга суд санкцияси бўйича қўлланиладиган процессуал мажбурлов ва эхтиёт чораларини кўллаш бўйича илтимоснома қўзғатиш, шахсга айб эълон килиш ваколатларини бериш;
г) суриштирув муддатини бир ой этиб белгилаш;
д) дастлабки терговни амалга оширувчи органларнинг процессуал шакли бўйича ягона, амалда турли органлар тизимида бўлган холатидан иборат муаммонинг ечилиши учун дастлабки тергов бутун мамлакат худудида битта орган тизимида фаолият юритаётган терговчилар томонидан амалга оширилишини белгилаш максадга мувофиқ. Бу орган республика Бош прокуратураси ҳузурида фаолият юритадиган «Давлат тергов хизмати» деб номланиши, унинг раиси эса Бош прокурорнинг биринчи ўринбосари бўлиши лозим. Тегишлилиги бўйича худудий ва махсус прокуратуралар тизимида хам тергов хизматининг бўлинмалари ташкил этилиши, уларнинг рахбарлари тегишлилигича прокурорларнинг (биринчи) ўринбосарлари бўлиши лозимлиги таклиф этилади. Бундай тизим орқали дастлабки тергов идоралари фаолияти устидан контроль ва назоратнинг самарали механизми яратилади ва модернизация килинади;
е) кейинги боскичда тезкор-кидирув фаолиятини амалга оширувчи органлар дастлабки тергов идоралари билан узвий хамкорликда фаолият юритишининг ҳуқуқий асосини хамда амалда ишлашининг ишчан, самарали механизмини шакллантириш ва мунтазам ривожлантириш керак.
ж) сўнгра давлат тергов хизматини алоҳида давлат бошқаруви органи сифатида ажратиб чиқариш, фаолиятининг хамда фаолияти устидан прокурор назорати, суд контроли, жамаотчилик контролини амалга оширишнинг хукукий асосларини шакллантириш ва механизмини ишга тушириш лозим.
з) судга кадар иш юритув боскичида қамокқа олиш тарзидаги эҳтиёт чораси ва лавозимдан четлаштириш хамда тиббий муассасага жойлаштириш процессуал мажбурлов чораларини қўллаш тўғрисидаги ажрим уни эълон килинган пайтдан кучга кириши муносабати билан, ушбу ажрим устидан тушган протест ва шикоятлар ЖПКнинг 498, 499-моддаларига асосан, кассация судлари томонидан кўриб чиқилиши тартибини жорий этиш керак.
и) «Хабеас корпус» институтини қўллаш соҳасини янада кенгайтириш йўналишлари сифатида бугунги кунда прокурор томонидан ўтказишга санкция бериладиган - мурдани эксгумация килиш (ЖПК 148-м.), эксперимент (ЖПК 154-м.), тинтув (ЖПК 161-м.), олиб кўйиш (ЖПК 161-м.), телефон ва бошқа сўзлашув қурилмалари оркали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш (ЖПК 169-м.) тергов ҳаракатларини ўтказишга санкция бериш ҳуқуқи хам судларга ўтказилиши максадга мувофикдир;
к) суд контролининг янги йўналиши сифатида суриштирув ва дастлабки тергов идоралари карор ва харакатларининг конунийлиги тўғрисидаги шикоят ва аризаларни кўриб чиқиш хамда хал этиш ваколатини киритиш лозим;
л) қамокқа олиш ва уй қамоғи эҳтиёт чораларини, лавозимдан четлаштириш ва тиббий муассасага жойлаштириш процессуал мажбурлов чораларини қўллашга ва камокда сақлаш муддатларини узайтиришга санкция беришнинг процессуал тартибини ягона мазмундаги жараён сифатида ЖПКнинг янги боби тарикасида белгилаш лозим;
15. Узбекистан Республикасининг Конституцияси 32, 78, 85, 86, 98-моддаларига (давлат тилидаги варианта) ўзгартиш киритиш, ЖПКнинг 37-моддаси (Дастлабки тергов идораси раҳбарининг ваколатлари)ни янги таҳрирда бериш, 179, 329, 382-моддаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш ҳамда янги «Ишни судга кадар юритиш боскичида суд томонидан санкция бериш тартиби» номли 66-бобни киритиш, «Прокуратура тўғрисида»ги қонуни (янги таҳрири)нинг 3-боби номини ўзгартириш юзасидан қонун лойиҳаси тайёрланган ва ваколатли органларга юборилган.
Онкологик касалликларни даволашда соядан олинган оқсил препаратининг биологик фаоллиги
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда онкологик касалликлар профилактикаси ва даволаш долзарб бўлганлиги сабабли ўсимлик ва хайвон хом ашёсидан олинадиган табиатан биологик бўлган янги доривор воситалар яратилмокда. Жаҳон согликни сақлаш ташкилоти статистик маълумотларига кўра онкологик касалликлар билан касалланиш яқин 20 йилда ўртача икки баробарга кўпаяди1.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буён маҳаллий ўсимликлар хомашёси асосида онокологик касалликлар терапиясида қўлланиладиган юкори самарали препаратлар яратиш ва аҳолини сифатли дори воситалари билан таъминлаш йўналишларида кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди ва муайян натижалар қўлга киритилди. Саратон касаллигини профилактика қилиш, хавфли ўсмаларни эрта аниқлаш ва ўсмага қарши янги доривор воситаларни яратиш бўйича изланишларни алохида таъкидлаш мумкин.
Бугунги кунда дунёда ўсма касалликлари этиологияси ва патогенезининг механизмларини аниклаш, ўсмага қарши қўлланиладиган кимёвий ва нурли терапиядан келиб чиқадиган оғир оқибатларни бартараф этувчи янги препаратларни ишлаб чиқиш масаласи долзарб бўлиб колмокда. Биологик фаол бирикмалар асосида онкологик патологияларни профилактика қилиш ва даволаш учун янги дори воситаларини яратиш, ўсмага карши фаол бирикмаларнинг таъсир механизмларини исботлаш, антиметастатик самара берувчи оқсил табиатли препаратларни ишлаб чиқиш, ўсмага қарши таъсирни кучайтирадиган ҳамда апоптозни чакирувчи омилларни аниклаш, эндоген ҳимоя механизмларини фаоллаштирадиган ва даволаш натижаларини яхшилайдиган ўсмага карши табиий препаратларни ишлаб чикиш кабилар долзарб масалалалардан ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чоралари тўғрисида» Қарори ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассасаларининг моддий-техника базасини янада мустаҳкамлаш ва фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади соядан оксид комплексы ажратиш, унинг физик-кимёвий, фармако-токсикологик тавсифлари, саратонга қарши фаоллигини ўсманинг ҳар хил турларида in vivo, биопсия материалида кўкрак бези, эндометрия ва йўғон ичак саратонини in vitro аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
соядан оксил комплекси ажратиб олинган ва унинг физик-кимёвий, фармакологик ҳамда токсикологии хоссалари аниқланган;
оқсил 12,7-79,0 кДа молекуляр массага эга полипептидлар комплексидан таркиб топганлиги,р! -4,1; 4,2; 4,5 ва 4,7 лардаги изоэлектрик нуқтага эгалиги исботланган;
масс-спектрометрия усули билан оқсил комплексида протеазалар Кунитц ингибитори аниқланган;
оқсил комплексининг in vitro ва in vivo шароитларида хафвли ўсмага, шамоллашга қарши фаоллиги ҳамда иммунмодулловчи ва антиканцероген хоссалари аниқланган;
соя дуккакларидан олинган полипептидлар комплекси асосида «Биокор-0,2г» препарата яратилган ва унинг таблетка кўринишидаги дори шакли ишлаб чиқилган.
Хулосалар
1. Илк бор соянинг «Генетик-1» {Glycine max (L.) Mtrr) навидан молекуляр массаси 12,7-79,0 кДа бўлган, изолектрик нуктаси р! -4,1, 4,2, 4,5 ва 4,7 га тенг оқсиллар комплексидан иборат «Биокор-0,2г» препаратининг субстанцияси ажратилди, унинг таркибига кирувчи оқсиллар (Kunitz trypsin protease inhibitor, beta-amylase, bcta-conglycinin alpha prime subunit, 2,4-Dinduciblc glutathione S-transfcrase, PRIO-like protein, 24kDa protein SC24) аникланди.
2. «Биокор-0,2г» препаратининг трипсин, химотрипсин ва плазмин каби серинли протеазаларга нисбатан ингибирлаш фаоллиги кўрсатилди.
3. «Биокор-0,2г» препаратининг АКАТОЛ, АКАТОН, Меланома В-16 ва Саркома 180 каби пайвандланган ўсма штаммларида ўсмага карши фаоллиги, унинг монотерапияда пайвандланган ўсма штаммларида саратон тўқимасининг ўсишини 70% га секинлаштириши аникланди.
4. «Биокор-0,2г» препаратининг субстанцияси экспериментал ҳайвонлар суяк илиги хужайралари пролиферациясини ва уларнинг яшаш давомийлигини ўсма гистогенезига боғлик холда 30-49% гача ошириши аникланди.
5. «Биокор-0,2г» препарата субстанциясини 5-фторурацил билан комплекс терапияда лаборатория ҳайвонларига киритиш ўсмага қарши таъсирни ўртача 10-25% га кучайтиради ва экспериментал ўсмаларда нурли терапиянинг самарадорлигини ўртача 1,5-2,3 марта ошириш имконини беради. Тажриба ҳайвонларининг ҳаётчанлигини 30-60 % гача оширади.
6. «Биокор-0,2г» препарата субстанциясининг 5-фторурацил берилган ўсма-ташувчи ҳайвонлар иммун тизимининг қайта тикланишига ёрдам бериши, ўсмага қарши препаратларнинг даволовчи таъсирини яхшилаши ва ўсма-ташувчи ҳайвонлар иммунитетини бошкариши аникланди.
7. Сичконларга «Биокор-0,2г» препарати субстанциясини киритиш қоннинг гематологик ва морфологик кўрсаткичларини (лейкоцитлар фоиз таркибини нормаллашиши, гранулоцитлар даражасини, гемоглобин таркиби ва эритроцитлар сонининг ошиши) яхшилашига ёрдам бериши аникланди.
8. Эндометрия ҳамда йўғон ичак саратони (bcl-2 ЬКд-67нинг юкори кўрсаткичи) хавфли трансформациянинг барча боскичларида in vitro тажрибаларда «Биокор-0,2г» препарати субстанцияси кўкрак бези саратони терапиясига резистент бўлган, эстрогенлар ва прогестеронга нисбатан рецепторлари бўлмаган ўсма хужайралари пролиферациясини 50% га ингибирлаши кўрсатилди.
9. «Биокор-0,2г» препаратининг субстанцияси заҳарсиз бирикмаларнинг V- синфига кириши аникланди. Сичқонларга препаратни перорал киритишда LD50 5000мг/кг дан кўпроклиги, кумулятив таъсирга эга эмаслиги, буйрак ва жигар функцияси, шунингдек, ҳайвонлар органлари ва тўқималари патоморфологиясига заҳарли таъсир кўрсатмаслиги, юрак-томир тизими, нафас олиш ва периферик асаб тизимларга таъсир қилмаслиги кўрсатилди. Препаратининг субстанцияси лимфа органлари огирлигига, макрофаглар микдорига, суяк илиги ҳужайраларига иммунотоксик, резорбцияловчи, аллерген, эмбриотоксик, тератоген ва мутаген таъсир кўрсатмайди.
10. «Биокор-0,2г» иммуномодулятор препаратининг таблетка дори кўринишидаги дори шакли ишлаб чикилди ва онкологик касалликларни комплекс даволаш учун тавсия этилди.
Ғўза ва ғаллани субирригация усули билан суғориш технологиясини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Сўнги йилларда дунё бўйича қишлоқ хўжалигида деградацияга учраган ерлар майдони ортиб бормокда, хусусан, сув эрозияси жараёни таъсирида 56 фоиз, шамол эрозияси таъсирида 28 фоиз, тупрокда озука моддалари микдорининг камайиши, шўрланиш, ифлосланиш, нордонлашиш жараёнлари туфайли 12 фоиз ва зичлашиш, ботқоқлашиш, чўкиш жараёнлари таъсирида эса 4 фоиз ерларнинг ҳолати ёмонлашмокда. Деградация жараёнлари натижасида ҳар йили 7 млн гектар экин майдонлари қишлоқ хўжалик фойдаланувидан чиқиб кетиш холатлари учрамокда1. Шунингдек, дунёнинг 80 та мамлакати чучук сув танқислиги муаммосига дучор бўлган.
Республикамизда сув ва ресурстежамкор илгор инновацион технологияларни қўллашда 739 км узунликдаги коллектор-дренаж тармоқларини, 337 км ёпик горизонтал дренаж тармоги, 115 та вертикал дренаж қудуқларини, 5 та мелиоратив насос станция, 6 та йирик гидротехник иншоот ва 1086 та кузатув қудуқлари ҳамда 3 км инспекторлик йўлларни куриш реконструкция қилиш ҳамда 20 минг гектар майдонга томчилатиб, 22 минг гектар майдонга кўчма эгилувчан кувурлар орқали, 21 минг гектар майдон эгатларга плёнка тўшаб сугориш ва нам сакловчи гидрогел воситаларни кўллаш технологияларини жорий этиш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда.
Бугунги кунда дунёда сув танкислиги шароитида қишлок хўжалиги экинларини суғоришнинг сув тежовчи ва тупроқни ҳимояловчи илғор замонавий технологияларни кўллаш оркали яъни тупроқни бир текис намлантириш, суғориш самарадорлиги ва унинг фойдали иш коэффицентини ошириш, оқова сувлар микдорипи камайтириш эвазига юқори ва сифатли ҳосил олишга эришилмокда. Экин майдонларининг турли даражада шўрлангани ва сув такчиллигини юмшатиш максадида минтакаларда сизот сувлар сатҳи якин гидроморф тупроқларда минераллашганлик даражаси 1-3 г/л бўлган коллектор-зовур сувларини даре сувлари билан аралаштириб субирригация усулида сугориш оркали сув захираларидан самарали фойдаланиш мумкин. Гидроморф тупрокларда ғўза ва кузги бугдойни сугоришда субирригация технологиясини кўллаш натижасида ғўза қатор орасига ишлов бериш сони қисқариши, тупроқнинг агрофизикавий ва сув-физик хоссалари яхшиланиши, сугориш сувлари, ёнилги-мойлаш материаллари тежалиши хамда юқори ва сифатли пахта хамда дон ҳосили олишга эришилади. Бугунги кунда сизот сувларнинг минераллашганлик даражасига қараб экинларни субирригация усулида сугориш технологиясини жорий этиш долзарб вазифа ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 19 апрелдаги «2013-2017 йиллар даврида суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида» ги қарори ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил 28 ноябрдаги «Суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш дастурларини шакллантириш ва амалга оширишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорида белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади республикамизда сув танқислигининг салбий оқибатларини юмшатиш максадида сизот сувлари яқин, минерализацияси паст бўлган гидроморф тупроқлари шароитида субирригация суғориш усулини қўллаш ва унинг ғўза ва кузги буғдойнинг ўсиш, ривожланиши, ҳосил тўплаши, пахта ва дон ҳосилдорлигига таъсирини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
илк бор тақирсимон, ўтлоқи-аллювиал ва ўтлоки соз тупроклар шароитида ғўза ва кузги буғдойнинг субирригация суғориш технологияси такомиллаштирилган;
гидроморф тупроқлар шароитида сизот сувлар сатҳи 1 -3 м, минерализацияси 1-3 г/л бўлган тақирсимон, ўтлоқи-аллювиал ва ўтлоқи соз тупроқлар шароитида субиригация усули билан суғорилганда ғўза ва кузги буғдойнинг сувга бўлган талаби ишлаб чиқилган;
ғўза ва кузги буғдойни субирригация технологияси билан суғоришнинг ерларнинг мелиоратив ҳолати, сизот сувлар сатҳи ва минераллашганлик даражасининг ўзгаришига ҳамда тупроқнинг сув-физикавий хоссаларига таъсири ўрганилган;
тақирсимон, ўтлоқи аллювиал, ўтлоқи соз тупроқлар шароитида ғўза ва кузги буғдойнинг ўсиш, ривожланиши пахта ва дон ҳосилдорлигига таъсири аниқланган.
Хулосалар
1. Қишлоқ хўжалиги экинларини суғориш сувлари такчиллиги, иқлимнинг глобал ўзгаришини инобатга олган ҳолда ғўза ва кузги буғдой ҳосилини етиштиришда сувни тежаш, тупрокнинг эгат бўйича бир текис намланишини таъминлаш, суғоришнинг ФИКни ошириш, тупроқнинг унумдор қатлами ва унинг таркибидаги озиқа-моддаларнинг ювилишини олдини олиш, ёнилғи мойлаш материалларини тежаш максадида, сув ва ресурстежовчи субирригация суғориш технологиясини қўллаш мақсадга мувофиқдир.
2. Такирсимон тупроқлар шароитидаги тажриба даласи тупрок таркибидаги экиннинг ўсув даври бошида 0-30 хайдов катламида гумус ўртача 1,18 %, умумий азот-0,076 %, ялпи фосфор 0,180 % ни ташкил этган бўлса, 0-50 см хайдов ости катламида бу мос ҳолда 1,16; 0,074; 0,175 % га тенг бўлганини таъкидлаш лозим.
Бу кўрсаткич ўтлоки-аллювиал тупроқларини (0-30 см) ҳайдов ва (0-50 см) хайдов ости катламида гумус микдори ўртача 0,789 ва 0,655%, умумий азот ва фосфор миқдори эса ўртача 0,091-0,083 ва 0,082-0,078% га тенг бўлиб, ўтлоки соз тупрокларини (0-30 см) ҳайдов ва (0-50 см) ҳайдов ости катламида гумус микдори ўртача 0,934 ва 0,878%, умумий азот ва фосфор микдори эса ўртача 0,091-0,084 ва 0,082-0,78% га тенг бўлиб, гумус билан ўртача, нитратли азот, фосфор ва калий билан кам таъминлангани билан изохдаш мумкин.
3. Қашкадарёнинг тақирсимон тупроқлари шароитида пахта тажриба ва назорат далаларида вегетация даври бошида тупрокнинг ҳажмий массаси ҳайдаладиган 0-30 см катламда 1,37-1,39 г/см3 ни ва 0-100 см қатламда 1,39-1,41 г/см3 ни, ўтлоқи-аллювиал тупроқлар шароитида пахта тажриба ва назорат далаларида вегетация даври бошида тупрокнинг хажмий массаси ҳайдаладиган 0-30 см катламда 1,31-1,33 г/см3 ни ва 0-100 см катламда 1,37-1,39 г/см3 ни, ўтлоки соз тупроклар шароитида пахта тажриба ва назорат далаларида вегетация даври бошида тупрокнинг хажмий массаси ҳайдаладиган 0-30 см катламда 1,33-1,35 г/см3 ни ва 0-100 см катламда 1,38-1,40 г/см3 ни ташкил килди. Ғўзанинг вегетация охирига бориб, далани уруг экишга тайёрлаш, уруг экиш, ғўза катор орасига ишлов бериш, эгат олиш ва ундан кейинги агротехник тадбирларини амалга ошириш, сугориш усули ҳамда тракторларни кириши тупрокнинг зичланишига турлича таъсир этиши натижасида ҳамма вариантда тупрокнинг хажмий массасининг ортиши кузатилди, лекин бошка вариантларга нисбатан назорат вариантида тупрокнинг хажмий массаси 0,02-0,04 г/см3 энг юқори микдорда кўпайган бўлса, энг кам микдори субирригацияда тупрокнинг хажмий массаси 0,01-0,02 г/см3 га ортганлиги аникланган.
Тақирсимон, ўтлоки-аллювиал ва ўтлоқи соз тупроклар шароитида ғўза ва кузги бугдойни субирригация сугориш усулида сугорилганда тупрок агрофизикасини асосийларидан бири бўлган тупрок хажм массаси оптимал (юмшоқрок) сақланиши таъминланади.
4. Қашқадарёда субирригация сугориш усули қўлланилган вариантда, мавсумий сугориш меъёрлари 3150-3550 сув сарфи м/га бўлганда яратилди хамда бир центнер пахта ҳосилига сарфланган умумий сув 78,3-82,7 м3/ц ни, назорат вариантда мавсумий сугориш меъёрлари 5150-5300 м3/га, бир центнер пахта ҳосилига сарфланган сув 145,5-159,6 м3/ц, Самаркандаги тажриба-субирригация сугориш усули қўлланилган вариантда, мавсумий сугориш меъёрлари 875-895 сув сарфи м3/га ҳамда бир центнер пахта ҳосилига сарфланган умумий сув 27,4-29,5 м3/ц, назорат вариантда мавсумий сугориш меъёрлари 1810-1910 м3/га, бир центнер пахта хосилига сарфланган сув 64,2-69,7 м3/ц, Фаргонадаги тажриба субирригация сугориш усули қўлланилган вариантда, мавсумий сугориш меъёрлари 2920-2980 сув сарфи м3/га хамда бир центнер пахта хосилига сарфланган умумий сув 87,9-90,6 м3/ц, назорат вариантда мавсумий сугориш меъёрлари 3795-3845 м3/га, бир центнер пахта хосилига сарфланган сув 118,2-120,9 м3/ц, яъни назорат вариантда энг кўп сув сарфланганлиги таъкидланган.
5. Қашқадарёда, субирригация сугориш усули қўлланилган вариантда, мавсумий сугориш меъёрлари 2585-2694 сув сарфи м3/га бўлганда яратилди хамда бир центнер дон хосилига сарфланган умумий сув 61,4-64,0 м3/ц ни, назорат вариантида мавсумий сугориш меъёрлари 3474-3777 м3/га, бир центнер дон хосилига сарфланган сув 120,3-125,9 м3/ц, Фаргонадаги тажрибанинг-субирригация сугориш усули қўлланилган вариантда, мавсумий сугориш меъёрлари 2265-2435 сув сарфи м3/га хамда бир центнер дон хосилига сарфланган умумий сув 49,2-68,2 м3/ц, назорат вариантда мавсумий сугориш меъёрлари 3280-3415 м3/га, бир центнер дон хосилига сарфланган сув 95,6-116,5 м/ц, яъни энг кўп сув сарфланган.
6. Тақирсимон, ўтлоқи-аллювиал ва ўтлоқи соз тупроқлар шароитида субирригация суғориш усулида суғорилганда сизот сувлар сатҳидан тупроқ қатламида ғўза ва кузги буғдойнинг ўсиш-ривожланиши учуй тупрок таркибидаги намлик микдорининг етарли бўлиши таъминланди.
7. Тақирсимон, ўтлоқи-аллювиал ва ўтлоқи соз тупроқлар шароитида ғўза ва кузги буғдойни субирригация сугориш усули билан суғорилганда, сугориш сони 1,0 маротабага камайди, дарё суви 1200-1600 м3/га тежалди, ғўза қатор орасига ишлов бериш бир мартага кискарди, ёнилғи мойлаш материаллари иқтисод қилинди, пахтадан назоратга нисбатан гектарига 2-4 ц/га, кузги буғдойдан 5-7 ц/га кўшимча ҳосил олишга эришилди.
8. Гидроморф тупроқлари шароитида кучсиз минераллашган, тупроғи шўрланмаган ёки кучсиз шўрланган тақирсимон ва ўтлоқи соз тупроқлар шароитида фермер хўжалиги ерларида ғўзани субирригация сугориш усули билан суғорилганда дарё суви 800-1400 м3/га иқтисод қилинди, ғўза қатор орасига ишлов бериш 1 мартага камайди, ёнилги мойлаш матераиаллари иқтисод қилинди, кўсаклар сони 1-2 донага, пахта ҳосили гектарига 1,5-3,5 центнерга ошди, атроф-муҳит ифлосланишидан сақланди.
9. Сув танқис йиллари республикамиздаги ер ости сизот сувлар сатҳи 0 дан 2 метргача бўлган 1191,7 минг/га, Қашқадарёда 12,1 минг/га, Самарқандда 35,0 минг/га ва Фаргонада 160, 4 минг/га майдонда экинларни сув билан таъминлашда гидроморф тупроқлари шароитида кучсиз минераллашган, тупроғи шўрланмаган ёки кучсиз шўрланган тақирсимон, ўтлоки-аллювиал ва ўтлоқи соз тупроқлар шароитида ғўза ва кузги буғдойни субирригация усули билан сугориш тавсия этилади.
10. Тупрокнинг сув-физик хоссалари, механик таркибига эътибор берилган ҳолда ғўзани суғоришда апрель ойининг биринчи ўн кунлигида зовур тўсилади ва сентябрь ойининг иккинчи ўн кунлигида, кузги бугдойни сугоришда октябрь ойининг биринчи ўн кунлигида зовур тўсилади ва май ойининг иккинчи ўн кунлигида зовурни очиб юбориш тавсия этилади.
11. Такирсимон, ўтлоки-аллювиал ва ўтлоқи соз тупроклар шароитида ғўза ва кузги бугдойни субирригация сугориш усули билан сугоришда тузлар динамикаси жадалрок кечади: вегетация охирига бориб, тупрокда тузлар микдори бироз кўпаяди, лекин бу тузларни кеч куз ва кишда, экинлар сугорилмайдиган пайтда гектарига 1500-2000 м3/га сув билан ювиб ташлаш тавсия этилади.
15-ацетоксиазометин атизин ва 15-гидроксиазометин атизин дитерпеноид алкалоидларининг инотроп таъсирини қиёсий тавсифлаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бутун дунёда кардиология ва фармакологиянинг муҳим вазифаси “тўсатдан рўй бсрадиган кардиоген ўлим” хавфи омиллари орасида етакчи ўринни эгаллаб турган юрак аритмияларини олдини олиш ва даволашнинг янги ёндашувларини излаб топиш хисобланади. Юрак аритмияларининг патогенези асосида қўзғалувчанлик, автоматизм ва ҳаракат потенциалининг (ҲП) хосил бўлиши учун жавобгар бўлган кардиомиоцитларнинг элсктрофизиологик хоссаларини бузилиши ётади. Шу муносабат билан юрак аритмияларини олдини олиш ва даволашнинг замонавий концспциясида мазкур бузилишларни коррскциялашнинг янги ёндашувларини ишлаб чиқиш учун янги авлод антиаритмик воситаларини яратиш етакчи ўринни эгаллайди.
Мустақилликка эришгандан сўнг рсспубликамизда махаллий хомашёдан юқори самарадор доривор воситаларни яратиш ва миллий фармацевтика бозорини сифатли дори-дармон воситалари билан юқори даражада таъминлашга қаратилган кенг кўламли чора-тадбирларни бажаришга қаратилган илмий-тадқиқот ишлари ташкил этилиб муайян натижаларга эришилди. Алохида қайд этиш лозимки, маҳаллий хомашёдан олинадиган доривор прспаратлар (ўсимликлардан олинадиган дитерпсноид алкалоидлар) юрак кон-томир касалликларини даволашда кенг фойдаланилмокда.
Ҳозирги кунда бутун дунёда юрак аритмияларини даволашнинг янги ёндашувларини ишлаб чиқиш учун истиқболли бўлган потенциал фармакологик фаолликка эга, ўсимликдан ажратиб олинган бирикмаларни излаб топиш долзарб вазифа хисобланади. Бугунги кунга келиб, мазкур бирикмалар ёрдамида юрак аритмияларининг хужайравий ва молекуляр мсханизмлари ва уларни даволашнинг энг истикболли нишонлари хакида мухим маълумотлар олинган. Бундан ташкари, мазкур бирикмалар туфайли бу нишонларнинг фармакологик рсгуляциясини мухим жихатлари аниқланган бўлиб, бу уларнинг функционал холати модуляциясини самарали усулларини ишлаб чикиш имконини бсрди. Умуман олганда ўсимликдан ажратиб олинган бирикмаларни ўрганиш жараёнида қимматли маълумотлар олинган бўлиб, улар юрак ритми бузилишларини даволаш учун янги истикболли прспаратларни ишлаб чиқиш ва яратишда сезиларли тараккиётни таъминлаб бсрди. Юкорида айтиб ўтилганлар нуқтаи-назаридан, диссертация мавзуси жуда долзарб ва зарур хисобланади, чунки дитерпен алкалоидларининг инотроп таъсир мсханизмининг ўзига хос жихатларини тавсифлашда олинган натижалар хавфли ножўя таъсирлардан холи бўлган самарали антиаритмик воситаларнинг янги авлодини яратишга ёрдам бсриши мумкин.
Узбекистан Республикаси Прсзидентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғликни саклаш тизимини ислох қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2014 йил 1 августдаги ПҚ-1855-сон «Узбекистан Республикасининг 2013 йилги инвестиция дастури тўғрисида»ги Қарорларида ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошқа мсъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади 15-ГАА ва 15-ААА дитсрпен алкалоидларининг инотроп эффектларини тавсифлаш ва 15-АААда антиаритмик ва манфий инотроп фаолликлари орасида боғлиқлик мавжуд эмаслигининг сабабини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
15-ГАА ва 15-ААА алкалоидларининг инотроп таъсирининг ўзига хос жиҳатлари, уларнинг структуралари билан ўзаро алокалари ва уларнинг мусбат ва манфий инотроп фаоллигининг асосида ётувчи асосий мсханизмлар аникланган;
15-ААА нинг антиаритмик фаоллиги ошишини таъминловчи С-15 углерод атомидаги ОН-гурухини СНзО-гуруҳига алмаштириш йўли билан 15-ГАА структурасининг модификацияси унинг манфий инотроп фаоллигини кучайтирмасдан, аксинча, пасайишига олиб келиши аникланган;
15-ААА паст концентрацияларда (3-8 мкМ) ва қўзғатишнинг паст частоталарида (0,1-1 Гц) мусбат инотроп таъсирни намоён қилса, нисбатан юқори концентрацияларда (>8 мкМ) ва қўзғатишни юқори частоталарида (>1 Гц) фақат манфий инотроп таъсири аниқланган;
15-АААнинг мусбат инотроп таъсири Р-адрснорсцспторлар ва потснциалга боғлиқ Са2’ каналларининг фаоллашувига боғлиқ бўлмаган Са2+-ташувчи тизимлар томонидан таъминланувчи саркоплазма™к ретикулумдаги Са2+ ионларининг концснтрациясининг ошишига боғлиқлиги аникланган;
15-ГАА ва 15-АААларнинг манфий инотроп таъсири асосан Na+-каналларининг блокадасига боғлиқ бўлиб, у Са2+-ташувчи тизимлар функциясининг бузилиши билан бирга кечиб, ксйинчалик кардиомиоцитларда Са2+ ионларининг микдори пасайиши ва уларнинг қисқариш фаоллиги тушиб кстиши аникланган;
15-ААА ва 15-ГАА алкалоидларининг манфий инотроп фаолликлари орасидаги фарқлар уларнинг структурасидаги ўзига хос жихатлар ва кардиомиоцитлардаги Са2* пасайиш даражасини белгилаб бсрувчи Na+-каналлари блокадасининг турлича самарадорлигига боғлиқлиги исботланган;
15-ААА инотроп ва антиаритмик таъсири орасида бсвосита коррсляциянинг мавжуд эмаслиги, эҳтимол, унинг Na* каналларини блокланишига таъсири кам бўлиши, шунингдек унда мусбат инотроп фаолликнинг мавжудлигига боғлиқ эканлиги исботланган.
Хулоса
1. Биринчи марта 15-ГАА ва 15-ААА дитерпеноид алкалоидларининг ўзига хос хусусиятлари таърифланган ва уларнинг манфий ва мусбат фаолликлари асосида ётувчи мсханизмлар ўрганилган.
2. Биринчи марта 15-ААА нинг антиаритмик фаоллигининг ошишини таъминловчи С-15 углерод атомидаги ОН-гуруҳини СНзО-гурухига алмаштириш йўли билан 15-ГАА структурасининг модификацияси унинг манфий инотроп фаоллигини кучайтирмасдан, аксинча, пасайишига олиб кслиши аниқланган.
3. 15-ГАА ва 15-АААнинг манфий инотроп эффекта асосан Na+-каналларининг блокадаси билан боғлик бўлиб, у кардиомиоцитлардаги Са2+ ионлари даражасининг пасайишига олиб келувчи Са2+-ташувчи тизимлари функциясининг модификациялари билан бирга амалга ошиши аниқланган.
4. 15-ГАА ва 15-ААА алкалоидларининг манфий инотроп эффектини таъминлашда 1Ча7Са2+-алмашинувчи тизим мухим рол ўйнаб, унинг Na+-каналлари блокадаси ва Na* ионлари микдорининг пасайиши шароитида фаоллашуви кардиомиоцитлардан Са2+ ионларининг чиқиб кстишининг кучайиши кўрсатилган.
5. Биринчи марта 15-ГАА ва 15-ААА алкалоидлари каламуш юрагининг пост-рсст потснциациясини тормозлаб қўйиши аниқланиб, саркоплазматик рстикулумга Са2+ ионлар йигилишининг пасайиши, уларнинг манфий инотроп эффектини таъминлашга мухим хисса қўшади.
6. Биринчи марта 15-ААА паст концентрацияларда (3-8 мкМ) ва қўзғатишнинг паст частоталарида (0,1-1 Гц) мусбат инотроп эффект намоён килиши ва кардиомиоцитларда Са2+ ионлари даражасининг ва уларнинг саркоплазматик рстикулумдаги микдорининг ошиши натижасида каламуш юраги папилляр мускулининг қисқариш кучини ошиши аникланди.
7. 15-ААА нинг мусбат инотроп эффекта асосида Na -каналларининг фаоллашуви ётиши аниқланиб, у кардиомиоцитларда Na+ ионлари микдорининг ошишига ва каламуш юраги папилляр мускули қисқаришларининг кучайишини таъминловчи Са2+ ионларининг сафарбар қилинишига замин яратади.
8. 15-ААА нинг мусбат инотроп самарасини таъминлашда Na+/Ca2+-алмашинувчи тизим муҳим рол ўйнаши кўрсатилиб, унинг кардиомиоцитлардаги Na -каналлари микдори ошишидаги фаоллашуви Са2+ ионларининг саркоплазматик ретикулумга кириб кслишига ва йигилишининг кучайишига олиб келади.
9. 15-ААА ва 15-ГАА алкалоидлари манфий инотроп фаолликлари орасидаги фарқ уларнинг структуравий тузилмасидаги ўзига хосликлар билан боғлиқлиги кўрсатилиб, у На+-каналлари холатининг модуляцияси хусусиятини ва ксйинчалик Са2+-ташувчи тизим функциясининг модификациясини бслгилаб бсради.
10. 15-ААА нинг инотроп ва антиаритмик таъсири орасидаги бсвосита коррсляциянинг йўқлиги, унинг Na+ каналларини блоклаш эффсктининг пасайиши, шунингдек мусбат инотроп фаоллиги билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Ахлоққа қарши ҳуқуқбузарликлар учун маъмурий жавобгарликни такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда ахлоқка карши каратилган бузғунчи ғоя ва мафкуралар, ахборот хуружи, «оммавий маданият», «эгоцентризм» тахдидларининг кучайиб бораётганлиги, инсоният қадриятларининг маънавий-ахлоқий негизларига жиддий хавф солаётганлиги ахлоққа қарши ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарликни такомиллаштиришни объектив заруратга айлантирмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда маънавий хавфсизликни таъминлашнинг ноёб миллий тизими ва норматив-хукукий асослари яратилди. Жумладан, республика Маънавият ва маърифат кенгаши, Миллий гоя ва мафкура илмий-амалий маркази, Оила илмий-амалий маркази, Маънавият таргибот маркази, Одам савдосига карши курашиш бўйича республика идоралараро комиссияси, фукароларнинг ўзини ўзи бошкариш органлари хузуридаги яраштириш комиссиялари, диний маърифат ва маънавий-ахлоқий тарбия масалалари бўйича маслаҳатчиларнинг фаолияти йўлга қўйилди. Бунинг натижасида мафкуравий иммунитет шакллантирилиб, фукаролар, айникса ёшларнинг маънавий тахдидлардан химоя килиниши таъминланмокда.
Дунёда ахлокка зид ҳуқуқбузарликларга қарши курашишнинг маъмурий-хуқуқий тизимини такомиллаштириш, ҳукукбузарликлар учун жавобгарлик белгиланган нормаларнинг тўғри қўлланилишини таъминлаш, жавобгарликни дифференциация қилиш, жазони индивидуаллаштириш, болалар порнографияси, бола фоҳиша (фоҳиш)бозлиги, бир жинсли никоҳ, фоҳиша (фоҳиш)лик билан шуғулланиш учун жавобгарлик белгилаш механизмлари, миллий конун хужжатлари ва ҳуқуқни кўллаш амалиёти билан боғлиқ муаммоларнинг илмий ечимини топиш долзарб аҳамият касб этмокда.
Ўзбекистон Республикасининг «Одам савдосига карши курашиш тўғрисида» (2008), «Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳукуқбузарликларнинг профилактикаси тўғрисида» (2010), «Алкоголь ва тамаки маҳсулотларининг тарқатилиши ҳамда истеъмол қилинишини чеклаш тўғрисида» (2011), «Одамнинг иммунитет танқислиги вируси келтириб чиқарадиган касаллик (ОИВ инфекцияси) тарқалишига карши курашиш тўғрисида» (2013), «Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида» (2014), «Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида» (2016)ги қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «ОИТС билан касалланишнинг олдини олишни кучайтириш чоралари тўғрисида» (1992), «Маълумотлар узатиш миллий тармоғини ташкил этиш ва жаҳон ахборот тармоқларидан фойдаланишни тартибга солиш тўғрисида»ги (1999) карорлари ва мавзуга оид бошқа конун хужжатларида белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ахлоқка қарши ҳукуқбузарликлар билан курашишнинг маъмурий-ҳукуқий воситаларини такомиллаштиришга оид таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
профилактик ҳисобга олинадиган шахслар тоифасига «порнографик махсулотни қонунга хилоф муомаласи», «зўравонликни ёки шафкатсизликни тарғиб килувчи махсулотни конунга хилоф муомаласи», «фоҳишалик билан шуғулланиш» маъмурий ҳукуқбузарликларини содир этганларни ҳам киритиш асосланган;
«фоҳишахона ташкил этиш ёки сақлаш» «қўшмачилик қилиш» ҳаркатларини алоҳида жиноят таркиби сифатида ажратиш исботланган;
«порнографик махсулотни конунга хилоф муомаласи», «зўравонликни ёки шафқатсизликни таргиб килувчи махсулотни конунга хилоф муомаласи», «фохишалик билан шугулланиш» маъмурий ҳуқуқбузарликларининг объектив, субъектов белгиларини ва профилактикасининг тавсифи аниқлаштирилган;
«порнографик махсулотни конунга хилоф муомаласи», «зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни конунга хилоф муомаласи», «фохишалик билан шугулланиш» учун жавобгарлик белгиланган нормаларни такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган;
ахлоққа қарши ҳуқуқбузарликларнинг янги турлари — зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни, порнографик махсулотни тарқатиш, реклама қилиш, намойиш этиш мақсадида саклаш, мамлакат худудидан олиб чиқиш, фоҳиша (фоҳиш)нинг шаҳвоний хизматидан фойдаланиш, фоҳиша (фоҳиш)ликни таргиб килиш, лесбиянлик учун жавобгарлик белгиловчи нормаларни конунга киритиш таклиф этилган.
Хулоса
I. Маъмурий ҳуқуқ назариясини ривожлантириш бўйича хулосалар:
1. Ижтимоий ахлок тушунчаси қуйидагича таърифланган: ижтимоий ахлоқ - яхшилик ва ёмонлик, адолат ва адолатсизлик, бурч, шаън, кадр-қиммат, жинсий ахлоқ ва бошка шу каби масалалар ҳақида тарихан шаклланган, кишилар томонидан қабул қилинган, жамиятнинг маданий ва маънавий анъаналарида акс этган, жамиятнинг аксарият аъзолари онгида ҳукмрон бўлган (умум эътироф этилган), карашлар, одатлар ва хулқ-атвор қоидалари мажмуи.
2. Ахлоқка карши маъмурий ҳуқуқбузарликлар деганда, содир этилганлиги учун маъмурий жавобгарлик назарда тутилган, ижтимоий ахлоқка бевосита зарар етказадиган, айбли, ғайриҳуқуқий килмишлар тушунилиши асосланган.
3. Ахлоқка қарши маъмурий ҳуқуқбузарликларни куйидагича таснифланган: порнографик махсулотни тайёрлаш, олиб кириш, тарқатиш, реклама қилиш, намойиш этиш (МЖтК 189-м.); зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни тайёрлаш, олиб кириш, таркатиш, реклама қилиш, намойиш этиш (МЖтК 189'-модда); фохишалик билан шугулланиш (МЖтК 190-м.).
4. Узбекистан Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 189-моддасида назарда тутилган хукукбузарликнинг тушунчаси куйидагича таърифланган: порнографик махсулотнинг конунга хилоф муомаласи - порнографик махсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш мақсадида тайёрлаш, саклаш, Узбекистан Республикаси худудига олиб кириш ёки ҳудудидан олиб чиқиш, худди шунингдек уни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш.
5. Узбекистан Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 189'-моддасида назарда тутилган хукукбузарликнинг тушунчаси куйидагича таърифланган: зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи маҳсулотнинг конунга хилоф муомаласи - зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш мақсадида тайёрлаш, сақлаш, Узбекистан Республикаси худудига олиб кириш ёки ҳудудидан олиб чикиш, худди шунингдек уни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш.
6. Узбекистан Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 190-моддасида назарда тутилган хукуқбузарликнинг тушунчаси куйидагича таърифланган: фоҳиша (фохиш)лик билан шугулланиш -шахснинг турмуш тарзи учун даромад манбаи бўлиб хизмат қиладиган ҳақ эвазига, ўз никоҳида бўлмаган ўзга жинсдаги шахе (лар)нинг жинсий эҳтиёжини каноатлантириш (жинсий алока килиш ёки жинсий эҳтиёжни ғайритабиий усулда қондириш) билан шугулланиши.
7. Порнографик маҳсулот тушунчаси таърифланган. Шахвоний хусусиятдаги материаллар ва нарсалар порнографик маҳсулот деб баҳолаш мезони ишлаб чиқилган:
порнографик махсулот - одам жинсий аъзоларининг ёхуд одам томонидан хақиқатда содир этилаётган ёки шунга ўхшатилган жинсий алоканинг ёки шахвоний хусусиятдаги бошқа ҳаракатларнинг тавсифини ёхуд фото, видео, овозли ёки бошқа хил тасвирини ўз ичига олган материаллар ва нарсалар;
шахвоний хусусиятдаги материаллар ва нарсалар порнографик махсулот деб баҳоланиши учун улар бадиий, маданий ва тарихий кимматга эга бўлмаслиги, илмий, тиббий ёки ўкув мақсадлари учун мўлжалланмаган бўлиши, шунингдек, ҳайвоний ҳирсни, кучли жинсий шаҳватни юзага келтиришга қаратилган бўлиши лозим.
8. Фоҳиша (фоҳиш)лик билан шугулланиш маъмурий хукукбузар-лигининг субъектини 16 ёшга тўлган, ақли расо, эркак мижознинг жинсий эҳтиёжини қондирган фохиша, аёл мижознинг жинсий эҳтиёжини қондирган фоҳиш ташкил этиши асосланган.
Узбекистан Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 190-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарликнинг субъекта бўйича миллий қонунчилик ва уни кўллаш амалиётида, юридик адабиётда умум эътироф этилган ёндашув (ҳукукбузар - аёл киши)га кўшилмаган холда, ушбу хукукбузарликнинг субъектини нафакат фохишалар, балки фоҳишлар хам ташкил этади, деган нуктаи назар илгари сурилган. Фохиша ва фоҳиш тушунчалари куйидагича таърифланган:
фохиша - турмуш тарзи учун даромад манбаи бўлиб хизмат киладиган хақ эвазига, ўз никоҳида бўлмаган эркак(лар)нинг жинсий эҳтиёжини қаноатлантириш билан шуғулланган аёл;
фохиш - турмуш тарзи учун даромад манбаи бўлиб хизмат киладиган хак эвазига, ўз никоҳида бўлмаган аёл(лар)нинг жинсий эҳтиёжини қаноатлантириш билан шугулланган эркак.
9. Ахлоқка қарши ҳукукбузарликларнинг катор янги турлари юзага келганлиги, қонунда жавобгарлик белгиланмаган бундай қилмишларга қуйидагилар кириши асосланган:
1) порнографик махсулотни таркатиш, реклама қилиш, намойиш этиш мақсадида сақлаш;
2) зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш мақсадида саклаш;
3) порнографик махсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш мақсадида мамлакат худудидан олиб чиқиш;
4) зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш максадида мамлакат худудидан олиб чикиш;
5) фохиша (фохиш)нинг шахвоний хизматидан фойдаланиш;
6) фохиша (фохиш)ликни таргиб килиш;
7) лесбиянлик.
10. Ахлоққа қарши хукукбузарликларнинг янги турлари куйидагича таърифланган:
порнографик маҳсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш мақсадида сақлаш - шахсда порнографик махсулотни хакикатда мавжуд бўлиши ва уни таркатиш, реклама килиш ёки намойиш этиш мақсадида ўзида ёхуд бирор-бир жойда саклаши;
зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш максадида саклаш - шахсда зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни хакикатда мавжуд бўлиши ва уни таркатиш, реклама килиш ёки намойиш этиш максадида ўзида ёхуд бирор-бир жойда саклаши;
порнографик махсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш максадида мамлакат худудидан олиб чиқиш - шахснинг порнографик махсулотни таркатиш, реклама килиш ёки намойиш этиш максадида Ўзбекистон Республикаси давлат чегараси орқали ҳар кандай йўл билан олиб ўтиши;
зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш максадида мамлакат худудидан олиб чиқиш - шахснинг зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни таркатиш, реклама килиш ёки намойиш этиш максадида Ўзбекистон Республикаси давлат чегараси оркали хар кандай йўл билан олиб ўтиши;
фохиша (фохиш)нинг шахвоний хизматидан фойдаланиш - хак эвазига ўн олти ёшга тўлган фоҳиша (фоҳиш) билан жинсий алоқа килиш ёки жинсий эхтиёжни ғайритабиий усулда кондириш;
фохиша (фохиш)ликни таргиб килиш - гаразли ёки бошка паст ниятларда фохиша (фохиш)ликни хар кандай шаклда ва хар кандай воситалар ёрдамида таргиб килиш;
лесбиянлик - аёлнинг аёл билан зўрлик ишлатмасдан жинсий эҳтиёжини қондириши.
II. Қонунчиликни такомиллаштириш бўйича таклифлар:
1. Порнографик маҳсулотнинг конунга хилоф муомаласи учун жавобгарлик белгиланган нормаларни такомиллаштириш максадида:
1.1. Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси 189-моддасининг:
номи (порнографик махсулотни тайёрлаш, олиб кириш, таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш)ни «Порнографик маҳсулотнинг конунга хилоф муомаласи» деган тахрирда баён этиш;
диспозициясидаги «тайёрлаш ёки Ўзбекистон Республикаси худудига олиб кириш» деган сўзларни «тайёрлаш, саклаш, Ўзбекистон Республикаси худудига олиб кириш ёки худудидан олиб чикиш» деган сўзлар билан ўзгартириш.
санкциясидаги «тайёрлаш» деган сўзни «тайёрлаш, саклаш» деган сўзлар билан ўзгартириш.
1.2. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 130-моддасининг:
номи (порнографик махсулотни тайёрлаш, олиб кириш, таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш)ни «Порнографик маҳсулотнинг конунга хилоф муомаласи» деган тахрирда баён этиш;
биринчи кисмининг диспозициясидаги «тайёрлаш ёки Ўзбекистон Республикаси худудига олиб кириш» деган сўзларни «тайёрлаш, саклаш, Ўзбекистон Республикаси худудига олиб кириш ёки худудидан олиб чикиш» деган сўзлар билан ўзгартириш.
2. Зўравонликни ёки шафкатсизликни тарғиб килувчи маҳсулотнинг конунга хилоф муомаласи учун жавобгарлик белгиланган нормаларни такомиллаштириш максадида:
2.1. Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси 189'-моддасининг:
номи (зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни тайёрлаш, олиб кириш, таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш)ни «Зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи маҳсулотнинг конунга хилоф муомаласи» деган тахрирда баён этиш;
диспозициясидаги «тайёрлаш ёки Ўзбекистон Республикаси ҳудудига олиб кириш» деган сўзларни «тайёрлаш, сақлаш, Ўзбекистон Республикаси худудига олиб кириш ёки худудидан олиб чикиш» деган сўзлар билан ўзгартириш.
санкциясидаги «тайёрлаш» деган сўзни «тайёрлаш, саклаш» деган сўзлар билан ўзгартириш.
2.2. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 130’-моддасининг:
номи (зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи махсулотни тайёрлаш, олиб кириш, таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш)ни «Зўравонликни ёки шафкатсизликни таргиб килувчи маҳсулотнинг конунга хилоф муомаласи» деган тахрирда баён этиш;
биринчи қисмининг диспозициясидаги «тайёрлаш ёки Ўзбекистон Республикаси худудига олиб кириш» деган сўзларни «тайёрлаш, саклаш, Ўзбекистон Республикаси худудига олиб кириш ёки худудидан олиб чикиш» деган сўзлар билан ўзгартириш.
3. Фохишалик билан шугулланиш учун жавобгарлик белгиланган нормаларни такомиллаштириш, бунга имкон бераётган килмишларга карши кураш самарадорлигини ошириш максадида Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 190-моддасини куйидаги тахрирда баён этиш:
«190-модда. Фоҳиша (фоҳиш)лик билан шугулланиш
Шахснинг турмуш тарзи учун даромад манбаи бўлиб хизмат киладиган хак эвазига, ўз никоҳида бўлмаган ўзга жинсдаги шахе (лар)нинг жинсий эҳтиёжини каноатлантириш (жинсий алоқа килиш ёки жинсий эҳтиёжни ғайритабиий усулда қондириш) билан шуғулланиши -
энг кам иш ҳақининг ўн бараваридан йигирма бараваригача микдорда жарима солишга сабаб бўлади.
Худди шундай ҳуқуқбузарлик:
а) маъмурий жазо чораси қўлланилганидан кейин бир йил давомида такрор содир этилган бўлса;
б) мижозларнинг жинсий эҳтиёжи ҳак эвазига қондирилишини телекоммуникация тармоқлари, шу жумладан Интернет жаҳон ахборот тармоғи оркали таклиф этган ҳолда содир этилган бўлса;
в) хорижий давлат ҳудудида содир этилган бўлса, -
энг кам иш хақининг йигирма бараваридан ўттиз бараваригача микдорда жарима ёки ўн беш суткагача муддатга маъмурий қамоқка олишга сабаб бўлади.
Ушбу моддада назарда тутилган ҳукукбузарлик ҳақида ўз ихтиёри билан арз килган ва уни фош этишга фаол ёрдам берган шахе жавобгарликка тортилмайди».
4. Фохиша (фоҳиш)лик билан шуғулланишга имкон бераётган қилмишларга карши кураш самарадорлигини ошириш максадида Узбекистан Республикаси Жиноят кодекси 131-моддасининг:
номи (қўшмачилик килиш ёки фоҳишахона сақлаш)ни «кўшмачилик қилиш, фоҳиша(фоҳиш)хона саклаш ёки ташкил килиш», деган тахрирда баён этиш;
биринчи қисмининг диспозициясидаги «қўшмачилик килиш» деган сўзларни «кўшмачилик килиш, шу жумладан фоҳиша(фоҳиш)лик билан шугулланиш учун ўзга шахсдан фойдаланиш, уни ёллаш ёки таклиф килиш» деган сўзлар билан ўзгартириш;
иккинчи кисмининг диспозициясидаги «фохишахона ташкил этиш ёки саклаш» деган сўзларни «фохиша(фохиш)хона ташкил этиш, саклаш, уни бошқариш, маблаг билан таъминлаш ёки унинг мавжуд бўлиши ва ишлаб туришини таъминлашга қаратилган ҳаракатларни содир этиш, шунингдек фоҳиша(фоҳиш)хона сифатида фойдаланилишини била туриб, бино ёки бошқа жойни ижарага бериш ёки бошқача шаклда такдим этиш» деган сўзлар билан ўзгартириш;
тўртинчи қисмини куйидаги мазмундаги «г» банди билан тўлдириш:
«г) икки ёки ундан ортик шахснинг фоҳиша(фоҳиш)лигидан фойдаланган холда содир этилган бўлса»;
моддани куйидаги мазмундаги бешинчи кием билан тўлдириш:
«Ушбу моддада назарда тутилган жиноий фаолиятга хокимият ёки мансаб ваколатларини суиистеъмол қилиш йўли билан ҳомийлик килиш -
саккиз йилдан ўн йилгача озодликдан махрум килиш билан жазоланади».
5. Ахлокка карши ҳуқуқбузарликларнинг янги турлари учун
жавобгарлик белгилаш максадида:
5.1. Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексини куйидаги мазмундаги 190'-модда билан тўлдириш:
«190’-модда. Фохиша (фохиш)нинг шахвоний хизматидан фойдаланиш
Ҳақ эвазига ўн олти ёшга тўлган фохиша (фохиш) билан жинсий алока килиш ёки жинсий эҳтиёжни ғайритабиий усулда қондириш, -
энг кам иш ҳақининг ўн бараваридан йигирма бараваригача микдорда жарима солишга сабаб бўлади.
Худди шундай хукукбузарлик маъмурий жазо чораси кўлланилганидан кейин бир йил давомида такрор содир этилган бўлса, -
энг кам иш ҳақининг йигирма бараваридан ўттиз бараваригача микдорда жарима ёки ўн беш суткагача муддатга маъмурий қамоқка олишга сабаб бўлади.
Ушбу моддада назарда тутилган хукукбузарлик ҳақида ўз ихтиёри билан арз килган ва уни фош этишга фаол ёрдам берган шахе жавобгарликка тортилмайди».
5.2. Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексини куйидаги мазмундаги 1902-модда билан тўлдириш:
«1902-модда. Фохиша (фоҳиш)ликни таргиб килиш
Ғаразли ёки бошқа паст ниятларда фохиша (фоҳиш)ликни хар кандай шаклда ва хар кандай воситалар ёрдамида таргиб килиш, - таргибот воситаларини мусодара қилиб, энг кам иш ҳақининг эллик бараваридан юз бараваригача микдорда жарима солишга сабаб бўлади.
Худди шундай хукукбузарлик маъмурий жазо чораси кўлланилганидан кейин бир йил давомида такрор содир этилган бўлса, - таргибот воситаларини мусодара килиб, энг кам иш ҳақининг юз бараваридан юз эллик бараваригача микдорда жарима солишга сабаб бўлади».
5.3. Ўзбекистон Республикаси МЖтК 245-моддасининг биринчи кисмини «190» рақамидан кейин «1901902» рақамлари билан тўлдириш;
5.4. Ўзбекистон Республикаси МЖтК 287-моддасининг биринчи бандини «190» рақамидан кейин «1901, 1902» рақамлари билан тўлдириш.
5.5. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 120-моддасининг номи ва диспозициясини куйидаги тахрирда баён этиш:
«120-модда. Гомосексуализм (жинсий эҳтиёжини ўз жинсидаги одам билан кондириш)
Эркакнинг эркак билан (бесоқолбозлик), аёлнинг аёл билан (лесбиянлик) зўрлик ишлатмасдан жинсий эҳтиёжини кондириши -».
6. Ахлоқка карши ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарлик белгиланган нормаларнинг тизимли равишда баён этилишини таъминлаш максадида:
6.1. Узбекистан Республикаси Жиноят кодекси Махсус кисми V бобининг амалдаги номи (оилага, ёшларга ва ахлоққа карши жиноятлар)ни «Оилага ва ёшларга карши жиноятлар» деб ўзгартириш, кодексни «Ахлоққа карши жиноятлар» деб номланган V1 боб билан тўлдириш ва унда ахлоққа карши жиноятлар (ЖК 126-м., 130-м., 130'-м., 131-м., 134-м.)га оид нормаларни жамлаш.
6.2. Узбекистан Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг Махсус қисмини «Ахлокка карши хукукбузарликлар учун маъмурий жавобгарлик» деб номланган XV1 боб билан тўлдириш ва унда ахлокка карши маъмурий хукукбузарликлар (МЖтК 189-м., 189'-м., 190-м.)га оид нормаларни жамлаш.
7. Ахлокка карши хукукбузарликлар учун жавобгарлик белгиланган миллий ҳуқукий нормаларни халкаро ҳукукий хужжатлар талабларига мувофиклаштириш максадида:
7.1. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексини куйидаги мазмундаги 127'-модда билан тўлдириш:
«127'-модда. Бола фохиша (фоҳиш)бозлиги
Фохиша (фохиш)лик билан шугулланиш учун боладан фойдаланиш, уни ёллаш ёки таклиф килиш -
уч йилдан беш йилгача озодликни чеклаш ёхуд уч йилдан беш йилгача озодликдан махрум килиш билан жазоланади».
7.2. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексини куйидаги мазмундаги 1272-модда билан тўлдириш:
«1272-модда. Бола порнографияси
Порнографик махсулотни тайёрлаш, порнографик хусусиятга зга ҳаракатларни ижро этиш ёки шундай мазмундаги томошаларда иштирок этиш учун боладан фойдаланиш, уни ёллаш ёки таклиф килиш, худди шунингдек вояга етмаган шахе тавсифланган ёки тасвирланган порнографик махсулотни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш максадида тайёрлаш, саклаш, Ўзбекистон Республикаси ҳудудига олиб кириш ёки ҳудудидан олиб чикиш, худди шунингдек уни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш -
уч йилдан беш йилгача озодликни чеклаш ёхуд уч йилдан беш йилгача озодликдан махрум килиш билан жазоланади».
7.3. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси «Қўшмачилик килиш ёки фоҳишахона саклаш» деб номланган 131-моддаси тўртинчи кисмининг «а» бандини (вояга етмаган шахени жалб қилган холда) чикариш.
7.4. Узбекистан Республикаси Жиноят кодекси 130-моддасининг «Вояга етмаган шахе тавсифланган ёки тасвирланган порнографик маҳсулотни тарқатиш, реклама килиш, намойиш этиш максадида тайёрлаш ёки Ўзбекистон Республикаси худудига олиб кириш, худди шунингдек уни таркатиш, реклама килиш, намойиш этиш ёхуд вояга етмаган шахени порнографик хусусиятга эга харакатларнинг ижрочиси сифатида жалб килиш - уч йилдан беш йилгача озодликни чеклаш ёхуд уч йилдан беш йилгача озодликдан махрум килиш билан жазоланади» дейилган учинчи кисмини чиқариш.
III. Ахлоққа қарши ҳуқуқбузарликларга қарши курашнинг маъмурий-ҳукуқий воситалари самарадорлигини оширишга каратилган тавсиялар:
1. Утказилаётган ҳуқуқий тарғибот ишларининг таъсирчанлигини ошириш, хусусан ҳуқуқий тарғиботнинг кўргазмали шаклидан самарали фойдаланилишини ташкил этиш, жумладан одам гавжум жойларда, ташкилот, муассаса ва корхоналарнинг ҳудуди, бинолари, йўлаклари ва хизмат хоналарида ҳалол, одоб-ахлокли бўлиш тўғрисидаги ибратли сўз ва ибораларни, шунингдек ахлокқа карши ҳуқуқбузарликларнинг профилактикасини акс эттирувчи мазмундаги плакат, баннер, панноларни осиб (илиб) қўйиш ишларини жадаллаштириш.
2. Ахлоқка карши ҳуқуқбузарликларни содир этувчилар тоифасига кирувчи ва бу тоифага мойиллиги бўлган шахсларни аниқлаш, улар ўртасида таъсирчан профилактик-огохдантирув ишларини ташкил этиш ҳамда уларнинг турмуш тарзи ва хулқ-атворини доимий равишда кузатиб бориш.
3. Муқаддам жинсий зўравонликларнинг курбони бўлган, фоҳиша (фоҳиш)хоналарда сақланган, чет мамлакатларда шаҳвоний эксплуатация қилинган аёллар, шунингдек чет элда ишга жойлашиш мақсадида ёлғон курбони бўлган бошқа шахслар тўғрисида уларнинг бевосита иштирокида оммавий ахборот воситаларида турли кўрсатувлар ва чиқишлар уюштириш.
4. Кўнгилочар жойлар, меҳмонхоналар, кечки пайтлари одамлар билан гавжум бўладиган хиёбон ва мавзеларда кўшмачилар, фоҳиша (фохиш)лар ва суюқ оёқ, енгил табиатли аёллар ахлоқка қарши ҳукукбузарликларни содир этишига ва бошқа ноконуний фаолиятлар билан шуғулланишига чек кўйиш юзасидан янада самарали профилактик чора-тадбирларни амалга ошириш.
5. Таълим муассасаларида ахлоқсизликни тарғиб қилувчи видео роликлар уяли телефонлар оркали таркалишининг олдини олиш учун мунтазам равишда текширишлар ўтказиб туриш.
6. Уятсиз, бузуқ, ахлоқсиз ишлар билан шуғулланишга мойиллиги бўлган шахслар билан профилактик йўналишдаги суҳбатларни кучайтириш, хусусан жамоат жойларида уятсиз, бузуқ, ахлоқсиз ишлар (бешарм кийимларда юриш, шилқимлик қилиш, ўпишиб ўтириш ва бошқ.) билан шуғулланаётган шахсларга нисбатан тарбиявий чораларни кўриш вазифасини бажарадиган жамоатчилик гуруҳларини ташкил этиш.
7. Зўравонлик ва шафқатсизликни, порнографияни тарғиб килувчи компьютер ўйинлари қатори миллий менталитетимизга салбий таъсир этадиган, ахлоқсизликни тарғиб киладиган компьютер ўйинларини хам тақиқлаш.
8. Ички ишлар органлари ҳузурида Интернет тармоғи компаниялар, ижтимоий ва савдо майдончалари киберхавфсизлигини таъминлайдиган махсус бўлинмаларни ташкил этиш.
9. Интернет-провайдерлари эркин ва очикчасига йўл кўйиб бераётган порно-сайтлар устидан назорат кучайтирилишини таъминлаш.
Одам савдосига қарши курашнинг жиноят- ҳуқуқий ва криминологик жиҳатлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда молиявий-иқтисодий инқироз, ноқонуний миграция жараёнларининг кучайиши, давлатларнинг иқтисодий ривожланишидаги тафовут, ишсизлик ва қашшоқликнинг ўсиши, «оммавий маданият» таъсирининг ортиши, трансмиллий жиноий ташкилотларнинг фаоллашуви натижасида одам савдосининг кўлами кенгайиб, инсоният тараккиёти ва хавфсизлигига тахдид солаётганлиги боне, унга қарши курашнинг халқаро ва миллий механизмларини такомиллаштириш объектив заруриятга айланди.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда одам савдосига карши курашнинг ўзига хос миллий тизими яратилди. Жумладан, миллий қонунчилик нормалари такомиллаштирилиб, одам савдосига карши курашиш бўйича республика ва ҳудудий идоралараро комиссиялар, одам савдоси жабрдийдаларига ёрдам бериш ва уларни химоя қилиш бўйича республика реабилитация маркази, ички ишлар органлари таркибида одам савдосига карши курашиш ва унинг профилактикасига оид тузилмалар ташкил этилди. Бунинг натижасида мамлакатимизда одам савдоси билан боглик жиноятларнинг кескин камайишига эришилди.
Дунёда одамга нисбатан конунга хилоф битимни амалга ошириш, ғайриконуний фаолият билан шуғулланишга мажбурлаш, мажбурий никоҳ, мажбурий суррогат оналик, инсон устида ғайриқонуний тажрибалар ўтказиш сингари одам савдосининг янги шакллари учун жавобгарлик белгилаш, жавобгарликни дифференциация килиш, жазони индивидуаллаштириш, жабрланган ожиз ахволдаги шахслар, хомиладор аёллар ва болаларнинг манфаатларини жиноят-ҳукуқий воситалар орқали мухофаза килишни кучайтириш, жиноятни фош этишда фаол ҳамкорлик килганларнинг жазосини енгиллаштириш, мажбурлаш остида ғайриқонуний фаолиятда иштирок этган жабрланганларни жазодан озод килиш, етказилган зарарни ундириш, жиноят профилактикаси механизмлари, халқаро ҳукук нормалари, миллий қонун хужжатлари ва ҳукукни қўллаш амалиёти билан боглик муаммоларнинг илмий ечимини топиш долзарб ахамият касб этмокда.
Узбекистан Республикасининг «Одам савдосига карши курашиш тўғрисида»ги (2008), «Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳукуқбузарликларнинг профилактикаси тўғрисида»ги (2010), «Ҳуқуқбузар-ликлар профилактикаси тўғрисида»ги (2014), «Ички ишлар органлари тўғрисида»ги (2016) конунлари, Узбекистан Республикаси Президентининг «Одам савдосига карши курашиш самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги (2008) қарори ва мавзуга оид бошқа конун хужжатларида белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади одам савдосига карши курашнинг жиноят-ҳуқуқий воситаларини такомиллаштириш, мазкур жиноят профилактикасининг самарадорлигини оширишга каратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
одамга нисбатан конунга хилоф битимни амалга ошириш, одамни эксплуатация килиш мақсадида ушлаб туриш, мажбурий никоҳ, мажбурий суррогат оналик, инсон устида ғайриқонуний тажрибалар ўтказиш, ғайриконуний фаолият билан шугулланишга мажбурлаш, гайриконуний миграциями ташкил этиш учуй жавобгарлик белгилаш таклиф этилган;
одам савдосининг жавобгарликни оғирлаштирадиган янги холатларини қонунда белгилаб, жавобгарликни дифференциация килиш таклиф этилган;
одамни ўғирлаш ва трансплантат мақсадида содир этилган одам савдоси учун жавобгарлик белгиланган нормалардаги коллизияларни бартараф этиш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган;
жиноят қонунига бола савдоси ёки болани эксплуатация килиш учун жавобгарликни назарда тутувчи алохида моддани киритиш асосланган;
жисмоний ёки руҳий мажбурлаш остида жиноят содир этган жабрланувчилар, одам савдосини фош этишга фаол ёрдам берган шахсларнинг жавобгарликка тортилмаслиги ҳақидаги махсус рагбатлантирувчи нормаларни жиноят конунида белгилаш асосланган;
одам савдосининг умумий, махсус, якка тартибдаги ва виктимологик профилактикасининг ўзига хос хусусиятлари (тушунчаси, чора-тадбирлари, принциплари, субъектлари тавсифи) аниқлаштирилган;
ички ишлар органлари билан хамкорлик қилган ва ёрдам берган фуқароларнинг такдирланишини конунда белгилаб, жиноятлар (хусусан, одам савдоси)нинг олдини олиш ва уларни фош этишда ахолининг фаол иштирок этишини таъминлаш таклиф этилган.
Хулоса
Тадқикот натижасида жиноят ҳуқуки ва криминология назариясини ривожлантириш, одам савдоси учун жавобгарлик белгиланган нормалар ва уларни қўллаш амалиётини такомиллаштириш, мазкур жиноят профилактикасининг самарадорлигини оширишга каратилган куйида келтирилган асосий хулоса, таклиф ва тавсиялар ишлаб чикилган.
1. Одам савдоси учун жавобгарлик белгиланган миллий нормаларнинг шаклланиши ва ривожланиши тарихий-хукукий тахдил асосида илк бор ўрганилган. Ушбу нормаларнинг шаклланиши ва ривожланиши даврларга ажратилган ҳамда даврларнинг хусусиятлари аникданган.
2. Одам савдосининг объекта таснифланган. «Одам савдосининг махсус объекта», «одам савдосининг турдош объекта», «одам савдосининг асосий бевосита объекта», «одам савдосининг кўшимча бевосита объекта», «одам савдосининг факультатив бевосита объекта» тушунчаларининг таърифи ишлаб чиқилган.
3. Инсон эркинлиги тушунчасига таъриф берилиб, одам савдоси натижасида инсон фаолиятининг қайси соҳаларидаги эркинлиги чекланиши мумкинлиги аникланган.
4. Одам савдосининг объектив томонини ташкил қилувчи қилмишларни мазмуни очиб берилган. «Одам савдоси», «одамга нисбатан конунга хилоф битимни амалга ошириш», «одамни эксплуатация килиш мақсадида ёллаш», «одамни эксплуатация килиш мақсадида ташиш», «одамни эксплуатация қилиш мақсадида топшириш», «одамни эксплуатация қилиш мақсадида кабул килиш», «одамни эксплуатация килиш максадида яшириш», «одамни эксплуатация килиш максадида ушлаб туриш» тушунчаларининг таърифи ишлаб чиқилган.
5. Одам савдосининг янги шакллари - одамга нисбатан конунга хилоф битимни амалга ошириш, одамни эксплуатация килиш максадида ушлаб туриш аникланган ва ушбу қилмишлар учун жавобгарлик белгилаш асосланган.
6. Нафақат жисмоний шахе, балки юридик шахе хам одам савдосининг субъекта бўлиши мумкинлиги исботланган.
7. Одам савдосининг субъектив томонини мазмуни очиб берилган. «Одамни эксплуатация килиш», «шахвоний эксплуатация», «мажбурий никох», «мажбурий суррогат оналик», «инсон устида ғайриқонуний тажрибалар ўтказиш», «инсон аъзо, тўқима ва/ёки хужайраларини ажратиб олиш», «ғайриқонуний фаолият билан шугулланишга мажбурлаш» тушунчаларининг таърифи ишлаб чиқилган.
8. Одамни эксплуатация қилишнинг янги шакллари - мажбурий никоҳ, мажбурий суррогат оналик, инсон устида ғайриқонуний тажрибалар ўтказиш, ғайриқонуний фаолият билан шугулланишга мажбурлаш аникланган ва ушбу килмишлар учун жавобгарлик белгилаш асосланган.
9. Одам савдоси ва одамни эксплуатация килишнинг барча шакллари (бола савдоси ва болани эксплуатация қилишдан ташқари) учун жавобгарликни назарда тутувчи нормаларни жиноят конунининг битта моддаси (135-м.)да жамлаш асосланган.
10. Одам савдосининг жавобгарликни огирлаштирадиган янги холатлари (қилмишнинг ҳомиладор аёлга нисбатан, жабрланувчини ожиз аҳволга солиш, алдаш, ишончни суиистеъмол килиш, товламачилик оркали содир этилиши)ни конунда белгилаб, жавобгарликни дифференциация килишни кенгайтириш таклиф этилган.
Н.Ўғирлаш оркали, икки ёки ундан ортик шахсга нисбатан, жабрланувчини ЎзРнинг Давлат чегарасидан олиб ўтган холда ёки уни чет элда конунга хилоф равишда ушлаб турган ҳолда содир этилган одам савдосини ушбу жиноятнинг жавобгарликни огирлаштирадиган холатлари қаторидан чиқариб, жавобгарликни алохида огирлаштирадиган холатлари каторига киритиш асосланган.
12. Одам савдосининг жавобгарликни алоҳида огирлаштирадиган янги холатлари (қилмишнинг таносил касалликларига ёки одамнинг иммунитет танқислиги вирусига (ОИВ инфекциясига) чалинишга, баданга оғир шикает етказилишига, одам ўлишига, жабрланувчининг ўзини ўзи ўлдиришига, узок вақт давомида эксплуатация қилинишига, анча, кўп ёки жуда кўп микдорда зарар етказилишига сабаб бўлиши, жиноий уюшма томонидан ёхуд унинг манфаатларини кўзлаб содир этилиши)ни қонунда белгилаб, жавобгарликни дифференциация килишни кенгайтириш таклиф этилган.
13. Ўғирлаб, зўрлик ишлатиб ёки трансплантат максадида содир этилган одам савдоси учун жавобгарлик белгиланган нормалардаги коллизияларни бартараф этиш бўйича таклифлар ишлаб чикилган;
14. Одам савдоси оқибатида етказилган зарарни ундиришнинг жиноят-ҳуқукий воситаларини такомиллаштиришга хизмат қиладиган таклиф ишлаб чикилган.
15. Жисмоний ёки руҳий мажбурлаш остида жиноят содир этган жабрланувчиларнинг жавобгарликка тортилмаслиги ҳақидаги махсус рагбатлантирувчи нормани жиноят конунида белгилаш таклиф этилган.
16. Одам савдосини фош этишга фаол ёрдам берган шахсларнинг жавобгарликка тортилмаслиги ҳақидаги махсус рагбатлантирувчи нормани жиноят конунида белгилаш таклиф этилган.
17. Жиноят конунига бола савдоси ёки болани эксплуатация килиш учун жавобгарликни назарда тутувчи алоҳида моддани киритиш асосланган.
18. Одам савдосининг аломатларини ўхшаш жиноятлар - одам ўғрилаш, шахени гаров сифатида туткунликка олиш, қўшмачилик килиш ёки фохишахона саклашнинг аломатларидан фаркли жихатлари очиб берилган.
19. Одам савдосини содир этишга мойил бўлган шахслар ва одам савдосидан жабрланиш эҳтимоли юкори бўлган шахсларнинг криминологик тавсифи аниклаштирилган.
20. Одам савдосига имкон бераётган асосий омиллар аниклаштирилган, тизимлаштирилган хамда ушбу омилларни бартараф этишга каратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чикилган.
21. Чет элга чиқаётган фукаронинг меҳнат шароити ҳақида ахборот олиш ҳуқукининг кафолатига оид нормаларни конунда мустахкамлаш асосланган.
22. Ғайриконуний миграцияни ташкил этиш учун жавобгарлик белгилаш асосланган.
23. Одам савдосининг умумий, махсус, якка тартибдаги ва виктимологик профилактикасининг ўзига хос хусусиятлари (тушунчаси, чора-тадбирлари, принциплари, субъектлари тавсифи) аниклаштирилган.
24. Одам савдоси профилактикасининг самарадорлигини оширишга каратилган тавсиялар ишлаб чикилган.
Помидорни уруғи билан плёнка остига мульчалаб экиб парваришлаш технологиясини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда помидор дунёнинг 100 дан ортик мамлакатларида жами 4,0-4,7 млн. гектар майдонга экилиб, ҳар Йили 160 млн. тоннадан ортик хосил етиштирилмокда1. Дунёда сабзавот экинлари орасида помидор энг катта майдонни эгаллайдиган экин бўлиб АҚШ, Хитой, Италия, Испания, Россия,Ҳиндистон, Туркия ва Миер каби давлатларнинг сабзавотчилигида асосий экинлардан бири хисобланади2. Помидорнинг меваси инсон учун фойдали витаминлар, қандлар, органик кислоталар ва минерал элементлар, каратин ҳамда биотин каби моддаларга бой.
Республикада сўнгги йилларда аҳолини озиқ-овқат ва бошқа қишлоқ хўжалиги, хусусан, сабзавот маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини тўла қондириш мақсадида сабзавотчилик тармоғида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Сабзавот экинлари, жумладан помидор етиштиришнинг янги инновацион технологиялари амалиётга жорий этилмокда. Ҳозир республикамизда 194 минг гектардан ортик майдонда сабзавот экинлари етиштирилаётган бўлса, шундан 32,8 фоизига помидор экини экилиб,ўртача хосилдорлик гектарига 24тоннани ташкил этмокда.
Кейинги йилларда дунёда сабзавотчилигида экинлар ҳосилдорлигини ошириш, маъданли ўғитлар ва суғориш сувларидан оқилона фойдаланиш, серҳосил навларни кенг кўллаш, ер ва сув ресурсларини тежовчи илғор агротехнологияларни жорий этишга алохида эътибор берилмокда. Помидор хосилдорлиги ва экиш самарадорлигини ошириш омилларидан хамда уни етиштиришнинг ресурстежамкор технологияларидан бири бу унинг уруғини тўғридан-тўғри очик майдонга экиб, плёнка билан мульчалаб етиштириш технологиясини такомиллаштириш мухим ахамиятга эга. Плёнка билан мульчалаб помидор хосили етиштириш учун мое навларини танлаш, экишдан олдин уруғга ишлов бериш, уруғга кимёвий препаратлар билан ишлов бериб экиш,уруғини экиш чукурликлари, меъёрлари, экиш схемалари ва экиш муддатларини аниқлаш, суғоришлар сони, минерал ўғитлар билан озиқлантириш меъёри ва бетона ўтларга қарши гербицидларни қўллаш сарфини ишлаб чиқиш долзарб вазифа хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 20 октябрдаги 4041-сон «Озиқ-овкат экинлари экиладиган майдонларни оптималлаштириш ва уларни етиштиришни кўпайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги фармони ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 20 ноябрдаги 311-сон «2014 йилда мева-сабзавот, картошка, полиз ва узум етиштиришнинг прогноз кўрсаткичлари» тўғрисидаги карори хамда мазкур фаолиятгатегишли меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади шаффоф ва қора плёнка билан мульчаланган майдонларда кўчатсиз помидор экинидан мўл ва сифатли ҳосил олишнинг ресурстежамкор агротехнологияларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилнги қуйидагилардан иборат:
помидорнинг Давлат реестрига киритилган 15 та маҳаллий навларини қора плёнка остита уруғидан экиб хосилини етиштириш учун мос навлари танланган;
илк бор помидорни уруғи билан плёнка остита мульчалаб экиб ҳосил етиштириш технологияси ишлаб чиқилган;
помидор урутига экишдан олдин ишлов бериш, кимёвий препаратлар билан ишлов бериб экиш,урут экиш чукурликлари ва меъёрлари, экиш схемаси хамда экиш муддати аникланган;
помидорни суториш сони, ўғитлаш меъёри, кора плёнка билан мульчаланган майдонларда бетона ўтларга қарши гербицидларни қўллаш тартиби ишлаб чиқилган.
Хулосалар
1. Помидорни уруғини пуштага экиб плёнка билан мульчалаб ҳосилни етиштириш учун илк бор 15 та маҳаллий навлар ўрганилди ва ушбу янги технологияда етиштириш учун Авиценна, Сурхон-142, Заковат, Баходир, Дўстлик навларини экиш тавсия этилади.
2. Помидор уруғини плёнка остита экиб мульчалаб хосил етиштирилганда анаънавий уруғидан экилган технологиядан фарк килади, уруғ эрта униб чиқади, ўсимликнинг гуллаши, мева тугиши, пишиши 7-10 кун олдинга сурилади, кўчат сони тўлиқ бўлади.
3. Помидор уруғини экишга тайёрлаш хусусан экишдан олдин дорилаб экиш ўрганилганда, уруғларни ғўлаклаб хамда натрий гумматида 12 соат ивитиб экиш, Максим ва Селест топ препаратлари билан дорилаб экиш уруғнинг эрта униб чиқишини таъминлайди, бунда 15-20% га юкори ва эрта ҳосил олинади, уруғни экишдан олдин ғўлаклаш, ивитиш ва максим, селест топ препаратлари билан дорилаб экиш тавсия этилади.
4. Помидорни урутидан плёнка билан мульчалаб хосил етиштириш учун 4 та экиш муддати ўрганилди ва бунда 15-25 март ойида экиш муддатларида юкори хосил олинган. Об-хаво шароитига караб ушбу экиш муддатларида помидорни урутидан экиш тавсия этилади.
5. Помидорни урутидан экиб плёнка билан мульчалаб экиш учун 1-2 см экиш чукурлиги, гектарига 2,0-2,5 кг уруг экиш меъёрлари тавсия этилди.
6. Помидорнинг 4 та экиш схемаси ўрганилди, бунда 90x23,5, 140x30-2 см экиш схемаларини, қўллаб плёнка билан мульчалаб хосил етиштириш истикболли деб топилди.
8. Помидор уруғини плёнка остига экиб хосилни етиштиришда 18 марта суғориш(ЧДНСга нисбатан 80-80%) тавсия этилади. Қора плёнкали мулъча 23,8 % сувни иқтисод қилади.
9. Помидор уруғини плёнка остига экиб хосили етиштирилганда 10 см чуқурликдаги тупроқ ҳарорати очиқ майдондан 4-5°С га, тупрок намлиги 7-8% юкори бўлди, ўсимликнинг ўқ илдиз тизими 1,5 метр чукурликкача кириб борди.
10. 1м2 очиқ майдондаги бегона ўтлар сони ўртача 349 донани ташкил этди, кора плёнка қўлланилган вариантда эса бу кўрсаткич 159 дона бўлди, кора плёнка 54,5% бегона ўтларни чиқармади. Помидорнинг бир йиллик ва кўп йиллик бошоқли хамда икки паллали бегона ўтларига карши плёнкали ва очик майдонларда Супер канкор 70% ли н.к.-0,75 кг/га ва Фюзилад Форте 15% ли к.э.-1,0 л/га гербицидлари кўлланилди, кора плёнкали мулъча пушта устини беркитгани хисобига гербицидлар факат катор орасига лентасимон сепилиши хисобига гектарига 50% гербицид тежалди.
11. Ушбу янги технологияда кўчат етиштиришга сарфланадиган 20 дан ортик иш турлари ва харажатлар камайди. Хусусан 1 марта чопик, 2 марта суғориш, ўғитлаш, гербицид сепиш, кўчат етиштириш харажатлари қисқарди.
12. Помидор уруғини плёнка остига мульчалаб ҳосилни етиштиришнинг ресурстежамкор технологиясии қўллаш тавсия этилади. Ушбу янги технология эвазига помидор етиштирилганда хосил ананъавий усулдан 7-10 кун олдин етилади, хосилдорлик 15-20 % га кўпаяди, иктисодий самарадорлик юкори бўлади.
13. Минтақада 15 °C дан баланд иссик кунларнинг 180-190 кундан ортик бўлиши Республиканинг барча вилоятларида помидорнинг эртаги, ўртаги ва кечпишар навлариуруғини тўғридан-тўғри плёнка остида мульчалаб экиб ҳосилни етиштириш имконини беради.
Деградацияга учраган яйлов тупроқлари ва улар унумдорлигини ошириш технологияларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё экотизимида табиий биохилма-хилликнинг бузилиши ва сув ресурсларининг камайишидан кейинги энг жиддий хавф тупроқ сифатининг ёмонлашуви ҳисобланади. ‘Ер куррасида барча турдаги ерларнинг 25 % кучли, 8 % ўртача таназуллга учраган, 36 % ерлар барқарор ёки жуда кучсиз таназзулга учраган 10 % яхшиланиб бораётган ерлар қаторига киради ҳамда тахминан 18 % ер ресурслари бўш ерлар, 2 % эса ички сувлар билан қопланган ерлардан иборат. Таназзулга учраётган ерларнинг асосий қисми чўл яйлов худудларига тўғри келади.
Республикамизда кейинги йилларда деградацияга учраган яйловлар тупроқлари унумдорлигини ошириш, табиий яйловлар ўсимлик дунёси фауна ва флорасини сақлаш ва экологик барқарорлигини тиклаш ҳамда яйловлардан фойдаланиш самарадорлигини оширишга қаратилган кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Яйловларнинг агроэкологик ҳолатини яхшилаш, антропоген, техноген таъсир даражасини камайтириш шунингдек, озуқабоб ўсимликларнинг маҳсулдор агрофитоценозларини яратиш ҳамда таназзулга учраган чўл ва ярим - чўл яйлов ҳудудларнинг биоценозини соғломлаштириш долзарб бўлиб ҳисобланади.
Дунсда чўл яйлов тупроқларнинг деградацияга учраши оқибатларини бартараф этиш уларнинг унумдорлиги ва маҳсулдорлигини сақлаш, арид минтақларининг турли табиий-экологик ҳудудлари учун устувор йўналишидир. Ҳудудлар шароитларининг мураккаблигини масофавий услублар ва ГАТ технологиялар асосида махсус кўрсаткичларини аниклаш ва парамстрларининг бахоланиши заруратини юзага келтиради ва ушбу асосда номунтазамлик тавсифига эга бўлган, факат кузатиш имконини берувчи участкаларни қамраб олувчи худудлар мавжудлиги шароитида мониторинг тадқиқотлариии амалга ошириш ва турли омиллар ерларнинг деградацияга учраш жараёнларига таъсир даражасини аниклаш имконияти юзага келади. Ушбу ҳолатга боғлиқ равишда, тупроқлар морфогснсзисига ойдинлик киритиш уларнинг таркиби ва хоссаларини батафсил ўрганиш зарур. Ушбу масалаларнинг ҳал қилиниши тупроқлар замонавий ҳолатини тахдилини амалга ошириш, махсулдорлиги, деградацияга учраш даражасини баҳолаш ва уларнинг ҳолатини яхшилашда экологик тоза ва ресурстежовчи технологияларни тавсия қилиш илмий ва амалий нуқтаи иазардан долзарб масала ҳисоблаиади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сон «2016-2020 йиллар давомида қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ва ислоҳ қилиш бўйича чора-тадбирлар» тўғрисидаги ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 27 майдаги 142-сон «2013-2017 йилларда Узбекистан Республиканца атроф-муҳитнинг мухофазаси бўйича фаолият дастури хақидаги» қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадкиқотнинг мақсади яйлов тупроқларининг морфогенез хусусиятлари, таркиби ва хоссаларини аниқлаш, уларга таъсир кўрсатувчи деградацияга олиб келувчи омилларга боғлиқ холда тупроқ муҳим хоссаларининг ўзгаришларини миқдорий тавсифлаш ҳамда унумдорлигини ошириш технологияларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор деградацияга учраган арид минтақаси тупроқларнинг хоссаларини комплекс сндашувлар асосида тупроқ ҳосил бўлиш жараёнлари аниқланган;
оч тусли бўз тупроқлар тарқалган ярим чўл яйловлар минтакаси тупроқларининг ҳозирги ҳолати ва уларнинг морфогенетик, агрокимёвий, физик-кимёвий, агрофизикавий, микробиологик хоссалари ва фсрментатив фаоллиги аниқланган;
бута, ярим бута ва ўтсимон ўсимликларни стиштириш ва янги агробиотехнологиялар қўллаш натижасида яйлов тупроқларининг гумификация коэффиценти, фермеитлар билаи таъминланганлик даражаси ва нисбий биологик фаоллиги ҳамда уларнинг унумдорлик холати яхшилаиган;
деградацияга учраган яйловларнинг диагностик кўрсаткичлари ва тупрок унумдорлиги элементлари ўртасида ўзаро корреляцией боғлиқликлар борлиги аниқланган;
ЕМЗ ва ГАТ технологиялари маълумотларидан фойдаланиш эвазига деградацияга учраш даражаси, ўсимликлар копламининг ареали ва тавсифи ҳисобга олингаи холда бетта агрогуруҳларга ажратилгаи ҳамда ГИС хариталари ишлаб чиқилган.
Хулосалар
1. Ўргаиилган тупроқлариииг ярим чўл зонасига кириши, ўсимлик қопламининг сийраклиги, гумус микдорининг камлиги, чорва молларининг бошқарилмайдиган тартибда ўтлатилиши деградация жараёнлари кучайиши учун қулай шароитни юзага келтирган, бу ҳолат яйлов тупроқларининг морфологик, физик, химик ва биологик хоссаларида ўз ифодасини топган.
2. Тупроқ учун унумдорлик қиймати пастлиги хос хусусият бўлиб, бу деградация жараёнларининг чукурлашиб кетиши юкори даражада ифодаланишини белгилаб берди. Нисбатан қулай хосса-хусусиятлар деградацияга учрамаган ва кучсиз деградацияга учраган тупроқларда қайд килинди. Гумус ва фосфор миқдори бўйича тупроқлар “ўрта” ва “кам”, калий микдори бўйича “кам” таъминланган. Тупроқлар юкори карбонатлашган, “кучли” ва “ўрта” шўрланган, алмашинув сигими юқори эмас ишқорларга тўйинган, айрим ҳолатларда сингдирилган магний микдори юқорилиги кузатилди.
3. Тупроқлар снгил ва ўрта қумоқ механик таркибига эга, йирик чанг ва майда кум фракциялари кўплиги билан тавсифланди. Деградацияга учраган яйлов тупроқларининг умумий физик хоссалари яъни зичлиги юқорилиги, говаклик даражаси пастлиги билан ифодаланди. Бу хоссалар тупроқларнинг ноқулайлик хусусиятлари ва паст унумдорлик потенциалига эгалигини белгилаб берди.
4. Яйлов оч тусли бўз тупроқларининг агрокимёвий, физик-кимёвий ва агрофизик кўрсаткичлари турли хиллиги арид тупрок косил бўлишининг ўзига хос шароитлари билан бевосита боғлиқ бўлиб, деградация жараёнларининг яққол ифодаланиш даражасига эгалиги, экстремал режимлар тупроқларнинг оиологик шароитлари ва яйлов тупрокларининг микрофлорасида ўз ифодасини топтан. Тупроқ таркибидаги бактериялар сон микдори кўп бўлиб, улар тупроқнинг юқори қатламларида доминантдир, актиномицетлар микдори эса юқори қийматга эта бўлиб, миркоскопик замбруғлар бошқа микроорганизмларга нисбатан камлиги кузатилган. Фсрмснтлардан каталаза, полифенолоксидаза ва пероксидаза фаоллиги ҳам деградация жараёнларига боғлиқдир. Тупроқларни микробиологик ва ферментатив фаоллиги бўйича қуйидаги камайиб борувчи кетма-кетлик қаторида жойлаштириш мумкин: деградацияга учрамаган-кучсиз-ўртача-кучли -жуда кучли даражада деградацияга учраган. Биологик фаоллик асосан тупроқларнинг юқори қатламида (0-20 см), пастки қатламларда эса ушбу кўрсаткич кескин камайиши кузатилади, айникса- ўрта, кучли ва жуда кучли даражада деградацияга учраган тупроқларда учради.
5. Яйлов тупроқларидаги нисбий биологик фаоллик (БФ) қиймати деградация жараёнига кўра 6-15 ораликда ўзгарди. БФ киймати бўйича яйлов тупроқлари агрофитоцснозларининг шаклланиш даври қийматини ҳисобга олган ҳолатда, қуйидаги камайиб борувчи кетма-кетлик катори тартибида жойлаштирилди: 1986 йилда ташкил қилинган агрофитоцеиозлар>1996 йилда ташкил қилинган агрофито-ценозлар>2000 йилда ташкил қилинган агрофитоценозлар>2012 йилда ташкил килинган агрофитоценозларни ташкил этди. Нисбий биологик фаоллик қийматининг ортиши (40-56-80-100), гумус моддаларининг синтезланиши ва минерализацияланишини тавсифлаб берувчи полифенолоксидаза ва пероксидаза кўрсаткичларининг ўзига хос хусусиятлари гумификация коэффицентини ортишига олиб келди: деградацияга учрамаган - 1,2; кучсиз даражада деградацияга учраган -1,1; ўртача даражада деградацияга учраган -0,9; кучли даражада деградацияга учраган -0,6; жуда кучли даражада деградацияга учраган тупрокларда-0,4.
6. Тупроқ таркибида микроорганизмлар сони, микроорганизм ва ферментлар фаоллиги, гумус ва озука элементлар миқдори ҳамда физикавий лой ва зичлик киймати ўртасида (r=0,80 - 0,97) коррелятов боғлиқликдан тупроқ унумдорлиги ҳамда деградацияга учраш даражасини аниқлашда ва бошқаришда тест сифатида фойдаланиш имконини беради.
7. ГАТ технологиялари ва ЕМЗ дастурий таъминотлари базасида NDVI индексини аниқлаш асосида ҳудудда ўсимликлар қоплами кўрсаткичлари деградация жараснларини йиллар бўйича (1988- 2000, 2012, 2013 йй) аниқлаш имконини берди. Олинган маълумотларни қайта ишлаш натижаларига кўра ўсимликлар қоплами, гумус микдори, шўрланишдаражаси ва озука элементлари билан таъминланганлик бўйича карта-схемалар тузилди.
8. ГАТ технологиялари асосида олинган маълумотларни комплекс ҳолатга келтириш натижаларига кўра, ҳудуд тупроқларииииг деградацияга учраш даражасига бўйича 5 та агроэкологик гуруҳларга ажратилди: деградацияга учрамаган, кучсиз ўртача-, кучли- ва жуда кучли деградация ланган. Яйлов тупроқлари учун деградация индикаторлари (мезонлари): ўсимлик турларининг сон микдори ва зичлиги, гумусли қатлам қалинлиги, гумус микдори ва сифати, физикавий лой, озика элементлар билан таъминланганлиги, карбонатлар миқдори, шўрланиш даражаси. Нурота тумани миқёсида деградацияга учраган яйлов тупроқлари бўйича маълумотлар банки йигилиб ва тематик электрон хариталар тузилди.
9. Яйлов тупроқларида қўлланилган агробиотехнологиялар (фитомелиорация-житняк, изеиь, чогои, черкез, камфоросома, саксовул, терескен ўсимликлар ёрдамида; “Микроўстиргич” биопрепарата ва гидрогель қўллаш, уруғларни қобиқлаш, ПЭР-УБН қўллаш) тупроқларда чим ҳосил бўлишига, гумус ҳолати яхшиланишига, агрокимёвий хоссалар ҳамда биологик фаолликнинг оптималлашишига, чўл ўсимликлари унувчанлиги, яшовчанлиги ва зичлигини ошишига, бу эса ўз навбатида тупрокнинг унумдорлиги тикланишига ҳамда деградация жараёнларининг камайишига олиб келди.
Ер усти кузатувлари ва ГАТ технологиялар асосида тузилган электрон хариталар асосида Нурота туманидаги мавжуд яйлов мониторинги ўтказилди ва ушбу ҳудудда: деградацияга учрамаган яйловлар умумий майдони -0,06%, кучсиз даражада деградацияга учраган яйловлар ер - 1,05%, ўрта даражада деградацияга учраган яйловлар ер майдони -2,3%, кучли деградацияга учраган яйловлар -4,6%, жудакучли даражада деградацияга учраган яйловлар ер 92,1%ни ташкил қилди.
10. Амалга оширилган тадқиқот натижаларидан яйловшуносликда махсулдорлик даражасини экологик жиҳатдан асосланган холатда ошириш йўналишида илмий асосланган, назарий тизим сифатида фойдаланилиши мумкин. Ушбу илмий тадқиқотда келтирилган ресурстежамкор технологиялар (драж холатига келтириш, гидрогелдан фойдаланиш, Agropyron desertorum L. ўсимлик турини «Микроўстиргич» биопрепаратидан фойдаланиш ва ПЭР-УБН билан ишлов бериш) натижалари 2012-2015 йилларда Навоий вилояти Нурота тумаиида жойлашган «Абдураҳмон бобо» ва «Муҳиддин бобо» фермер хўжаликларида 5 га майдонда амалиётга жорий қилинган ва бунда эркак ўтининг уруғ ҳосилдорлиги 0,5-1,5 ц/га га ортиши ва хар бир гсктарга нисбатан иқтисодий самарадорлик қиймати 1201-3020 минг сўм/га ни ташкил қилиши қайд қилинган;
И.Навоий вилояти Нурота тумани 653 042 гектар майдонида тадқиқотлар асосида олинган маълумотлар (агрокимёвий, физик, химик ва биологик) ва ГАТ технологиялари асосида тузилган тематик хариталардаи келажакда худуд мониторинги ва лойиҳалаш ишларини олиб боришдаасос бўлади ҳамда олий ўқув юртларида “Тупроқшунослик”, “Тупроқлар деградацияси ва ландшафтлар”, “Тупрок биологияси”, “Тупрокшуносликда ГАТ технологиялари” ва “Яйловшунослик” фанларини ўқитиш жараснларида фойдаланилиши мумкин.
Қишлоқ хўжалиги ҳайвонларини эктопаразитлардан ҳимоя қилишнинг янги усулларини яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда зоофил хашаротлар ва эктопаразитларга карши курашда биологик усуллардан фойдаланиш, микробиологик ва ўсимлик асосига эга бўлган пиретроид препартларни қўллаш борасида АҚШ, Германия, Чехия, Канада, Ҳиндистон ва Россия каби давлатларда муайян натижаларга эришилмокда. Зоофил хашаротлар ва каналар экто- ва эндопаразитлар сифатида хайвонлар ҳамда одамлар танасида паразитлик қилиб инфестациялар, яъни паразитоз касалликлар (энтомоз ва акарозлар) чақиради ва натижада чорва қорамолларнинг сут маҳсулдорлигини 30-40 фоизгача, гўшт маҳсулдорлигини йилига 10-12 килограммга камайтириб, айниқса, ёш молларнинг ўсиш ва ривожланишдан қолиб нобуд бўлишига сабаб бўлади.
Республикамизда чорва хайвонларини зоофил хашаротлар ва эктопаразитлар билан зарарланишини камайтириш, уларни даволаш, олдини олиш ва карши курашишга каратилган кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Ушбу зараркунандаларни чорва молларига турли хилдаги юқумли ва инвазион касалликлар юктириши оқибатида йирик ва майда шохли хайвонларнинг ривожланишдан орқада қолиши, махсулдорлигининг кескин камайиши ва оғир касалланиш натижасида мажбуран сўйилиши ва нобуд бўлиш холатлари олди олинмокда. Чорвачилик субъектларида касаллик таркатувчи зоофил хашаротлар ва зараркунандаларни йўкотиш ва уларга қарши курашишда замонавий усул ва пиретроид асосидаги препаратлар қўлланилмокда.
Дунёнинг турли минтакаларидаги зоофил хашаротларга карши курашишда кимёвий воситаларнинг чорва моллари организми резистентлигига хамда экологияга салбий таъсир этиши билан бирга касаллик қўзғатувчи зараркунандаларнинг мослашиши ва кенг таркалишига имкон яратади. Шундан келиб чиқиб, зоопаразитларга карши курашишнинг биологик ва интеграция тизимини ривожлантириш, экология, одамлар ва хайвонлар организмига, фауна ва фойдали флорага безарар биологик, экологик ва бошқа оптимал усул ва воситаларини тадкик ва жорий килиш зарурияти янада кенгаймокда. Бу борада фойдали энтомофаглардан кенгрок фойдаланиш, янги турдаги юкори самарали микробиологик ва пиретроид асосга эга препаратлар яратиш хамда уларнинг турли янги замонавий хамда такомиллашган препаратив шаклларини ишлаб чиқиш долзарб бўлиб ҳисобланади.
Узбекистан Республикасининг янги тахрирдаги «Ветеринария тўғрисида»ги қонуни, Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сонли «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рагбатлантиришни кучайтириш хамда чорвачилик махсулотлари ишлаб чикаришни кенгайтириш борасидаги кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ва 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сонли «2016-2020 йилларда қишлок хўжалигини янада ислоҳ килиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда бошка меъёрий ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади чорвачилик хўжаликларида кўп учрайдиган ва соҳа ривожига жиддий зарар келтирадиган зоофил хашаротлар ва эктопаразитларга карши экологияга, табиий флорага ҳамда ҳайвонлар организми учун безарар бўлган янги восита ва усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
зоофил ҳашаротларга қарши курашишда қўлланилиши мумкин бўлган энтомофаглар янги турлар билан бойитилди ва уларнинг 19 та тури хамда муҳим турлар (Spalangia cameroni) биологияси аниқланган.
самарали энтомофаглардан биоматериал олиш технологияси ишлаб чиқилган;
Bacillus thuringiensis var.thuringiensis «УзВИТИ М №1» маҳаллий бактерия штаммини кўпайтириш усуллари ишлаб чикилган;
Bacillus thuringiensis гуруҳига мансуб бўлган бактериялар маҳсулоти (продуцента) - биоинсектициднинг юқори энтомоцид хусусиятга эгалиги аниқланган;
«ЎзВИТИ М №1» биоинсектицидини қўйларнинг эктопаразитлари ва эстроз касаллигига карши самарадорлиги аникланган;
экспериментал тадкиқотлар натижасида 25 фоизли маҳаллий циперметрин препаратами қўлланиш доираси кенгайтирилган (зоофил ҳашаротларга, эктопаразитларга нисбатан);
25 фоизли маҳаллий циперметрин препаратининг чорва ҳайвонларининг эктопаразитларига нисбатан инсектицид фаоллиги аникланган.
Хулосалар
1. Узбекистан зообиоценозлари (иккиламчи биоценоз ёки чорвачилик фермалари) шароитида 27 турга мансуб патоген эктопаразит хамда инфекция ва инвазия тарқатувчи зоофил ҳашоратлари тарқалган бўлиб, шулардан M.d. vicina доминант, S. calcitrans субдоминант турлар ҳисобланади. P.alternata, S.pallidivcntris, C.supplicans, S.fuscipes Узбекистан зоофил чивинлари фаунасида янги турлар ҳисобланади.
2. Тадкиқотлар натижасида копробионтларда зоофил хашаротларнинг 19 турдаги (4 таси тадкикотларда янги энтомофаг сифатида аниқланди) паразит энтомофаглари учраши аниқланди. Улардан S.nigroaenea доминант, S.cameroni, M.raptor турлари субдоминант мавкега эгадирлар. Улар табиатда 10 турдан ошиқ зоофил чивинларни биологик регуляциясида иштирок этади.
3. S.cameroni онтогенези икки босқичда, яъни эмбриональ (тухум кобиги ичида) ва постэмбриональ (тухум қобиғидан ташқарида) ривожланиш йўли билан кечади. Кейинги боскичда тўлиқ метаморфазали ўзгаришларни (Holometabolo) личинка, ғумбак (паразит пилласи ичида) ва имаго фазаларини ўтайди.
4. S.cameroni тухум бошқа шу авлодга мансуб бўлган турларнинг тухумларидан а) хажми кичикрок (0,496 ± 0,005 х 0,197 ±0,008 мм), б) ўзаги (ядроси) ёйилган (диффуз) холда, в) олдинги окиш кисми, энсиз марказий ок кисми, кейинги ёруғ ва тиник бўлмаган оралиқ қисмлари билан фарк килади.
5. S.cameroni личинкалари гименоптероид типда бўлиб, хўжайин организмида (пилласи ичида) ривожланади. Танаси хамда мандибуласини ўлчамлари, ички органларини ривожланиши билан фарк килади. Жумладан, биринчи ёшдаги личинкалар танасида бўртиқчалар йўк, иккинчи ёшдаги личинкаларда бўртиқчалар ўрни кўрина бошлайди, учинчи ёшдагисида бўртикчалар яхши тарақкий этган бўлади, трахеяси биринчи ёшдаги личинкада ривожланмаган, иккинчи ёшдагисида аниқ кўриниб шохланган, учинчи ёшдагисида эса янада мукаммаллашган бўлади.
Биринчи ёшдаги личинкаларнинг ривожланиши хаво харорати 24-26 даража бўлганда 4-5 кунда, иккинчи ёшдагиси 2,5-3 кунда, учинчи ёшдагиси 4-5 кунда кечади, унинг тўлиқ метаморфози 31 -34 кунда юз беради.
6. Урғочи паразитнинг жинсий тузилмаси яхши ривожланган бўлиб ўлжасининг танасига биттадан етитагача тухум қўяди, умри давомида ўртача 11-12 та авлод беради, 14 тагача хўжайинни зарарлаб нобуд килади. Бошқа кушандалардан (жумладан М. raptor дан) фаркли намлиги 60-80 фоиз бўлган субстратларда 9-10 см чукурликгача жойлашган ўлжаларини зарарлай олади. 5 даражадан паст хароратда сақланган хўжайин ғумбакларини зарарламайди.
7. S.cameroni табиий популяциялари зообиоценозларда 16,0 фоизгача, махсус ўтказилган эксприментларда эса зарарли чивинлар сонини 35,5 фоизгача камайтиради. Бу кушандани чорвачилик ферма (мулк шаклидан каътий назар) ва комплексларида зофил чивинларнинг сонини регуляция килишда биологик восита (энтомофаг) сифатида самарали кўллаш мумкин.
8. Bacillus thuringiensis штаммининг Thuringiensis варианти асосида тайёрланган махаллий УзВИТИ м №1 бактерия штаммидан тайёрланган биоинсектициднинг 1,5 фоизли сувли суспензияси қўйларнинг эктопаразитларига карши 82,4-87,8 фоиз, маллофагларга карши 78-90 фоиз, бовиколаларга эса 97,5 фоиз энтомоцид самара берди.
9. Махаллий УзВИТИ М №1 бактериал биоинсектициди битоксибациллин каби кўйлар организмига турли хил усуллар билан юқори дозаларда юборилганда хам салбий таъсир кўрсатмаслиги аниқланди.
10. Махаллий штамм ЎзВИТИ М №1 биоинсектицидини кўйларнинг эктопаразитозлари ва эстроз касалликларига карши экология, инсон ва хайвонлар соглигига хавфсиз микробиологик препарат сифатида кенг кўллаш мумкин.
11. Маҳаллий фитоасосли пиретроид циперметрин эктопаразитларга қарши энг самарадор препарат бўлиб хлорофосга нисбатан эктопаразитларга 39-56 баробар купли таъсир этади.
12. Эктопаразитларга карши қўйларни дорилаганда 25 фоизли циперметрин препаратининг 0,015 фоизли сувли эритмаси 50-100 мл/бош ҳажмда, биноларни дезинфекция қилганда тахтали ва ғиштли юзаларга 50-100 мл/м2 ҳажмда, шувалган (штукатуркали) юзаларга 150-200 мл/м2 ҳисобида қўллаш тавсия этилади.
13. Махаллий циперметрин препарата ҳайвонлар организми учун ингаляцион, эмбриотоксик, тератоген, мутаген, канцероген таъсирга эга эмас, холинэстераза фермента активлигини пасайтирмайди (ВОЗ қўлланмаси). Препарат одам ва қишлоқ хўжалик ҳайвонларнинг табиий ўчоқли, трансмиссив (ўлат, геморрагик иситма, туляремия, кана энцефалита, безгаг, лейшманиоз ва бошк.) касалликлари қўзғатувчларининг Vector тарқатувчиларига карши курашда қўлланилиши мумкин.
14. Энтомофаглар, «ЎзВИТИ М №1» биоинсектициди, битоксибациллин, ўсимлик пиретроиди циперметринни қишлоқ хўжалик хайвонлари ва чорвачилик биноларини (биоценоз, зообиоценоз) патоген паразитлари ва зоопаразитозларига карши интеграциялашган тизимини яратишда самарали қўлланилиши мумкин.
Республиканинг турли биогеоценозларида қорамоллар трематодозларининг эпизоотологик ва иммунологик хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблнгн ва зарурати. Бугунги кунда дунёда экологик ва антропоген омиллар таъсирида йирик ва манда шохли ҳайвонларда, айникса сугориладиган биогеоценозларда, айрим паразитар касалликлар-фасциолёз ва парамфистоматозларнинг кенг таркалиши хамда уларнинг янги ўчоқларининг юзага келиши кўпрок кузатилмокда. Унинг бошка иқтисодий ва ижтимоий зарарларини эътиборга олмаган холда, йирик шохли хайвонларнинг фасциолёз билан зарарланиши натижасида олинадиган сут махсулотлари 15-30 фоизга, гушт махсулоти эса 10-30 фоизга ка.майиши кузатил.моқда1. Парамфистоматозларнинг хам чорвачиликка келтирадиган иқтисодий зарари шулар қаторига етиб бормокда. Шу сабабли ушбу паразитар касалликларнинг олдини олиш хамда янги замонавий специфик ва носпецнфик даволаш чораларини ишлаб чиқиш долзарб бўлиб хисобланади.
Республикамизда маълум даражада кишлок хўжалик ҳайвонлари, айникса, қорамолларнинг трематодоз касалликлари кузгатувчилари билан зарарланишини камайтириш, уларни даволаш, олдини олиш ва карши курашишга каратилган чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Аммо улар орасида учрайдиган турли хил инвазион касалликлар, шу жумладан фасциолёз ва парамфистоматозлар окибатида йирик ва майда шохли хайвонларнинг нобуд бўлиши, уларнинг ривожланишдан оркада колиши, маҳсулдорлигининг кескин камайиши ва огир касалланиш натижасида мажбуран сўйилиш холатлари ҳанузгача кузатилиб келинмоқда. Турли биогеоценозларда корамолларнинг трематодоз касалликлари, хусусан фасциолёз ва парамфистоматозларнинг ўз вактнда таркалиш даражасини аниқлашга, уларга аник ташхис кўйишга, касалликка чалинган хайвонларни даволашга ханузгача етарлича эътибор берилмасдан келинмокда.
Дунёнинг турли минтакаларидаги айрим нокулай экологик омиллар трематодаларнинг хўжайин организмининг резистентлигига салбий таъсир кўрсатиш билан бирга касаллик кўзғатувчиларини хўжайин организмига таъсирини кучайишига, мослашишига ва кенг таркалишига имкон яратади. Шундан келиб чиккан холда касалликлар кўзғатувчиларининг ареалини ўз вактида аниқлаш, уларга карши илмий асосда кураш ва даволаш чораларини худудларнинг экологик холатини бахолаш билан бирга олиб бориш юқори самара беради. Бугунги кунда полиинвазияланган хайвонларни даволаш муолажаларини фақат антгельминтикларни кўллаш билан амалга оширилиши кутилган натижаларни бермайди. Шунга кўра трематодоз касалликлари қўзғатувчилари билан кучли зарарланган корамоллар ва бошка тур кишлок хўжалик хайвонларини даволаш ва олдини олиш усулларини такомиллаштиришга каратилган тадқиқотлар олиб бориш долзарб бўлиб хисобланади. Бунда, ушбу касалликларга чалинган хайвонларда кечадиган энг мухим морфобиокимёвий ва иммунологик жараёнларни чукур тахдил қилиш ва даволашда янги замонавий ва такомиллашган усул хамда воситаларни яратиш муҳим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикасининг «Ветеринария тугрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 23 мартдаги ПҚ-308-сон «Шахсий ёрдамчи, дехкон ва фермер хўжаликларида чорва молларни кўпайтиришни рағбатлантириш чора-тадбирлари тугрисида»ги ва 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-24/60-coh «Қишлоқ хўжалигида ислоҳатларни янада такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тугрисида»ги қарорлари хамда мазкур соҳага тегишли бошқа меьёрий-хукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертациядаги тадқиқотлар муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсадн турли биогеоценозларда қорамоллар трематодозлари-фасциолёз ва парамфистоматозларнинг ҳозирги эпизоотологии ҳолатини ва уларда юз берадиган клиник, морфобиокимёвий, гематологии, иммунологик ўзгаришларни аниқлаш ҳамда уларга карши замонавий янги такомиллашган даволаш ва олдини олиш чораларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнннг нл мнй янглигн қуйидагилардан иборат:
республиканинг марказий ва ўрта қисмларидаги биогеоценозларда қорамолларнинг жигар ва ошқозон-ичак тизи.мида паразитлик қилувчи фасциолёз ва парамфистоматоз кўзғатувчиларнинг тур таркиби, уларнинг биоэкологик хусусиятлари, ушбу касалликларнинг хозирги эпизоотологик ҳолати аникланган;
парамфистоматоз қўзғатувчиларнинг оралиқ хўжайинларининг экологияси, уларнинг партенитлар билан зарарланганлиги моллюскалар фаоллик даврида ўзгариши аникланган;
қорамолларда фасциолёз ва пара.мфистаматозларининг таркалишига и.мкон берувчи экологик омиллар таҳлил килинган;
пара.мфистоматозларга чалинган корамолларнинг клиник, гематологик, биокимёвий хамда иммунологик кўрсаткичлари аникланган;
фасциолёз ва парамфистоматозларнинг турли шакллари - моно ва полиинвазия шаклларида касалликнинг ўткир ва сурункали кечиш даврларида корамоллар организмида ривожланадиган патологик ўзгаришлар аникланган.
корамолларнинг фасциолёз ва парамфистаматоз касалли кларин и даволаш ва олдини олишнинг такомиллашган чора-тадбирлари ишлаб чиқилган;
Хулосалар
1. Корамолларнинг фасциолёзи Самарканд вилояти туманларида 52,8-67,1%, ўртача 58,82%, Сирдарё вилояти туманларида эса 40,38-60,0%, ўртача 46,36% атрофида учрайди. Фасциолёз сугориладиган биогеоценозларда, тоголди—тог ҳудудларга нисбатан, кўпрок тарқалган, унинг инвазия экстенсивлиги ушбу биоценозларда мутаносиб тарзда 60,02 ва 41,72% ни ташкил килади.Фасциолёз билан зарарлаиш хайвон ёшига қараб ўсиб боради, яъни бузоқлар 28,02%, 1-2 ёшдаги қорамоллар 53,17% зарарланган бўлса, катта ёшдаги қорамолларда у ЭЗ 71,09 фоизни ташкил килади.
2. Қорамоллар фасциолёзининг мавсумий динамикаси унинг ёз ойларидан бошлаб кутарила бошлашини (Э3=67,85%, ИЗ ўртача 638, минимал 32, максимал - 1380 нусха), кузда бирмунча юқори (93=71,9, ИЗ уртача 1145, минимал - 48, максимал 1664 нусха), киш мавсумида эса максимал (Э3=82,14%, ИЗ уртача 1868, минимал - 176, максимал 2340 нусха) даражага етишини кўрсатди. Бахорда у пасаяди (93=44,4 %,ИЗ уртача 544, экс) Қорамоллар фасциолёзининг кўзғатувчилари - Fasciola hepatica L., 1758 ва Fasciola gigantica (Cobbold, 1856) бўлиб, улардан иккинчи тур (F.gigantica) кўпрок таркалишга эга.
3. Парамфистоматоз қўзғатувчиларидан хар иккала вилоятларнинг биогеоценозларида уч тур трематодозлар (Calicophoron calicophorum (Fischoeder, 1901), Liorchis scotiae (Willmott, 1950), Gastrothylax crumenifer (Creplin, 1847) ларнинг қорамолларда паразитлик қилиши аниқланди.
4. Самарканд ва Сирдарё вилоятларининг сугориладиган биогеоценозларида, гельминтоовоскопик текширишларига кўра, корамолларнинг ўртача 60 % фасциолёзга, 58,74 % пара.мфистоматозга, тоголди- тог биоценозларида эса уларни 41,72 % фасциолёзга, 67,26 % парамфистоматозга чалинганлиги аниқланди.
5. Ҳар иккала биогеоценозларда ушбу трематодаларнинг қўзғатувчилари билан хайвонларнинг зарарланганлигини йилнинг хар бир мавсумида учраши, аммо уни бахордан киш мавсумига томон ўсиб бориши қайд этилди. Корамолларнинг ёшига кўра уларнинг фасциолалар ва яна парамфистоматлар билан зарарланиш даражаси доимий равишда ўсиб боради. Бу илмий маълумотлар ушбу трематодаларнинг дефенитив ҳўжайин организмида бир неча йилгача яшашидан далолат беради.
6. Парамфистоматоз қўзғатувчиларининг оралиқ хўжайини Planorbidae оиласига мансуб чучук сув моллюскалари -Anisus ladanensis (Nevill, 1878) ва Planorbis tangitarensis (Germaen, 1918). Ушбу юмшоқ танлиларда парамфистомат личинкалари қишлайди, апрел ойидан бошлаб эса улар дефинитив хўжайинлар учуй инвазия манбаи бўлиб хисобланади. Ҳар иккала тур моллюскаларда трематодозларнинг етилган личинкалари - церкарийлар апрел ойидан октябр ойигача, аниқроғи уларнинг қишки анабиотик ҳолатга ўтишигача кузатилади.
7. Қорамоллар фасциолёзининг ўткир окимида қондаги эритроцитлар сони, гемоглобин, умумий оқсил ва глюкозанинг камайиши, билирубиннинг ҳамда АсАТ ва АлАТ ферментлар фаоллигининг ошиши, қондаги В -лимфоцитлар миқдорининг кўпайиши, Т - лимфоцитларнинг эса аксинча кескин камайиши, шу жумладан Т - хелперлар, Т - киллерлар ва Т -супрессорларнинг камайиши кузатилади. Унинг сурункали оки.ми эса эритроцитлар сонининг сезиларли даражада (22,5 %) камайиши, гемоглобин, умумий оксил ва глюкоза миқдорининг хам мутаносиб тарзда 12,8; 13,5 ва 18,8 фоизгача камайиши, билирубиннинг (50% гача), АсАТ ва АлАТ фаоллигининг кескин (48-221,4% ва 73-202% га) ошиши, В - лимфоцитлар сонининг хам ошиши (41,5-55% га), аксинча Т-ли.мфоцитларнинг умуман (26-44% га) ва хар бирининг алохида - Т - хелперларнинг (2,29-4,2%) Т -киллерларнинг (0,8-3,5%) ва Т - супрессорларнинг (1,5-3,06 га) нинг пасайиши билан тавсифланади.
8. Парамфистоматозларнинг ўткир окимида кондаги эритроцитлар сони (5% га), гемоглобин (14% га) умумий оксил (1,3% га), глюкоза (11,4% га) миқдорларининг камайиши, билирубин миқдорининг (7,2% га) ва АлАТ фаоллигининг (35% га) ошиши аниқланди. Бу даврда кузатиладиган иммунобиологик ўзгаришлар эса кондаги В - лимфоцитларнинг сезиларли даражада (35 % га) ошишини, Т - лимфоцитларни (умуман 12,5% га), жумладан Т - хелперларнинг (1,1% га), Т - киллерларнинг (0,8% га), Т -супрессорларнинг (1,04% га ) бирмунча камайишини кўрсатди.
Касалликнинг сурункали окимида кондаги эритроцитлар сонининг (14,2% га), гемоглобин миқдорининг (11,2% га), умумий оксилнинг (7,5% га), глюкозанинг (21% га) камайиши, биллурибин миқдорининг эса (46% га) кўтарилиши, АсАТ ва АлАТ фаоллигининг (30,3 ва 70% га) ошиши кайд қилинди. Организмнинг иммун тизимини белгиловчи кўрсаткичлардан -кондаги В - лимфоцитларнинг (70% га) ошиши, Т- лимфоцитларнинг (6,4% га), жумладан Т - хелперлар (2,3%), Т - киллерлар (2,1% га) ва Т -супрессорлар (1,71% га) нинг камайиши аникланди.
9. Қорамоллар фасциолёзида ўзига хос патологоанатомик ва гистологик ўзгаришлар кузатилади. Касалликнинг ўткир окимида жигар кучли яллигланади, унинг хажми 3-4 бараварга катталашади, гиперемия холати ривожланади, қорин бўшлиғида 2-3 литр, айрим холларда 7-10 литргача қонли суюқлик тўпланади.
Касалликнинг сурункали окимида эса жигар юзаси нотекис, ўт йўллари кенгайган, деворлари саргиш - охаклашган тош билан копланган, улар ичида вояга етган фасциолалар, айрим холларда ўт йўлларини беркитиб турган паразитлар учрайди, ёғ қаватининг ривожланмаганлиги, анемия белгилари кўзга ташланади.
10. Қорамоллар парамфистоматозларининг ўткир кечадиган окимида, ёш парамфистоматларнинг ширдон ва ўниккибармоқ ичакда паразитлик қилиш даврида катарал -геморрагии дуаденит, энтерит, ичак деворларида қон куй или шл ар кузатилади.
Касалликнинг сурункали окимида эса ҳайвоннинг ўта ориқлаганлиги (кахексия) ,тери ости клетчатка ва мушакларнинг ривожланмаганлиги, камконлик, шишлар пайдо бўлиши, ҳайвон ёриб кўрилганда катта ва тўр Корин ворсинкаларининг атрофияси кузатилади.
И. Корамолларнинг фасциолёз ва парамфистоматоз кўзғатувчилари билан биргаликда (аралаш инвазия) зарарланганида антгельминт препаратларнинг самарадорлиги куйидагича ифодаланади:
роленол, 0,1 мл/кг терн остига юборилганда фасциолёзга карши экстенс ва интенссамарадорлик (ЭС ва ИС) 100%, пара.мфистоматозга карши ЭС=0, ИС=47,7%;
-10% ли бронтел, 0,1 мл/кг, тери остига юборилганда фасциолёзга қарши ЭС ва ИС - 100%, парамфистоматозларга нисбатан ЭС=0, ИС=57,%;
албен, 1 таблет/33 кг т.м., оғиз оркали берилганда фасциолёзга карши ЭС=75%, ИС=85,9%; парамфистоматозларга нисбатан эса ЭС=0, ИС=21,2%;
12. Корамолларнинг парамфистоматозларига карши синалган янги препаратларнинг қиёсий самарадорлиги куйидагича:
Фаскоцид, 1 табл/20 кг \ т.м., огиз оркали, ЭС=58,3, ИС=63,2%; Рафензол 2,5мл/10кг \ т.м.,огиз оркали қўлланилганда, ЭС=80,%, ИС=86%; Қорамоллар парамфистоматозларига карши илк бор синалган препарат -актлекнинг 0,075 мл/кг (хар 100 кг т.м.га 7,5 мл) огиз оркали (300-400 мл сув билан) бериш 100 фоиз экстенс ва интенс самара кўрсатди.
13. Қорамоллар фасциолёзи ва парамфистоматозларига носоглом бўлган хўжаликларда уларнинг таркалишини олдини олиш касаллик қўзғатувчиларининг биологик, оралик ва дефинитив хўжайинларининг экологик, хар бир биогеоценознинг икдим - географик, сув хавзаларининг гидрологик хусусиятлари асосида уйгунлашган (комплекс) чора -тадбирларни амалга оширишни, касалликга чалинган хайвонларни ва инвазия ўчоқларидан тайёрланган дагал озикаларни бозор тизими оркали фасциолёз ва парамфистоматозларга соглом бўлган хўжаликларга ўтишини таминлашни такоза этади.
Сенсоневрал эшитиш заифлиги бўлган болаларда қиёсий ташхислаш мезонлари ва реабилитация усулларини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблигн ва зарурати. Жаҳон согликни сақлаш ташкилотининг (ЖССТ) маълумотларига кура, эшитиш кобилиятининг бузилишлари хар 1000 чақалоқдан 1 нафарида ташхисланиб, бу лаб (танглай)нинг тиртиқлиги патологияси, Даун синдромининг учраши нисбатан 2 марта ва фенилкетонуриянинг учраши нисбатан 10 марта кўпдир. Болалардаги эшитиш заифлиги таркибида эшитиш анализаторининг сенсоневрал жарохатлари 91,4%ни ташкил килади. Маълумотларга кура, 82% холатда болалардаги эшитиш заифлиги хаётининг биринчи йилида, яъни прелингвал давр ёки унинг шаклланиши даврида пайдо бўлади. Улардан 38,5%да эшитиш кобилиятининг бузилиши перинатал даврда намоён бўлади ва бунда кўпинча эшитиш кобилиятининг факат купол бузилишлари аниқланади.
Мамлакатимизда мустақилликнинг дастлабки кунларидан бошлаб согликни саклаш сохасини такомиллаштириш борасида кенг кўламли ислохотлар натижасида аҳоли саломатлигини мустахкамлаш ва ижтимоий ахамиятга эга касалликларнинг олдини олиш, жумладан Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт марказида 2014 йилдан эътиборан заиф эшитадиган болаларда жаррохлик даволаш усули -кохлеар имплантация кўлланилмокда.1
Сенсоневрал эшитиш заифлиги бугунги кунга кадар жахон микёсида долзарб тиббий-ижтимоий муаммо бўлиб қолмоқда, болалар амалиётида эса ушбу касаллик алоҳида ахамиятга эга. Маълумки, иккинчи сигнал тизимининг ривожланиши боланинг эшитиш кобилияти холатига боглик, чунки бола эшитиш анализатор»! оркали ташки дунёдан катга микдордаги янги маълумотлар окимини кабул килади. Болаларда эшитиш заифлиги кўринишидаги эшитиш кобилиятининг купол бузилиши уларнинг умумий ва рухий ривожланиши, нутқнинг шаклланиши ва харакат координациясига таъсир кўрсатади. Кўпинча, кичик ёшдаги болаларда эшитиш кобилияти бузилишларининг ўз вактида аниқланмаслиги кар-соковликни ривожланишига, бу эса охир-оқибат ногиронликка олиб келади. Ҳаётининг биринчи йилида эшитиш кобилияти бузилиши мавжуд бўлган болаларни аниклаш фоизи бор-йуги 10%ни ташкил килади. Шунингдек, кайд этиб ўтиш лозимки, бугунги кунда эшитиш қобилиятини кучсиз ва ўртача йўкотилиши бўйича маълумотлар йўк. Бу, биринчи навбатда, мутахассислар -оториноларингологларга кеч мурожаат қилиш, шунингдек педиатр шифокорлар ва умумий амалиёт шифокорларининг хушёрсизлиги билан боглик. Ўтказилган тадқиқотларнинг курсатишича, учдан бир холатларда эшитиш кобилиятининг кучсиз ва ўртача йўкотилиши 3-7 ёшда аниқланади.
Ташхисни ўз вақтида қўйилиши нафақат даволаш самарадорлиги, балки эшитиш заифлиги мавжуд беморлар реабилитациясини хам белгилайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 19 февралдаги ПК-2133-сон Қарори билан тасдикланган “Соглом бола Йили” давлат дастури, Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 28 ноябрдаги 1652-сон “Соғлиқни саклаш тизимини ислох қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори хамда мазкур фаолиятига тегишли бошқа меъёрий-хуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсадн турли генезли сенсоневрал эшитиш заифлиги мавжуд болаларда клиник-аудиологик хусусиятларни аниклаш хамда беморни юритиш тактикаси ва реабилитация усулларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқнқотнинг илмии янги.лнги қуйидагилардан иборат:вақтидан олдин туғилган болаларда туғилиш пайтига келиб эшитиш тизимининг периферии қисми етилмаганлиги, шунингдек кўп сонли патологии омилларнинг бир вакгнинг ўзида таъсир кўрсатиши асосланган;
эшитиш нейропатияси мавжуд болаларда эшитиш функциясининг ажралиб турувчи ўзига хос хусусиятлари эшитиш бўсағаларининг 4 дан 2-даражагача пасайиши ва 10-18 ойлик болаларда товушларга нисбатан хулқ-атвор реакцияларининг яхшиланишидан иборатлиги аникланган;
марказий асаб тизимининг постгипоксик шикастланиши мавжуд болаларда эшитиш кобилияти бузилишларининг клиник белгилари гипоксиянинг огирлик даражасига богликлиги исботланган;
киска латент эшитиш потенциаллари таркибий кисмларининг бузилишлари болалар мия фалажи этиологик омилларига боглик эмаслиги аникланган;
эшитиш нейропатияси, болалар мия фалажи ва марказий асаб тизими гипоксиясидан кейинги жарохатланишда дифференциал-ташхис кўрсаткичлар аникланган.
Хулосалар
“Сенсоневрал эшитиш заифлиги бўлган болаларда киёсий ташхислаш мезонлари ва реабилитация усулларини ишлаб чиқиш” мавзусидаги докторлик диссертацияси буйича олиб борилагн тадқиқотлар натижасида қуйдаги хулосалар такдим этилди:
1. Чақалоқларнинг эшитиш қобилияти скринингида вактида туғилган болаларга нисбатан вақтидан олдин (чала) тугилган болаларда тор частота спектри ва кечиктирилган отоакустик эмиссия амплитудасининг ишончли камайиши (р<0,01) аникланган.
2. Ҳомиладорликнинг 2 ва 3 триместрларида онадаги камқонлнк (58,2 ва 59,2%), 2 ва 3 триместрдаги гестоз (32,7%), ҳомиладорлик вактида ототоксик антибиотикларни кабул қилиниши (8,7%) чақалоқларда пре- ва перинатал белгилар буйича эшитишнинг эрта бузилишлари ривожланишини хавф мезонлари хисобланади.
3. Марказий асаб тизими постгипоксик жарохати мавжуд болаларда периферик сенсоневрал бузилишлар мавжуд болаларда периферик сенсоневрал бузилишларнинг огирлик даражаси умуртка артериялари тизимидаги гемодинамик бузилишлар даражасига пропорционалдир, эшитишнинг бузилиши ва гипоксия даражаси орасида бевосита богликлик қайд қилинган.
4. Эшитиш нейропатияси мавжуд болаларда сенсоневрал эшитиш заифлиги билан огриган болаларга нисбатан вақтидан олдин (чала) тугилишнинг учраш даражаси, тугилганда тана вазнининг камлиги, гипербилирубинемия ҳолатлари ишончли юкоридир (р<0,01).
5. Эшитиш нейропатияси мавжуд болалар учун юзага келтирилган киска муддатли яширин эшитиш имкониятларини қайд қилиш маълумотларининг баркарорлиги хосдир. Эшитиш нейропатияси мавжуд болаларнинг 91%ида
юзага келтирилган қисқа муддатли яширин эшитиш имкониятлари бирламчи ва қайта текширувларда қайд қилинмаганлиги, 9% болаларда эса - улар 95 дБ.дан юқори даражадаги стимулларга нисбатан қайд қилиниши ишончли даражада аникланган.
6. Болалар мия (церебрал) фалажи касаллигида киска яширин чақирилган эшитиш потенциаллари I, III,V тўлқинларининг тартибсизлиги ва унсур таркиби конфигурцияси бузилиши ўзига хос хисобланади.
7. Болалар мия (церебрал) фалажи мавжуд болаларда утказилган клиник-аудиологик текширув 66% ҳолатда эшитиш анализатори патологиясини аниқлаш имконини берди, бунда сенсоневрал эшитиш заифлиги 19% ҳолатда, мия қобиғи билан боглик эшитиш заифлиги эса 2% холатда аникланган.
8. Тимпанометрия курсаткичлари сакланган холда ОАЭ ва ҚЯЧЭП кўрсаткичларининг бузилиши рецепторлар даражасидаги жарохатларда турли генезли СНЭЗнинг дифференциал-ташхисий омиллари хисобланади. Утказувчи йўлларнинг бузил ишида тимпанометрия ва ОАЭни кайд этилиши сакланган холда ҚЯЧЭП нинг бузилиши кузатилади. Пўстлоқ бузилишлари учун юкорида саналган барча усулларнинг қайд қилиниши хосдир.
9. Эшитиш бузилишини эрта ташхислашнинг дифференциал-ташхисий мезонлари ва турли генезли сенсоневрал эшитиш заифлиги мавжуд болаларни реабилитациялаш усулларини хисобга олган холда тузатувчи-ривожлантирувчи дастурлар ёрдамида янги туғилган чакалоклар ва БМФ билан огриган болаларни текшириш алгоритми ишлаб чикилган.
Болалар ва ўсмирларда семизликнинг профилактикасини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда урбанизация жараёнининг чуқурлашуви, камҳаракатлилик, метаболик синдромлар ҳамда соғлом овқатланиш тартибига риоя килмаслик, юқори энергетик қийматга бой овқатлар, диетик полисахаридлар, ярим тайёр маҳсулотларни ортиқча истеъмол қилиш болалар ва ўсмирларда ортиқча тана вазни ва семизликнинг кун сайин ортишига олиб келмокда. «Жаҳонда 1,7 млрд, одам ортиқча тана вазни ва семизликга дучор бўлганлиги аниқланди»1.
Мамлакатимизда мустақилликнинг дастлабки кунларидан бошлаб аҳолига тиббий хизмат кўрсатишни сифатли ташкил этиш борасида кенг қамровли дастурий тадбирлар амалга оширилиши натижасида ахоли орасида соғлом овкатланишни ташкиллаштириш ва овқатланиш меъёрларига риоя қилишни таъминлашга йўналтирилган қатор меъёрий хужжатлар, жумладан «Озиқ-овқат маҳсулотининг сифати ва хавфсизлиги тўғрисида» ва «Фуқаролар соғлиғини саклаш тўғрисида»ги қонунлар ишлаб чикилди. Соғлиқни сақлаш вазирлигининг маълумотига кўра, болаларнинг бўйи 3 см, тана вазни 4 кг ошди, туғма нуксони бўлган болалар сони 1,3 марта, болалар ўлими эса 3,1 мартага камайди».
Жахонда болалар ва ўсмирлар семиришининг олдини олишга қаратилган профилактик тадбирларнинг юқори самарадорлигига эришиш мақсадида катор илмий-тадқикотлари амалга оширилмоқда, бу борада, ортиқча вазн ва семиришга олиб келувчи овқатланиш тартиби ва овқат рационини, киймати пасайтирилган оқсилга бой таомномани гигиеник асослаш; ортиқча вазн ва семиришга олиб келувчи ташқи мухит хамда ижтимоий омилларнинг таъсирини асослаш; миллий анъаналар ва менталитетни инобатга олган холда болалар ва ўсмирларнинг жисмоний ривожланишига овкат рациони таъсири моделини ишлаб чиқиш хамда нотуғри овқатланиш оқибатида юзага келадиган семизликнинг олдини олиш самарадорлиги ва иктисодий макбул-лигини асослаш; сурункали семириш сабабли касалланишни эрта аниклаш, унинг ташхислаш мезонларини ишлаб чиқиш мухим урин тутади. Шунингдек, ахолининг миллий менталитетининг ўзига хослигини назарда тутган холда, ташкилий модел ва усулларни камраб олган профилактик дастурларни такомиллаштириш, сурункали семириш окибатида юзага келадиган метаболик бузилишларни эрта аниклаш хамда олдини олишга каратилган мод ел ни яратиш кабилар алохида ахамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2014 йил 19 февралдаги ПК-2133-сон карори билан тасдиқланган «Соглом бола Йили» давлат дастури ва Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 25 апрелдаги «Узбекистан Республикаси ахолисининг соглом овкатланиши сохасида амалга оширилаётган чора-тадбирлари тўғрисида»ги 102-сон карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадкнқотнинг мақсади болалар ва ўсмирлардаги семизликнинг профилактикасини такомиллаштириш бўйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан и борат.
Тадкиқотнинг ил мин янгилиги қуйидагиларидан нборат:
ошқозон-ичак тизими фаолияти бузилишининг олдини олиш, ортикча холестерин, шлак ва токсинларни организмдан чикариб юбориш хамда тана вазнини меъёрда ушлаб турувчи биологик фаол қўшимча «Фойдали кепаклар» («Бодинорм») ишлаб чикилган;
экзоген конституционал семизлик билан касалланган бемор болалар ва ўсмирлар касалланишининг олдини олиш ва даволаш учун махаллий табиий хомашёлардан олинган биологик фаол кўшимчалар билан бойитилган хамда паст энергетик кийматга эга бўлган миллий таомнома ишлаб чикилган;
озукавий киймати оқсилга бой, карбонсувлар камайтирилган хамда витамин ва минерал моддаларга бой бўлган миллий таомлар асосида Семиз болалар ва ўсмирларнинг овқатланиш таомномаси такомиллаштирилган;
тиббий-ташкилий профилактик ва даволаш чора-тадбирларини ахоли ва оммавий ахборот воситалари билан фаол ишлаш асосида болалар ва ўсмирлар орасида семизлик профилактикасини самарали ташкил килишнинг модели ишлаб чикилган;
ахоли саломатлиги холатида салбий ўзгаришларни келтириб чикар-майдиган овкат қўшимчаларини ишлаб чикиш, истеъмол микдори, саклаш ва таркатиш талаблари кўрсатилган санитария меъёри ва коидаларини такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чикилган.
Хулоса
«Болалар ва ўсмирларда семизликнинг профилактикасини такомиллаш-тириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Бугунги кунда Узбекистан Республикаси катта ёшли ахолисининг семизлик кўрсаткичи ўртача хар 1000 кишига 31-34 тани ташкил этиб, муайян худудларга караб бу кўрсаткичларда катта ўзгариш фаркланади. Тахминимизча, ушбу фарқлар кўпроқ бирор бир холатга эмас, балки соғлиқни саклашнинг бирламчи бўғинидаги ташхислаш сифатига боғлиқ. Узбекистан Республикасида болалар ва ўсмирлардаги семизликнинг таркалганлик даражаси катта ёшдагиларга нисбатан 1,5-2 марта юқори бўлиб, 50-66 %они ташкил этди. Шу билан бирга, кузатилаётган даврда (2012-2014 й.) ушбу кўрсаткич 30 %гача ошганлиги маълум. Бу эса Ўзбекистон Республикасида болалар ва ўсмирлардаги семизлик долзарб муаммога айланганидан дарак беради. Ўзбекистонда семизликни ташхислаш бўйича кенг миқёсда эпидемиологик тадқиқотлар ўтказиш ортикча тана вазни ва семизлик таркалганлигининг сўровномасини тузиш зарурлигини тақозо килади.
2. Семиз болалар ва ўсмирларнинг умумий касалланишлар тартибида асосий ранг кўрсаткич ўринни эгалловчи касалликлар бошка болалар касалланиш кўрсаткичларидан фарк килади, вахоланки, биринчи 6 та ўринни деярли бир хил касалликлар гурухлари эгаллади. Семиз болалардаги эндокрин ва овкат хазм килиш тизими касалликлари хамда уларнинг асоратлари натижасида ривожланадиган касалликлар юқори ўрин тутади.
3. Семиз болалар овқатланишининг барча кўрсаткичлари бўйича гигиеник меъёрларга тўла мос келмаслиги аникланди. Овкатланиш тартиби, асосан, овқат тановул қилишнинг пала-партишлиги, тунда овкат ейиш, юқори калорияли озиқ-овқатлар (тўйинган ёглар), шунингдек шакар ва тузни хаддан зиёд кўп истеъмол килиш туфайли бузилган. Семиз болаларнинг овкатланиш рационида кандолат махсулотлари, шунингдек, ГИ юқори бўлган карбонсувли озик-овқатлар, озуқа моддалари мувозанатининг бузилиши (дисбаланс) болалар ва ўсмирларда семизлик ривожланишининг мухим омили бўлиб, уни тартибга солишни талаб этади. Семиз болалар овкатланишининг ёш-жинс меъёрларига мос келмаслиги тана вазни индекси, бел ва бўкса айланасининг меъёрдан юкорилиги аникланди.
4. Овкатланиш маданиятининг бузилиши эрта болалик даврида бошланади, шу боне уни ўзгартириш қийин кечади. Тарбиявий муолажалар (жисмоний фаоллик, аутоген машклар, душ хамда ванна кабул килиш, сайрлар, ракслар, нафас олиш машклари ва мусика) семизликни даволаш ва профилактика килишнинг мухим омили хисобланади. Соглом турмуш тарзига амал қилиш кўникмаларини шакллантиришни (соглом овкатланиш ва жисмоний фаоллик) болалар тиббий таъминоти дастурига киритиш керак.
5. Кенг таркибий кисмлардан иборат бўлган «Фойдали кепаклар» («Бодинорм») ошқозон-ичак йўли фаолияти бузилишининг олдини олиш, ортикча холестерин, шлак ва токсинларни чикариб юбориш хамда тана вазнини меъёрда ушлаб туриш учун тавсия этилади.
6. Амбулотор шароитда кунлик рационга гипокалориялик ўзбек миллий таомлари киритилган пархезни узок вакт (3 ой давомида) кўллаш ортикча тана вазни хамда ТВИнинг камайишига олиб келди. Ортикча тана вазнига эга беморлар рационида миллий таомлар, ўсимлик махсулотлари ва «Фойдали кепаклар» («Бодинорм») асосида ишлаб чикилган гипокалориялик пархездан фойдаланиш самарадорлигиии бахолаш ушбу пархезларни семиз беморларнинг тана вазнини меъёрлаштириш хамда даволашнинг мажмуавий дастурига киритиш учун тавсия этиш имконини беради.
7. Болалар ва ўсмирларда семизлик ривожланиши бўйича тахлика гурухи орасида профилактикани такомиллаштиришнинг 4 боскичли модели яратилди: ЭКС таркалганлигини аниқлаш ва хавф гурухдарини тузиш; хавф гурухига таъсир килиш усулларини режалаштириш ва хар бир гурухнинг ўзига хосликларини хисобга олган холда мос маълумотларни тайёрлаш хамда хавф гурухи вакиллари иштирокида маълумотларни дастлабки текширувдан ўтказиш; ахборот дастурини амалиётга татбик этиш; болалар ва ўсмирларда семизликни профилактика килиш дастурининг самарадорлигиии текшириш хамда мониторинг олиб бориш.
Трахеянинг чандиқли торайиши билан беморларнинг жарроҳлик даволаш ва реабилитациясига мультимодал ёндашув
Диссертация мавзусининг долзарблнги ва зарурияти. Бутунжахон соғлиқни сақлаш ташкилоти, Европа респиратор жамияти (ERS) хамда Америка торакал хирурглар жамияти (ATS) маълумотларига кура трахеянинг чандикли стенози (ТЧС) кам учрайдиган хирургик касалликлар қаторига киради. «Замонавий анестезиология ва реаниматология ривожи хамда бу борада кўлга киритилган ютуклар натижасида яқин кунларга кадар даволаш имкони ва согайиб кетишига умид килиб бўлмаган беморлар хаётини саклаб колишга имконият яратилмокда. Бундай беморларда операциядан олдин ва амалиётдан кейинги даврда ўпканинг узок муддатли сунъий вентиляциясини ўтказиш талаб этилади».1 «Ўз навбатида интубацион ва трахеостомик найчалар оркали ўпканинг узок муддатли сунъий вентиляцияси ёрдамида утказилган реанимацион респиратор чора-тадбирлар трахея девори шикастланиши ва трахея стенози шаклланишининг асосий сабаби бўлиб ҳисобланади».2 «ТЧСнинг ўпканинг сунъий вентиляцияси (ЎСВ) ёки трахеостомиядан кейин юзага келиш ҳоллари учраши турли тадкиқотчилар маълумотларига кура 25% гача кузатилади. Бундай патология билан огриган беморлар сони хар Йили 5% га кўпайиб бормоқда».3
Мустакиллик йилларида мамлакатимизда соғлиқни сақлаш тизимини тубдан яхшилаш борасида олиб борилган саъй-харакатлар натижасида шошилинч тиббий ёрдам кўрсатишнинг янги юкори технологик, самарали тизими яратилди ва бу сўнгги йилларда ТЧС аникланган беморлар хамда ўта оғир аҳволда бўлган бундай беморлар хаёти саклаб қолиниши сонининг ошишига олиб келди.
«Жаҳонда ТСЧ касаллигини жарроҳлик йўли билан даволаш трахеяни кенгайтиришнинг эндоскопик усуллари ва стентлаш, трахея пластикаси ва трахея деворидаги нуқсонларни лахтаклар ёрдамида ёпиш каби мураккаб хамда куп маблаг талаб этиладиган реконструктив амалиётлар оркали амалга оширилади».4 Трахея стенозининг локализациям, кўлами, торайиш даражаси, беморнинг умумий ахволи ва ёндош касалликлари инобатга олинган даволашнинг энг мувофик усулини танлашга кўрсатмалар, даволаш тактикам ва кетма-кетлигини аниклаш, ушбу тоифадаги беморларни даволашга дифференциал ва мультимодал ёндашув усулини ишлаб чикиш каби муаммолар бугунга кадар уз ечимини кутаётганлиги диссертация мавзусининг долзарблнги ва заруриятини кўрсатади. Муаммонинг долзарблнги яна шундан иборатки, кўрсатилаётган хирургик хизмат самарадорлигини ошириш, трахея стенозлари коррекцияси усулларини ўрганиш ва такомиллаштириш, беморлар реабилитациям, ногиронлик ҳолларини камайтириш хамда ТЧС аниқланган беморларда ҳаёт сифатини хамда ижтимоий адаптациями яхшилаш бугунги кунда долзарб муаммолардан бири хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2016 йил 22 февралдаги ПҚ-2499-сон «Аҳолининг ҳожатманд қатламларига тиббий-ижтимоий ёрдам кўрсатиш тизимини такомиллаштириш бўйича ташкилий чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади комплекс хирургик даволаш ва реабилитациясига дифференциал ёндашиш оркали ТЧС билан огриган беморларни даволаш натижаларини яхшилашдан иборат.
Тадқиқотиииг илмий яигилиги куйидагилардан иборат:
стеноз локализацияси ва кўлами беморнинг ёши, стенознинг шаклланиш муддати ҳамда патология ривожланишининг этиопатогенетик омилларига боғлиқлиги аниқланган;
бўшлиқ ичи ва очиқ хирургик жараёнларда юқори технологияли замонавий усуллар ёрдамида даволашнинг бевосита ва узок муддатли натижалари ўрганилган;
трахеяга стент қўйиш операцияси жараёнини енгиллаштириш, операциянинг шикастлилиги ва операциядан кейинги асоратлар юзага келиш хавфини минимал даражагача камайтириш максадида универсал ускуна ишлаб чиқилган;
трахея-хиқилдоқ стенози, мультифокал ва кенг кўламли ТЧСни даволашда Т-симон эндопротезда бўшлиқ ҳосил қилувчи икки босқичли трахея пластикаси амалиётининг самарадорлиги аниқланган;
ларинготрахеостомиядан кейин юзага келувчи трахея ва бўйин юмшоқ тўқимасининг турғун хамда катта ўлчамли нуқсонларини бартараф этишнинг пластик усуллари такомиллаштирилган;
кенг кўламли ТЧСни хирургик даволашда ёндош патологияси бўлмаган беморларни даволашнинг бирламчи боскичи ҳамда авваллари даволанган, аммо трахеянинг торайиши қайталанган беморларда кенг ўлчамли резекция бажариш имконияти аниқланган;
ТЧС билан оғриган беморларни хирургик даволаш ва реабилитация жараёнида дифференциацияланган ва мультидисциплинар ёндашувни қўллаш илмий асосланган.
Хулоса
1. Трахеянинг мультифокал ва кенг кўламли чандикли стенозлари учун беморларнинг ёши ва жинси ўзига хос бўлади: эркак жинсидаги беморлар аёл жинсидаги беморлардан 2,4 (р<0,05) ва 2,12 (Р>0,05) маротаба куп бўлганлиги аникланган. 18 ёшдан 39 ёшгача булган, яъни ахолининг энг фаол, мехнатга лаёқатли ва ижтимоий жиҳатдан аҳамиятга эга қатламини ташкил этган беморлар кўпчиликни (68,8%) ташкил қилган. Улар орасида трахеянинг кенг кўламли стенозлари (2-гурух, 84%) ва трахео-ҳиқилдок стенозлари (3-гурух, 71,4%) аникланган беморлар трахеянинг чегараланган стенозлари (1-гурух, 60%) хамда мультифокал (4-гурух, 62,5%) стенозлар аникланган беморларга Караганда ишончли куп, фарки ишончли булган (Р<0,05).
2. Трахеянинг даволаш-диагностик жиҳатдан «мураккаб» хисобланган стенозлари (кенг куламли, трахео-хиқилдокдаги ва мультифокал стенозлар) куп холларда посттрахеостомик (39,3%), постинтубацион (27,6%) ва кўшма посттрахеостомик-постинтубацион (20,5%) стенозларни, шу билан бирга трахеянинг «киска» (кулами чегараланган) чандикли стенозлари кўпинча операциядан кейинги (5,9%) (анастомоз стенози), посттравматик (4,5%) ва идиопатик (1,8%) стенозларни ташкил килади.
3. ТЧСнинг инструментал усуллар ёрдамида аникланган кўрсаткичлари интраоперацион курсаткичлар билан солиштирилганда бахолаш йўли билан МСКТ ва ФБСнинг спецификлиги торайиш кулами бўйича мос равишда 92,9% ва 82,65% ни, МСКТ ва ФБС спецификлиги торайиш диаметри бўйича эса мос равишда 78,3% ва 91,4% ни ташкил килганлиги аниқланди.
4. Эндоскопик даволаш боскичида беморларнинг бир қисмида трахея бушлигини нафас олиш учун етарли булган даражагача кенгайтириш, яъни трахея чандикли стенозини ўта огир, декомпенсирланган ва субкомпенсирланган босқичдан компенсирланган шаклга ўтказишга эришиш мумкин. Бунда эндоскопии усулнинг самарадорлиги трахеянинг «қисқа» чандикли стенози аникланган беморларда 54,3%, трахеянинг кенг куламли стенози аникланган беморларда 8%, трахео-хиқилдокда стеноз аникланган беморларда 17% ва трахеянинг мультифокал чандикли стенози билан огриган беморларда 16,7% ни ташкил қилади. Рестеноз юзага келганида Т-симон пластиката карши кўрсатма бўлганида трахеянинг торайган қисми циркуляр резекцияси амалиётини утказиш талаб этилади.
5. Трахеянинг чандикли стенозини эндоскопик даволашда трахеяга стент ўрнатиш учун ишлаб чикилган ускунани қўллаш стентнинг трахеяда фиксацияси ва очилишини яхшилаш нули билан даволаш самарадорлигини оширади, амалиётнинг шикастлилигини минималлаштиради хамда операциядан кейин асоратлар юзага келиш хавфини камайтиради.
6. Трахео-ҳикилдоқ ва трахеяда кенг куламли чандикли стеноз аникланган беморларда Т-симон эндопротез воситасида реконструкция утказиш огир ёндош патологияси булган беморларни реабилитация килиш, бронхлар экспекторацияси бузилиши белгиларини бартараф этиш ва табиий нафас йўллари оркали нафас олиш имкониятини сақлаш, фонацияни тиклаш имконини беради, эндопротезнинг обтурацияси ва миграцияси хавфини истисно қилади хамда трахеянинг тургун ва етарли даражадаги бушлигини шакллантириш, кейинчалик дефектни ёпиш бўйича пластик операцияни бажариш имконини беради.
7. Трахеянинг ҳикилдоқнинг бойлам ости стенозлари билан биргаликда келган мультифокал торайишларида (трахеянинг 2-3 сатҳли стенозларида) хамда трахеостома усти бушлигининг чандикли облитерациясида Т-симон эндопротез билан бўшлиқни пластика килиш амалиёти операция вактида трахеянинг барча сатхларида бўшлиқ шакллантириш ва узок давом этадиган дилатацияга эришиш имконини берган ҳолда даволашнинг танланган усули бўлиб ҳисобланади.
8. Трахеянинг кенг кўламли торайишида жараёнга трахеянинг 30-50% дан ортиқ, 5-6 см гача бўлган қисми жалб этилганда ва барпо қилинган анастомоз сохасининг тортилишини истисно килиш учун трахеянинг керакли сатхларида етарли даражадаги мобилизациям шароит бўлганида трахеянинг кенгайтирилган циркуляр резекциясини ўтказиш мумкин. Бунда трахеянинг соглом ярим халкалар доирасидаги резекцияси ва анастомоз кўйиш амалиёти трахеянинг рестенозсиз кенг куламли стенозлари катта ўлчамдаги резекциясини бажариш га им кон беради.
9. Трахеянинг циркуляр резекциясини ёндош касалликлар бўйича карши кўрсатмалар бўлмаганида даволашнинг биринчи боскичида бажариш мумкин. Агар амалиётни ўтказишга карши курсатмалар бўлса, бемор реабилитациясига зарурат юзага келса, трахеянинг резекцияси амалиётини даволашнинг кейинги боскичида бажариш мумкин. Бунда ўтказилган эндоскопик амалиётлар ва Т-симон пластика торайиш кўламини оширмайди, мультифокал стенозларда эса, аксинча, торайиш сатҳларини қисқартириш имконини беради.
10. Трахея ва бўйин юмшоқ тўқималарининг ларинготрахеопластикадан кейинги турғун дефектларини ёпиш учун энига 2 см ва бўйига 4 см дан ошмайдиан махаллий терн - мушак лахтаклари самарали хисобланади, катта улчамдаги дефектларни ёпиш учун эса бўйин ва кўкрак қафасининг турли қисмларига ёндош булган соҳадан олинган мураккаб тери-суяк-мушак трансплантатлари самарали қўлланилиши мумкин.
11. ТЧС аникланган беморларда мультимодал ёндашув торайиш даражаси, локализацияси, торайиш кулами ва сатҳига караб, ёндош патологиянинг огирлиги даражаси хисобга олиниб, даволаш ва реабилитациянинг эндоскопии, резекцион, реконструктив-пластик усуллари комплекси қўлланган холда амалга оширилиши керак.
Ўпка операцияларидан кейинги эрта плевра ичи асоратларини ташхислаш, хирургик даволаш тактикаси ва олдини олишнинг замонавий аспектлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти Халқаро онкологик изланишларни кўллаб-кувватловчи агентлигининг (IARC) рак бўйича янгиланган «GLOBOCAN-2012» маълумотларига кўра «дастлабки аникланган хавфли ҳосилалар орасида ҳам, ўлимга сабаб бўлувчи онкологик касалликлар орасида хам упка раки биринчи ўринда туради ва ўлим даражаси юқорилиги ҳамда кенг таркалганлиги сабабли тиббий-ижтимоий жиҳатдан долзарб муаммо хисобланади».1 2015 йилда упка ракидан 1,59 миллион одам ўлган ва бу холат бошка онкологик касалликлар ўлим даражаси билан солиштирилганда икки баробар кўпроқдир. «Бугунги кунда упкада бажарилаётган жарроҳлик амалиётлари хам ортиб бормоқда»." Оператив техника прогрессив жиҳатдан илгорлаб кетса-да, «интраоперацион асоратлар кўкрак кафасида бажарилган жарроҳлик операцияларидан кейин 3-30%, бу асоратлар бартараф этгандан сўнг операциядан кейинги асоратлар касаллик тури ва интервенция характерига караб 20-50% ни ташкил этиб», купинча операциядан кейинги дастлабки 1-6 суткада учрайди ва ўлим хавфини бир неча баробар ошириб юборади?
Юртимиз мустақиллигининг дастлабки кунлариданок аҳолига сифатли тиббий хизмат кўрсатилишини тубдан янгилаш юзасидан кенг камровли дастурий тадбирлар амалга оширилди, согликни саклаш тизимининг самарали модели жорий этилди ва ижобий натижаларга эришилди. Амалга оширилган тадбирлар натижасида «охирги 5 йил мобайнида кўкрак кафаси аъзоларида қилинган операциялардан кейинги асоратлар 13,6%, ўлим даражаси 2,9% гача камайтирилди».4
Жахон миқёсида кўкрак кафаси хирургиясининг ривожланиши умумий хирургиядаги сингари клиник холатнинг огир ёки енгиллигидан катъи назар, операциядан кейинги асоратларни камайтиришга каратилган харакатлар билан чамбарчас боғлиқ. Бунда операциядан кейинги дастлабки давр асоратларида диагностик ва тактик чора-тадбирлар алгоритмини ишлаб чиқиш учун операциядан кейинги эрта плевра ичи асоратлари таркиби ва патогенезини таҳлил қилиш долзарб вазифалардан бўлиб хисобланади. Муаммонинг долзарблиги яна шундан иборатки, бугунги кунда упка операцияларидан кейинги дастлабки давр асоратларида видеоторакоскопик ва традицион операциялар натижаларини қиёсий тахлил қилиш билан бир каторда уларнинг ютуқ ва камчиликларини ўрганиш, плевра ичига кон кетиш ва қон қуйилиб қолиш асоратларида видеоторакоскопияни қўллашга кўрсатма ҳамда қарши кўрсатмаларни ишлаб чиқиш, кўкрак қафасида бажарилган операциялардан сўнг аэро ва гемостазни таъминлаш муҳим аҳамият касб этади. Бу эса ўз навбатида маҳаллий гемостазнинг янги, оммабоп, самарали, ишончли усулларини ишлаб чиқиш учун асос хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаш-тириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ўпка ва кўкс оралиғи аъзоларидаги операция-лардан кейинги эрта плевра ичи асоратларининг диагностикаси ва хирургик даволаш натижаларини яхшилашдан иборат.
Тад кн коти ни II г илмин янгнлиги қуйидагилардан иборат:
ўпка ва кўкс оралиғи аъзоларида бажарилган операциялардан кейинги плевра ичи асоратлари олдини олиш ва даволашнинг турли усулларинииг самарадорлиги аникланган;
ил к маротаба плевра ичи асоратларига олиб келувчи омилларнинг касаллик этиологияси ва ўтказилган операцияга боғлик ҳолда даволаш-профилактик ва хирургик тактика услубларини такомиллаштириш имконини бериши исботланган;
даволаш профилактика чора-тадбирлар мажмуасида интраоперацион кон тўхтатувчи ва респиратор даволашнинг замонавий технологияларини кўллаш, шунингдек, операциядан кейинги реабилитациянинг индивидуал дастурига амал қилиш операциядан кейинги геморрагик ва йирингли септик асоратларни учрашини камайтириши (Р<0,001) аникланган;
плевра ичи асоратлари келиб чикканда актив хирургик тактика ва замонавий кам инвазив эндовизуал технологияларни куллаш максадга мувофиқлиги исботланган;
илк бора экспериментал ва морфологии текширув натижалари асосида кўкрак кафаси хирургиясида паренхиматоз кон кетишини тухтатувчи восита сифатида Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган янги коллаген пленка -«Глилагин»нинг самарадорлиги асосланган.
Хулоса
1. Ўпка ва кўкс оралиғи аъзоларидаги турли операциялардан кейин плевра ичи асоратлари ривожланиш хавфи пневмонэктомиядан кейин 11,7%, резекцион операциялардан кейин 5,8%, кўкс оралиғи аъзоларидаги операциялардан кейин 6,1%, декортикациядан кейин 4,3% ва паразитар касалликлар туфайли қилинган операциялардан сўнг 7,1% ни ташкил этади.
2. Плевра ичи асоратлари келиб чиқиш хавфи омиллари ичида «умумий ҳолати оғирлиги» хисобига ёши 60 дан ошганларда 4,1-9,0% (Р<0,001), ўпкаларда йирингли деструктив жараён бўлган ҳолатларда 4,1-10,1% гача (Р<0,001), сурункали обструктив бронхит йўлдош касаллиги бўлган холатларда 3,1-7,5% гача (Р<0,001), қўшимча юрак қон-томир патологияси бўлган беморларда 3,9-5,7% гача (Р<0,01) ва бош бронхга жараён таркалгаи холатларда 3,8-10,5% гача (Р<0,001) ортади.
3. Операция вактида плевра ичи асоратлари келиб чиқишини орттирадиган асосий омиллар куйидагилар хисобланади: резекцион операциялар бажарилиши (3,4-6,9% гача, Р<0,01), операция давомийлигининг 3 соатдан кўпроқ чўзилиши ( 3,4-7,3% гача, Р<0,001), операция вактида 300 мл дан кўп қон йўқотилиши (4,0-8,3% гача, Р<0,001) ва ўпка ёки патологик жараённи ажратиш вактида юзага келадиган операция ичидаги техник қийинчиликлар ( 3,5-7,1% гача, Р<0,001).
4. Упка ва кўкс орали* и iiaiujioi ияии билан бсморларни комплекс даволаш жараёни босқичларида небулайзер терапияси ва ПИЛ Пни кўллаш, операция вактида аргонплазмали коагуляцияни ишлатиш ҳамда операциядан кейинги даврда марказлаштирилган индивидуал актив аспирацияни қўллаш операциядан кейинги дастлабки даврда плевра ичи асоратлари келиб чиқишини 4,9-2,1% гача (Р<0,001) камайтирди, операциядан кейинги плевра ичига конаш асорати келиб чиқишини традицион очик операцияларда 1,8— 1,0% гача ва видеоторакоскопик операцияларда 1,0-0,3% гача камайтириш имконини берди, операциядан кейинги плевра ичи йирингли септик асоратлари келиб чиқишини 3,1-,1% гача (окмасиз плевра эмпиемасини 1,7-0,6% гача, оқмали плевра эмпиемасини 1,4% дан 0,5% гача) тушириш имконини берди.
5. Актив хирургик даволаш тактикасини замонавий даволаш профилактика чора-тадбирлари билан қуллаш миниинвазив торакоскопик операциялар кулланилиш самарадорлигини 24-52% гача ошириб, видеоторакоскопиядан очик операцияга ўтиш эҳтиёжини 10,7-3,9%, операциядан кейинги асоратлар келиб чиқишини 15,6-8,8% ва ўлим даражасини 9,3-4,9% гача камайтиш имконини берди.
6. Операциядан кейинги дастлабки даврда плевра ичи асоратларини даволашда актив хирургик даволаш тактикасини кўллаш видеоторакоскопия кулланилишини 22,7-73,2% ва кайта бажарилган операциялар самарадорлигини 92-97,6% гача ошириб, ўлим даражасини 8-2,4% гача камайтириш имконини беради.
7. Операциядан кейинги хилотораксни даволаш учун ишлаб чиқилган алгоритмни даволаш профилактика тадбирларида специфик консерватив даволаш ва ВТСни куллаш билан реторакотомия бўлиши эхтимоллиги каби асоратлар келиб чикишини камайтириш имконини беради.
8. Ишлаб чикилган даволаш профилактика чора-тадбирлари операциядан кейинги ўткир плевра эмпиемасини даволашда очик операциялар бажарилиши эҳтимоллигини 18,4-3,4% гача камайтириб, операциядан кейинги асоратлар келиб чикишини 15,8-10,3% ва ўлим даражасини 5,3-3,4% га камайтирди.
9. Операциядан кейинги плевра эмпиемасини даволаш тадбирлари комплексида ПИЛН ва НТни актив хирургик тактикаси билан биргаликда куллаш кайта операциялар самарадорлигини 54,8-76,9% гача кўтариб, операциядан кейинги асорат келиб чикишини 17,7-11,5 % гача камайтиради.
10. Экспериментал моделлаштирилган ўпка ва плеврадан кон кетишда Ўзбекистонда ишлаб чикилган гемостатик «Глилагин» коллаген плёнками куллаш кон шаклли элементларнинг плёнка остида лакунар тупланиши ва кейинчалик 7-9 суткада уни упка тукимасига репарация бўлиб макрофаглар билан резорбция бўлиши аникланди.